Беларусы Італіі — беларусы, якія стала або часова жывуць у Італіі, а таксама гістарычныя беларускія асяродкі, рэлігійныя, культурныя і грамадскія арганізацыі ў гэтай краіне.
Кантакты выхадцаў з беларускіх зямель з Італіяй вядомыя прынамсі з эпохі Адраджэння. У міжваенны час у Рыме сфармаваўся невялікі асяродак беларускіх каталіцкіх святароў і студэнтаў. Пасля Другой сусветнай вайны Рым стаў адным з цэнтраў беларускай каталіцкай эміграцыі і беларускамоўнага рэлігійнага выдавецтва; з 1950 года тут працавала беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё.
Асаблівы ўплыў на фарміраванне сувязей паміж беларусамі і Італіяй мелі праграмы аздараўлення дзяцей з тэрыторый, пацярпелых ад Чарнобыльскай катастрофы. З пачатку 1990-х гадоў італьянскія сем’і прынялі сотні тысяч беларускіх дзяцей; частка былых удзельнікаў гэтых праграм пазней пераехала ў Італію на сталае жыхарства.
На 1 студзеня 2025 года ў Італіі былі зарэгістраваны 9624 жыхары з грамадзянствам Беларусі. Каля 77 % з іх складалі жанчыны.
Раннія сувязі Адным з найбольш ранніх дакументальна засведчаных выхадцаў з беларускіх зямель у Італіі быў Францыск Скарына. У 1512 годзе ён прыбыў у Падую, дзе 5—9 лістапада трымаў іспыты перад медыцынскай калегіяй Падуанскага ўніверсітэта і атрымаў ступень доктара медыцыны.
У наступныя стагоддзі Італія заставалася адным з цэнтраў еўрапейскай адукацыі, мастацтва і каталіцкага жыцця, які наведвалі выхадцы з тэрыторыі сучаснай Беларусі. Аднак да XX стагоддзя няма падстаў гаварыць пра існаванне ў Італіі сталай арганізаванай беларускай дыяспары.
Міжваенны перыяд У 1920—1930-я гады ў Рыме склаўся невялікі асяродак беларускіх каталіцкіх святароў і студэнтаў. Яны вучыліся найперш у Папскім Грыгарыянскім універсітэце і Папскім усходнім інстытуце, дзе вывучалі філасофію, тэалогію, гісторыю царквы і кананічнае права.
Сярод найбольш актыўных беларускіх святароў у Італіі даследчыца Вольга Коваль называе Станіслава Глякоўскага, Антона Ройку і Францішка Чарняўскага. Глякоўскі ў 1926 годзе абараніў у Рыме доктарскую дысертацыю; паведамленне пра абарону было надрукавана ў ватыканскім L’Osservatore Romano. Чарняўскі ў 1924—1927 гадах вучыўся ў Папскім Грыгарыянскім універсітэце і Папскім усходнім інстытуце.
У 1926 годзе група беларускіх католікаў атрымала аўдыенцыю ў Папы Пія XI. Беларускія святары выкарыстоўвалі знаходжанне ў Рыме таксама для інфармавання царкоўных колаў пра становішча Каталіцкай царквы і беларускага нацыянальнага руху ў Заходняй Беларусі.
З Італіяй быў звязаны і беларускі оперны спявак Павел Пракапеня, які ў міжваенны час выступаў у італьянскіх гарадах і разглядаў сваю дзейнасць як магчымасць папулярызацыі беларускай культуры.
У 1938 годзе ў Рым для працягу тэалагічнай адукацыі быў накіраваны Чэслаў Сіповіч. Ён вучыўся на тэалагічным факультэце Папскага Грыгарыянскага ўніверсітэта і 16 чэрвеня 1940 года ў Рыме быў высвечаны ў святары.
Другая сусветная вайна
У 1944 годзе на тэрыторыі Італіі ваявалі беларусы ў складзе 2-га Польскага корпуса пад камандаваннем Уладзіслава Андэрса. Значную частку яго асабовага складу складалі жыхары ўсходніх ваяводстваў даваеннай Польшчы, у тым ліку беларусы з Заходняй Беларусі.
Асабліва значным эпізодам стала бітва пры Монтэ-Касіна ў маі 1944 года. Беларускія ўдзельнікі 2-га Польскага корпуса ваявалі пры прарыве нямецкай абарончай лініі ў цэнтральнай Італіі. У беларускай гістарыяграфіі ўдзел беларусаў у гэтай бітве даследаваны асобна; выдадзены зборнік дакументаў, успамінаў і даследаванняў Беларусы ў бітве за Монтэ-Касіна.
Сярод аўтараў успамінаў пра гэтыя падзеі быў беларускі афіцэр Пётр Сыч, аўтар кнігі Смерць і салаўі, прысвечанай службе ў польскіх узброеных сілах і баям у Італіі.
