Беларусы Кітая — беларусы, якія стала або часова жывуць у Кітаі, а таксама гістарычныя беларускія эміграцыйныя, рэлігійныя і культурныя асяродкі на тэрыторыі краіны.
Прысутнасць выхадцаў з беларускіх зямель у Кітаі прасочваецца з канца XIX — пачатку XX стагоддзя і была першапачаткова звязана перадусім з Кітайска-Усходняй чыгункай і вялікай усходнееўрапейскай калоніяй у Харбіне. Пасля рэвалюцыі 1917 года і Грамадзянскай вайны ў Расіі ў Маньчжурыю прыбыла новая хваля эмігрантаў, сярод якіх былі і беларусы. Аднак яны звычайна ўлічваліся ў агульнай расійскай або рускай эміграцыйнай супольнасці, таму дакладна вызначыць колькасць беларусаў таго часу цяжка.
Адным з найбольш выразных беларускіх эпізодаў міжваеннай гісторыі Кітая стала дзейнасць у Харбіне беларускіх каталіцкіх святароў-марыянаў Фабіяна Абрантовіча, Язэпа Германовіча, Андрэя Цікоты, Тамаша Падзявы і іншых. У 1928—1948 гадах яны ўдзельнічалі ў працы каталіцкай місіі ўсходняга абраду, утрымлівалі навучальныя і дабрачынныя ўстановы і выдавалі рэлігійную літаратуру.
У XXI стагоддзі беларуская прысутнасць у Кітаі мае пераважна адукацыйны, прафесійны і сямейны характар. Паводле Міністэрства адукацыі Беларусі, у 2023/2024 навучальным годзе ў Кітаі вучыліся 1242 беларускія студэнты.
Гісторыя
Першыя выхадцы з беларускіх зямель У другой палове XIX стагоддзя Цынская імперыя і Расійская імперыя актыўна развівалі эканамічныя і транспартныя сувязі ў Маньчжурыі. Будаўніцтва Кітайска-Усходняй чыгункі, распачатае ў 1897 годзе, прывяло да масавага перасялення ў рэгіён спецыялістаў, рабочых, вайскоўцаў, чыноўнікаў і прадпрымальнікаў з розных частак Расійскай імперыі.
Сярод іх знаходзіліся і выхадцы з беларускіх губерняў. У гістарычных дакументах яны, аднак, звычайна не вылучаліся як асобная нацыянальная група, таму рэканструкцыя ранняй беларускай міграцыі грунтуецца пераважна на звестках пра месца нараджэння асобных жыхароў і пазнейшых біяграфічных матэрыялах.
Галоўным цэнтрам усходнееўрапейскага насельніцтва стаў Харбін, які ўзнік як чыгуначны горад і да пачатку XX стагоддзя ператварыўся ў буйны міжнародны цэнтр. Пасля Першай сусветнай вайны і грамадзянскай вайны на тэрыторыі былой Расійскай імперыі ў Маньчжурыі знаходзіліся сотні тысяч выхадцаў з былой імперыі.
Спецыяльных беларускіх нацыянальных арганізацый першага этапу эміграцыі даследчыкі не выявілі. Беларусы былі ўключаны ў шматнацыянальнае асяроддзе рускамоўнай эміграцыі Харбіна, Шанхая і іншых гарадоў.
Эміграцыя пасля 1917 года Пасля рэвалюцый 1917 года і грамадзянскай вайны Кітай стаў адным з галоўных кірункаў эміграцыі з тэрыторыі былой Расійскай імперыі. Асноўнымі цэнтрамі сталі Харбін, Маньчжурыя, Хайлар, Шанхай і Цяньцзінь.
Беларусы прыязджалі сюды з Сібіры, Далёкага Усходу і непасрэдна з тэрыторыі былых беларускіх губерняў. У складзе эміграцыі былі былыя вайскоўцы, чыгуначнікі, служачыя, інжынеры, настаўнікі, святары і члены іх сем'яў.
