Беларусазнаўства ў Чэхіі — сукупнасць навуковых даследаванняў Беларусі, беларусаў, беларускай мовы, літаратуры, гісторыі і культуры, якія развіваліся на тэрыторыі сучаснай Чэхіі і ранейшай Чэхаславакіі.

Пачатак сістэматычнай цікавасці чэшскіх даследчыкаў да беларускай праблематыкі адносіцца да канца XIX стагоддзя і звязаны з развіццём славістыкі, этнаграфіі і літаратурнага перакладу. Адным з пачынальнікаў чэшскага беларусазнаўства лічыцца славіст Адольф Чэрны, заснавальнік часопіса Slovanský přehled, які наведваў беларускія землі, падтрымліваў сувязі з дзеячамі беларускага нацыянальнага руху і перакладаў беларускую літаратуру.

Асаблівае значэнне для развіцця беларусазнаўства мела Прага міжваеннага часу, дзе дзейнічалі беларускія эміграцыйныя навуковыя і культурныя структуры, вучыліся беларускія студэнты і збіраліся архіўныя і бібліятэчныя матэрыялы. Пасля Другой сусветнай вайны асноўнымі кірункамі чэшскага беларусазнаўства сталі мовазнаўства, літаратуразнаўства і пераклад, а з канца XX — пачатку XXI стагоддзя да іх далучыліся гісторыя, паліталогія, даследаванні нацыянальнай ідэнтычнасці, эміграцыі і беларуска-чэшскіх сувязей.

У XXI стагоддзі адным з асноўных цэнтраў лінгвістычнага беларусазнаўства стаў Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі, дзе праводзяцца даследаванні беларускай дыялекталогіі, гісторыі беларускай мовы, балта-славянскага і беларуска-заходнеславянскага моўнага памежжа. Значную частку гэтых даследаванняў вядзе мовазнавец Міраслаў Янковяк.

Пачаткі ў XIX — пачатку XX стагоддзя

Адным з ранніх даследчыкаў беларускай народнай культуры быў чэшскі этнограф, мастак і фалькларыст Людвік Куба. Падчас падарожжа па славянскіх землях у 1886 годзе ён наведаў беларускія тэрыторыі, запісваў народныя песні і пазней уключыў беларускія матэрыялы ў шматтомнае выданне Slovanstvo ve svých zpěvech («Славянства ў сваіх песнях»).

Больш сістэматычны характар беларуская тэматыка набыла ў працах Адольфа Чэрнага (1864—1952), чэшскага славіста, этнографа, журналіста і перакладчыка. Ён наведваў беларускія землі ў 1889 і 1897 гадах, а з 1898 года выдаваў славістычны часопіс Slovanský přehled, дзе адным з першых у чэшскім навуковым і грамадскім асяроддзі прадстаўляў беларусаў як асобны славянскі народ.

Чэрны падтрымліваў кантакты з Іванам і Антонам Луцкевічамі, атрымліваў Нашу Долю і Нашу Ніву. У 1909 годзе Антон Луцкевіч пад псеўданімам Навіна апублікаваў у Slovanský přehled артыкул пра гісторыю Беларусі і нацыянальную самабытнасць беларусаў.

Адольф Чэрны стаў таксама адным з першых чэшскіх перакладчыкаў новай беларускай літаратуры. Ён перакладаў творы Янкі Купалы, Якуба Коласа і Цішкі Гартнага, публікаваў матэрыялы пра беларускую культуру ў чэшскім друку.

З чэшскім беларусазнаўствам пачатку XX стагоддзя быў звязаны і славіст Іржы Поліўка, прафесар Карлавага ўніверсітэта. З 1903 года ён падтрымліваў навуковую перапіску з Яўхімам Карскім, абменьваўся з ім літаратурай і рэцэнзаваў этнаграфічныя і фальклорныя працы пра Беларусь.

Міжваенная Чэхаславакія

Пасля Першай сусветнай вайны Прага стала адным з галоўных інтэлектуальных цэнтраў беларускага замежжа. Дзяржаўная праграма дапамогі эмігрантам з былой Расійскай імперыі дазволіла сотням беларусаў вучыцца ў чэхаславацкіх універсітэтах і вышэйшых школах.

Беларускія студэнты і навукоўцы ўключаліся ў працу Карлавага ўніверсітэта, Украінскага вольнага ўніверсітэта, Украінскай гаспадарчай акадэміі ў Падзебрадах і іншых навучальных устаноў. У Архіве Карлавага ўніверсітэта захоўваюцца дысертацыі шэрагу беларускіх дзеячаў міжваеннай эміграцыі.

Сярод найбольш актыўных беларускіх даследчыкаў у Празе былі Тамаш Грыб і Мікола Ільяшэвіч. Ільяшэвіч атрымаў доктарскую ступень у Карлавым універсітэце, друкаваўся ў Slovanský přehled і падрыхтаваў чэшскамоўную кнігу Bělorus a Bělorusové («Беларусь і беларусы», Прага, 1930), у якой выклаў гісторыю Беларусі і аргументы беларускага нацыянальнага руху.