Пасля заканчэння вайны большасць беларускіх вайскоўцаў корпуса не засталася ў Італіі: корпус быў пераведзены ў Вялікабрытанію, дзе частка яго беларускіх ветэранаў далучылася да арганізаванага жыцця беларускай эміграцыі.
Пасляваенны беларускі асяродак у Рыме Пасля 1945 года Рым стаў адным з важных рэлігійных і інтэлектуальных цэнтраў беларускай пасляваеннай эміграцыі. У адрозненне ад масавых лагераў перамешчаных асоб у Германіі і Аўстрыі, беларуская прысутнасць у Італіі заставалася нешматлікай і канцэнтравалася пераважна вакол каталіцкіх устаноў і Ватыкана.
Пётр Татарыновіч У 1945 годзе ў Рым пераехаў беларускі каталіцкі святар Пётр Татарыновіч. У 1945—1949 гадах ён вучыўся ў Папскім усходнім інстытуце і абараніў доктарскую дысертацыю.
У Рыме Татарыновіч разгарнуў беларускую выдавецкую дзейнасць. У 1949 годзе выйшаў яго беларускі малітоўнік Голас душы, а з 1950 да 1975 года ён выдаваў рэлігійна-грамадскі часопіс Źnič. У Рыме выйшлі таксама зробленыя ім беларускія пераклады частак Новага Запавету і раману Генрыка Сянкевіча Quo vadis.
Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё
24 снежня 1949 года Ватыканскае радыё перадало беларускамоўнае пасланне Папы Пія XII, а 6 студзеня 1950 года пачалося рэгулярнае вяшчанне па-беларуску. Першым кіраўніком рэдакцыі стаў Пётр Татарыновіч.
Першыя праграмы выходзілі раз на тыдзень і змяшчалі інфармацыю пра жыццё Каталіцкай царквы, становішча беларусаў і рэлігійныя матэрыялы. Пазней з рэдакцыяй супрацоўнічалі Чэслаў Сіповіч, Леў Гарошка, Тамаш Падзява, Кастусь Маскалік і іншыя беларускія святары і дзеячы эміграцыі.
Беларускае вяшчанне з Рыма стала адным з найбольш працяглых беларускіх радыёпраектаў за мяжой і захавалася пасля заканчэння халоднай вайны. У XXI стагоддзі беларуская служба ўвайшла ў структуру Vatican News.
Іншыя дзеячы З Рымам у розныя гады былі звязаны Чэслаў Сіповіч і Леў Гарошка. Сіповіч пасля вайны працягваў сувязі з Ватыканам, а ў 1960 годзе быў высвечаны ў біскупы і стаў апостальскім візітатарам для беларусаў грэка-католікаў у эміграцыі. Леў Гарошка ў 1959—1960 гадах жыў у Рыме і праходзіў навіцыят у ордэне марыянаў, пасля чаго працягнуў дзейнасць у беларускім рэлігійным асяродку ў Лондане.
Чарнобыльскія праграмы і міграцыя пасля 1991 года Пасля Чарнобыльскай катастрофы 1986 года Італія стала адной з галоўных краін, якія прымалі дзяцей з найбольш забруджаных рэгіёнаў Беларусі.
Масавыя праграмы аздараўленчых паездак пачаліся ў пачатку 1990-х гадоў. Беларускія дзеці на некалькі тыдняў або месяцаў прыязджалі ў італьянскія сем’і, праходзілі медыцынскія агляды і адпачывалі ў рэгіёнах з меншым радыяцыйным фонам. Паводле ANSA, за некалькі дзесяцігоддзяў у такіх праграмах удзельнічалі больш за 600 тысяч беларускіх дзяцей і каля 100 тысяч дзяцей з Украіны.
Адной з першых буйных арганізацый стала заснаваная ў 1992 годзе ў Тэрні Fondazione Aiutiamoli a Vivere, якая арганізавала паездкі прыкладна для 80 тысяч беларускіх дзяцей і стварыла сетку каля 250 мясцовых камітэтаў.
Побач з ёй дзейнічалі дзясяткі іншых дабрачынных арганізацый і мясцовых груп. Іх супрацоўніцтва каардынавалася, у прыватнасці, Federazione delle Associazioni di Volontariato Italiane per la Bielorussia — федэрацыяй італьянскіх арганізацый, якія дапамагалі беларускім дзецям і насельніцтву тэрыторый, пацярпелых ад Чарнобыля.
Аздараўленчыя праграмы стварылі шырокую сетку асабістых кантактаў паміж беларусамі і італьянцамі. Частка дзяцей неаднаразова вярталася ў тыя самыя сем’і, вывучала італьянскую мову, а ў дарослым узросце пераязджала ў Італію для навучання, працы або сямейнага ўз’яднання.