У адрозненне ад некаторых іншых нацыянальных груп — палякаў, татараў, украінцаў, яўрэяў, армян і прадстаўнікоў народаў Каўказа — беларуская эміграцыя ў Кітаі не стварыла вялікай асобнай нацыянальнай арганізацыі. У архіўных матэрыялах захаваліся звесткі пра асобных беларусаў і невялікія групы выхадцаў з беларускіх губерняў, але колькасць іх дакладна не вядомая.
Беларуская прысутнасць у каталіцкай місіі ў Харбіне
Найбольш арганізаваная беларуская прысутнасць у міжваенным Кітаі была звязана з каталіцкімі святарамі марыянамі, якія працавалі ў Харбіне сярод эмігрантаў з былой Расійскай імперыі. Сама місія была арыентавана галоўным чынам на рускамоўнае насельніцтва Харбіна і не з'яўлялася беларускай нацыянальнай установай, аднак значную частку яе кіраўніцтва складалі беларускія святары, раней звязаныя з беларускім рэлігійным і культурным рухам.
У 1928 годзе Папа Пій XI прызначыў беларускага святара-марыяніна Фабіяна Абрантовіча апостальскім адміністратарам католікаў усходняга абраду ў Кітаі з цэнтрам у Харбіне. 20 мая 1928 года быў створаны Харбінскі ардынарыят, які ахопліваў католікаў візантыйска-славянскага абраду ў Кітаі.
Абрантовіч прыехаў у Харбін у верасні 1928 года. Пры місіі была адкрыта школа і прытулак для хлопчыкаў-сірот, якія пазней ператварыліся ў ліцэй Святога Мікалая. Дзейнічалі таксама манастыр марыянаў, жаночыя навучальныя і дабрачынныя ўстановы і друкарня.
У 1932 годзе ў Харбін прыехаў беларускі святар, пісьменнік і паэт Язэп Германовіч, вядомы таксама пад літаратурным псеўданімам Вінцук Адважны. Ён працаваў у ліцэі Святога Мікалая, займаўся выхаваннем і навучаннем дзяцей.
У 1936 годзе Германовіч выехаў у Еўропу на лячэнне, а ў 1938 годзе зноў вярнуўся ў Маньчжурыю. У Харбіне ён быў выхавальнікам інтэрната, выкладчыкам, віцэ-дырэктарам ліцэя і намеснікам кіраўніка місіі.
Пасля таго як у 1939 годзе Фабіян Абрантовіч выехаў з Кітая і быў арыштаваны савецкімі органамі, кіраўніцтва місіяй перайшло да Андрэя Цікоты. Ён атрымаў тытул архімандрыта і стаў апостальскім адміністратарам Харбінскага экзархата. Разам з ім дзейнасць місіі працягвалі Язэп Германовіч, Тамаш Падзява і іншыя святары-марыяне.
Установа працягвала адукацыйную, рэлігійную, дабрачынную і выдавецкую дзейнасць да канца 1940-х гадоў. Беларускія марыяне ў Харбіне былі часткай шырэйшай каталіцкай місіі, але іх праца стала найбольш выразным арганізаваным эпізодам прысутнасці дзеячаў беларускага паходжання ў міжваенным Кітаі.
Ліквідацыя харбінскага асяродка Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны і ўсталявання камуністычнай улады ў Кітаі становішча эмігранцкіх і рэлігійных арганізацый рэзка змянілася.
У снежні 1948 года кітайскія ўлады арыштавалі Андрэя Цікоту, Язэпа Германовіча, Тамаша Падзяву і іншых супрацоўнікаў харбінскай місіі. Яны былі перададзены савецкім органам дзяржаўнай бяспекі і вывезены ў СССР.
Германовіча пасля следства прысудзілі да 25 гадоў пазбаўлення волі. Ён адбываў пакаранне ў савецкіх лагерах да вызвалення ў 1955 годзе, а пазней апісаў харбінскі перыяд, арышт і ГУЛАГ у мемуарнай кнізе Кітай — Сібір — Масква.