Беларускі навуковы кабінет

У 1927 годзе ў Празе быў створаны Беларускі навуковы кабінет, адна з першых спецыялізаваных беларусазнаўчых навуковых устаноў у эміграцыі. Яго дзейнасцю кіраваў Тамаш Грыб.

Кабінет займаўся даследаваннем беларускай гісторыі, культуры, мовы і грамадскага жыцця, збіраў літаратуру і дакументы. Ён дзейнічаў у супрацоўніцтве з украінскімі эміграцыйнымі навуковымі структурамі і стаў адным з цэнтраў акадэмічнай дзейнасці беларусаў у міжваеннай Празе.

Беларускі замежны архіў У 1928 годзе ў Празе быў арганізаваны Беларускі замежны архіў, ініцыятарам якога быў Мікалай Вяршынін. Пасля яго смерці архіў узначаліў Тамаш Грыб.

Грыб папаўняў збор дакументамі, кнігамі, перыядычнымі выданнямі, фотаздымкамі і газетнымі выразкамі. Толькі пасля 1934 года фонд павялічыўся на 457 архіўных аркушаў, 70 фотаздымкаў і 88 кніг і часопісаў. Значная частка сабраных беларускіх эміграцыйных архіваў пасля Другой сусветнай вайны была вывезена з Чэхаславакіі і апынулася ў савецкіх архівах.

Славянскі інстытут і Славянская бібліятэка У 1928 годзе ў Празе быў створаны Славянскі інстытут. Беларуская тэматыка доўгі час не складала ў ім асобнага арганізацыйнага кірунку і разглядалася ў больш шырокім кантэксце славістыкі, русістыкі і даследаванняў Усходняй Еўропы. Аднак інстытут і звязаныя з ім навуковыя асяродкі займаліся беларускімі моўнымі, літаратурнымі і гістарычнымі матэрыяламі.

Асаблівае значэнне набыла Славянская бібліятэка, у фондах якой захавалася значная калекцыя беларускіх эміграцыйных кніг, часопісаў і дакументаў. У XXI стагоддзі яна застаецца адным з галоўных чэшскіх цэнтраў крыніц для вывучэння Беларусі і беларускай эміграцыі.

Чэшскія перакладчыкі і беларуская літаратура

У міжваенны перыяд важную ролю ў распаўсюджванні беларускай літаратуры адыграў Францішак Рут Ціхі (František Rut Tichý, 1886—1968), перакладчык і папулярызатар славянскіх літаратур. Ён перакладаў на чэшскую мову творы Янкі Купалы, Алеся Дудара, Аркадзя Моркаўкі, Цішкі Гартнага і іншых беларускіх аўтараў.

Збор яго беларускіх перакладаў захоўваецца ў літаратурным архіве Музея чэшскай літаратуры ў Празе. Даследаванні дзейнасці Ціхага дазволілі аднавіць бібліяграфію яго перакладаў з беларускай мовы.

Беларусазнаўства пасля 1945 года

Пасля Другой сусветнай вайны даследаванне Беларусі ў Чэхаславакіі развівалася пераважна ў межах русістыкі і славістыкі. Галоўнымі напрамкамі былі беларуская мова, літаратура і чэшска-беларускія літаратурныя сувязі.

Асноўнымі прадстаўнікамі гэтага этапу ў Карлавым універсітэце былі Вацлаў Жыдліцкі і Мікалаш Затоўканюк, якія працавалі на кафедры русістыкі Філасофскага факультэта.

Вацлаў Жыдліцкі Вацлаў Жыдліцкі (1931—2002) стаў адным з найбольш значных чэшскіх даследчыкаў беларускай літаратуры другой паловы XX стагоддзя. Ён вывучаў гісторыю беларускай літаратуры, чэшска-беларускія літаратурныя сувязі і перакладаў беларускую прозу і паэзію.

Сярод яго прац — даследаванні чэшска-беларускіх сувязей, агляды гісторыі беларускай літаратуры і артыкулы пра Янку Купалу, Якуба Коласа, Уладзіміра Караткевіча, Алеся Адамовіча, Янку Брыля, Івана Пташнікава і Васіля Быкава.

Жыдліцкі пераклаў на чэшскую мову шэраг твораў беларускай літаратуры, у тым ліку творы Караткевіча, Быкава, Брыля і Адамовіча. Пры Філасофскім факультэце Карлавага ўніверсітэта ён таксама кіраваў беларускім кабінетам і чытаў курсы па беларускай літаратуры.

Пасля 1989 года

Пасля падзення камуністычнага рэжыму чэшскае беларусазнаўства пашырыла тэматыку. Побач з філалагічнымі даследаваннямі ўзрасла ўвага да гісторыі беларускага нацыянальнага руху, міжваеннай эміграцыі, палітычнай гісторыі, нацыянальнай ідэнтычнасці і сучасных грамадскіх працэсаў.

У 1990-я гады на Педагагічным факультэце Карлавага ўніверсітэта курс па Беларусі выкладаў украініст Багдан Зілінскі, а на Філасофскім факультэце працягваў дзейнічаць беларускі кабінет Вацлава Жыдліцкага.