Андрэй Цікота памёр у савецкім лагеры ў 1952 годзе. Фабіян Абрантовіч, арыштаваны яшчэ ў 1939 годзе пасля вяртання з Рыма ў Заходнюю Беларусь, памёр у савецкім зняволенні ў 1946 годзе.
Да пачатку 1950-х гадоў арганізаваная ўсходнееўрапейская эміграцыйная супольнасць Харбіна хутка змяншалася. Большасць яе прадстаўнікоў выехала ў СССР, Аўстралію, ЗША, Канаду, краіны Лацінскай Амерыкі і іншыя дзяржавы.
БССР і Кітай пасля 1949 года Пасля ўтварэння Кітайскай Народнай Рэспублікі ў 1949 годзе характар беларускай прысутнасці змяніўся. Старая эмігранцкая супольнасць амаль знікла, а новыя кантакты былі звязаны пераважна з дзяржаўным, адукацыйным, навуковым і эканамічным супрацоўніцтвам паміж БССР, СССР і Кітаем.
У Кітай прыязджалі беларускія спецыялісты, інжынеры, выкладчыкі і навукоўцы. Адным з прыкладаў доўгатэрміновых сувязей стала супрацоўніцтва ў ільняной прамысловасці: спецыялісты Аршанскага льнокамбіната ўдзельнічалі ў стварэнні Харбінскай ільняной фабрыкі, якая стала адным з буйных прадпрыемстваў гэтай галіны ў Кітаі.
Масавай сталай беларускай дыяспары ў КНР у савецкі перыяд не сфарміравалася.
Сучасная супольнасць
Міграцыя і рассяленне Пасля ўсталявання дыпламатычных адносін паміж Рэспублікай Беларусь і КНР у 1992 годзе колькасць беларусаў, якія часова або стала жылі ў Кітаі, пачала павялічвацца.
Асноўнымі прычынамі пераезду сталі вучоба, праца, прадпрымальніцтва, выкладанне замежных моў, навуковая дзейнасць і сямейная міграцыя.
Дар'я Зубко ў даследаванні сучасных беларусаў Кітая адзначае, што афіцыйная кітайская перапісная статыстыка не вылучае беларусаў асобна: яны могуць улічвацца сярод замежных грамадзян або ў іншых статыстычных катэгорыях. Таму дакладнай агульнай колькасці беларусаў Кітая няма.
У праведзеным Зубко анлайн-апытанні ўдзельнічалі 237 беларусаў. Найбольшая колькасць рэспандэнтаў жыла ў Пекіне — 48 чалавек, Шанхаі — 41 і Гуанчжоу — 35. Значныя групы былі таксама ў іншых буйных універсітэцкіх, прамысловых і гандлёвых цэнтрах.
+ Рассяленне ўдзельнікаў даследавання Дар'і Зубко ў Кітаі Горад Колькасць рэспандэнтаў Пекін 48 Шанхай 41 Гуанчжоу 35
Гэтыя лічбы не з'яўляюцца перапісам беларусаў Кітая, а адлюстроўваюць толькі геаграфію ўдзельнікаў даследавання.
Адукацыйная міграцыя З пачатку XXI стагоддзя адной з найбольш прыкметных груп беларусаў у Кітаі сталі студэнты. Паводле даследаванняў беларуска-кітайскіх адносін, у 2016 годзе ў Кітаі вучыліся каля 600 грамадзян Беларусі, у 2020 годзе — каля 1000.
У 2022/2023 навучальным годзе ў Кітаі навучаліся 1136 беларускіх студэнтаў, а ў 2023/2024 годзе — 1242, на 106 чалавек больш.
+ Колькасць беларускіх студэнтаў у Кітаі Навучальны год / год Колькасць Крыніца 2016 каля 600 2020 каля 1000 2022/2023 1136 2023/2024 1242
Беларускія студэнты вучацца ў Пекіне, Харбіне, Даляні, Сіані, Шанхаі і іншых гарадах. Між універсітэтамі дзвюх краін дзейнічаюць сумесныя адукацыйныя праграмы, студэнцкія абмены і стыпендыяльныя схемы; акрамя міжурадавых і стыпендый урада Кітая, уласныя праграмы для замежных студэнтаў прапануюць асобныя правінцыі і ўніверсітэты.