Важную ролю ў аднаўленні беларусазнаўчых даследаванняў адыграла Славянская бібліятэка. Яе супрацоўнікі Францішка Сокалава і Іржы Вацэк займаліся беларускімі зборамі, арганізоўвалі выставы і навуковыя мерапрыемствы, прысвечаныя міжваеннай эміграцыі, Францыску Скарыну і беларуска-чэшскім сувязям.

Акадэмія навук Чэшскай Рэспублікі

У XXI стагоддзі адным з найбольш актыўных інстытуцыйных цэнтраў лінгвістычнага беларусазнаўства стаў Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі. Аддзел славянскага мовазнаўства Інстытута даследуе славянскія мовы ў сінхраніі і дыяхраніі, у тым ліку дыялекталогію і моўныя кантакты. У яго выдавецкай серыі Práce Slovanského ústavu AV ČR выйшла некалькі буйных прац, непасрэдна прысвечаных беларускай мове і беларускім гаворкам.

З беларускімі даследаваннямі Інстытута найбольш цесна звязана дзейнасць польскага мовазнаўца і беларусіста Міраслава Янковяка. Яго асноўныя навуковыя інтарэсы ўключаюць беларускую мову, гісторыю беларускай мовы, усходнеславянскую дыялекталогію, балта-славянскае моўнае памежжа, беларусаў у краінах Балтыі і Калінінградскай вобласці, а таксама мову беларусаў у міжваеннай Чэхаславакіі і сучаснай Чэхіі.

У 2018—2022 гадах Янковяк быў стыпендыятам праграмы імя Яна Эвангелісты Пуркінэ Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі. Стыпендыя была прысуджана яму для даследавання беларускіх гаворак у Латвіі.

У 2018 годзе Славянскі інстытут выдаў манаграфію Янковяка Současná běloruská nářečí v Lotyšsku. Charakteristika. Výběr textů («Сучасныя беларускія гаворкі ў Латвіі. Характарыстыка. Выбар тэкстаў»). Гэта было першае комплекснае апісанне сучасных беларускіх гаворак на ўсёй тэрыторыі Латвіі, якое ўключала фанетыку, марфалогію, сінтаксіс, лексіку, фразеалогію і вялікі корпус транскрыбаваных дыялектных тэкстаў.

У 2020 годзе Янковяк разам з Міхалам Вашычкам выступіў рэдактарам калектыўнай манаграфіі Slovanské dialekty v jazykovém kontaktu: Nářeční lexikum v pomezních oblastech v minulosti a současnosti. У ёй разглядаліся ў тым ліку балцкія ўплывы ў беларускіх гаворках і беларуска-ўкраінскія дыялектныя кантакты.

У 2022 годзе выйшла яго 624-старонкавая манаграфія Lexikum běloruských nářečí v Litvě. Jazykové dědictví balto-slovanského pomezí («Лексіка беларускіх гаворак у Літве. Моўная спадчына балта-славянскага памежжа»). У ёй даследуюцца беларускія гаворкі ўсходняй і паўднёва-ўсходняй Літвы, іх арэальная структура, балтызмы, паланізмы, русізмы і працэсы моўнай канвергенцыі.

У 2025 годзе Славянскі інстытут выдаў наступную манаграфію Янковяка Běloruská nářečí v Lotyšsku jako příklad lexikálního dědictví balto-slovanského pomezí. Яна заснавана на шматгадовых палявых даследаваннях: з 2004 года даследчык сабраў больш за 300 гадзін запісаў маўлення найстарэйшага пакалення носьбітаў беларускіх гаворак у паўднёва-ўсходняй Латвіі.

У 2020—2022 гадах у межах супрацоўніцтва Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі і Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі рэалізоўваўся праект Belarusian-West Slavic linguistic and cultural connections: past, present, perspective. Кіраўніком чэшскай часткі быў Міраслаў Янковяк, беларускай — дырэктар Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа Ігар Капылоў.

Сярод сучасных праектаў Янковяка ў Славянскім інстытуце — даследаванне беларускіх гаворак на беларуска-балцкім і беларуска-заходнеславянскім памежжы, праект па беларускім друку ў міжваеннай Чэхаславакіі і даследаванне беларускіх гаворак у Латвіі як лексічнай спадчыны балта-славянскага памежжа.

У 2025—2027 гадах Янковяк кіруе праектам Dialect Contact on the West and East Slavonic Borderland. Ён прысвечаны моўным кантактам беларускіх, украінскіх і карпатарускіх гаворак з заходнеславянскімі мовамі і гаворкамі. Асноўным беларускім матэрыялам служаць палявыя запісы Янковяка 2009—2023 гадоў; прадугледжаны таксама новыя даследаванні ў Польшчы, Славакіі і Літве.

Такім чынам, у Славянскім інстытуце Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі ў XXI стагоддзі сфарміраваўся асобны працяглы кірунак даследаванняў беларускай мовы, асабліва яе дыялекталогіі, моўных кантактаў і гісторыі беларускамоўнага насельніцтва на балта-славянскім і беларуска-заходнеславянскім памежжы.

Універсітэцкае беларусазнаўства

Карлаў універсітэт