Сярод буйных сумесных праектаў — інстытут Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта і Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта, дзе навучаюцца студэнты абедзвюх дзяржаў.
Развіццё міжуніверсітэцкіх сувязей У 2020-я гады адукацыйная міграцыя беларусаў у Кітай стала больш цесна звязанай з інстытуцыянальным супрацоўніцтвам універсітэтаў дзвюх краін. У 2023 годзе быў створаны Кітайска-беларускі альянс універсітэтаў, а ў маі 2024 года ў яго межах былі сфарміраваны шэсць тэматычных кластараў: лічбавых тэхналогій, перадавой вытворчасці, навук аб жыцці, палітыкі і дзяржаўнага кіравання, дыялогу цывілізацый, а таксама развіцця моў і рэгіянальнага супрацоўніцтва.
У чэрвені 2024 года падчас Кітайска-беларускага форуму рэктараў была абвешчана сумесная ініцыятыва ўніверсітэтаў дзвюх дзяржаў у галіне фундаментальных навуковых даследаванняў, а таксама падпісаны новыя пагадненні аб супрацоўніцтве.
4 лістапада 2024 года Пекінскі ўніверсітэт і Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт падпісалі мемарандум аб супрацоўніцтве і адкрылі Кітайска-беларускі цэнтр фундаментальных навуковых даследаванняў.
Гэтыя праграмы спрыяюць росту часовага перамяшчэння беларускіх студэнтаў, аспірантаў, выкладчыкаў і навукоўцаў у Кітай, хаця яны не абавязкова становяцца часткай сталай беларускай дыяспары.
Прафесійнае жыццё і адаптацыя Сучасныя беларусы Кітая працуюць у адукацыі, міжнародным гандлі, інфармацыйных тэхналогіях, прамысловасці, культуры, турызме, мадэльным бізнесе і іншых сферах. Значную групу складаюць выкладчыкі англійскай, рускай і іншых замежных моў.
Паводле даследавання Зубко, сучасная беларуская супольнасць не ўтварае адзінай тэрытарыяльнай дыяспары. Яе прадстаўнікі размеркаваны паміж буйнымі гарадамі і часта жывуць у Кітаі абмежаваны перыяд — на час працоўнага кантракта або навучання.
У той жа час сацыяльныя сеткі і інтэрнэт-групы дазваляюць падтрымліваць кантакты паміж беларусамі ў розных гарадах, абменьвацца інфармацыяй пра жыллё, працу, дакументы, адукацыю і паўсядзённае жыццё.
У матэрыяльнай культуры беларусы ў Кітаі ў значнай ступені прыстасоўваюцца да мясцовага побыту, харчавання і гарадскога асяроддзя, адначасова захоўваючы асобныя элементы беларускай кухні і сямейных традыцый. У духоўнай культуры значэнне маюць беларуская і руская мовы, святкаванне традыцыйных свят і сувязі з Беларуссю.
Культурнае жыццё У адрозненне ад традыцыйных беларускіх дыяспар ЗША, Канады або Заходняй Еўропы ў Кітаі не склалася густая сетка сталых беларускіх нацыянальных арганізацый. Культурная дзейнасць адбываецца пераважна ў межах адукацыйных устаноў, дыпламатычных мерапрыемстваў, студэнцкіх супольнасцей і беларуска-кітайскіх праграм абмену.
Беларускія студэнты рэгулярна ўдзельнічаюць у праграмах кітайскай мовы і культуры, у тым ліку ў міжнародным праекце Chinese Bridge. Летнікі і адукацыйныя праграмы для беларускіх студэнтаў праводзяцца, у прыватнасці, Даляньскім політэхнічным універсітэтам.