Колькасць і рассяленне У XXI стагоддзі беларусы жывуць ва ўсіх рэгіёнах Італіі. Італьянская статыстыка ўлічвае насельніцтва паводле грамадзянства, таму яна не ахоплівае натуралізаваных выхадцаў з Беларусі і іх нашчадкаў.
+ Грамадзяне Беларусі, зарэгістраваныя ў Італіі на 1 студзеня Год Колькасць 2020 8808 2021 9269 2022 8811 2023 9248 2024 9505 2025 9624
На 1 студзеня 2025 года найбольшая колькасць грамадзян Беларусі жыла ў Ламбардыі — 1742 чалавекі, Лацыа — 1171, Эміліі-Раманьі — 1092. Значныя групы жылі таксама ў Калабрыі, Кампаніі, Таскане, П'емонте і Венета.
Беларуская міграцыя ў Італіі мае выразную жаночую перавагу. На пачатак 2024 года сярод 9505 грамадзян Беларусі было 2011 мужчын і 7494 жанчыны.
Грамадскае жыццё пасля 2020 года Пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года і масавых пратэстаў у Беларусі беларуская дыяспара ў Італіі стала значна больш арганізаванай.
Supolka 22 чэрвеня 2020 года беларусы, якія жылі ў Італіі, стварылі інтэрнэт-супольнасць Supolka — Associazione Bielorussi in Italia. Першая арганізаваная ёю акцыя салідарнасці адбылася 28 чэрвеня ў Балонні. У наступныя месяцы акцыі праходзілі штотыдзень і былі скіраваны на прыцягненне ўвагі італьянскага грамадства да падзей у Беларусі.
Supolka супрацоўнічала з італьянскімі праваабарончымі, прафсаюзнымі і грамадскімі арганізацыямі, праводзіла інфармацыйныя кампаніі, дыскусіі і мерапрыемствы пра становішча ў Беларусі.
Talaka У Фларэнцыі дзейнічае Talaka APS — Associazione dei bielorussi in Italia, зарэгістраваная як арганізацыя сацыяльнага прасоўвання. Яна аб’ядноўвае беларусаў у розных рэгіёнах Італіі, дапамагае новапрыбылым і палітычным уцекачам, арганізуе культурныя мерапрыемствы, падтрымлівае беларускую мову і нацыянальную культуру.
Прадстаўніцай арганізацыі і адной з актывістак беларускай супольнасці ў Італіі з’яўляецца Юлія Юхно.
Народная амбасада Пасля 2020 года была створана таксама Народная амбасада Беларусі ў Італіі, якая пазіцыянуе сябе як неафіцыйнае прадстаўніцтва дэмакратычнай часткі беларускай супольнасці. Яна займаецца кантактамі з італьянскімі дзяржаўнымі і грамадскімі структурамі, прававой падтрымкай беларусаў і інфармаваннем пра сітуацыю ў Беларусі.
Цэнтр беларускай дэмакратычнай супольнасці 9 снежня 2025 года ў Фларэнцыі быў адкрыты Цэнтр беларускай дэмакратычнай супольнасці ў Італіі. Адначасова пачаў дзейнічаць часовы прытулак для рэпрэсаваных беларусаў і іх сем’яў. Кіраўніцай цэнтра стала Юлія Юхно.
У Італіі таксама арганізуюцца рэабілітацыйныя летнікі для былых беларускіх палітычных зняволеных і членаў іх сем’яў. Да 2026 года ўдзел у такіх праграмах узялі больш за 100 чалавек.
Культурная дзейнасць Беларускія арганізацыі ў Італіі ладзяць Дзень Волі, Купалле, выставы, канцэрты, літаратурныя прэзентацыі і сустрэчы з беларускімі дзеячамі культуры. Пасля 2020 года культурная дзейнасць стала таксама формай падтрымання беларускай нацыянальнай ідэнтычнасці сярод новай палітычнай эміграцыі.
У 2025—2026 гадах беларускія мерапрыемствы праводзіліся, між іншым, у Мілане, Балонні, Рыме і Фларэнцыі. У Мілане адбылася выстава беларускай мастачкі Ксеніі Ангепавай, а ў Балонні і Рыме — прэзентацыі беларускіх кніг і культурныя вечарыны.
Беларуская супольнасць удзельнічае таксама ў штогадовых памятных мерапрыемствах на польскіх вайсковых могілках у Монтэ-Касіна, дзе пахаваны ўдзельнікі 2-га Польскага корпуса, у тым ліку выхадцы з беларускіх зямель.
Вядомыя беларусы, звязаныя з Італіяй Францыск Скарына — першадрукар і гуманіст, у 1512 годзе атрымаў у Падуі ступень доктара медыцыны. Станіслаў Глякоўскі — каталіцкі святар, вучыўся і абараніў доктарскую дысертацыю ў Рыме ў 1920-я гады. Францішак Чарняўскі — беларускі каталіцкі святар, у 1924—1927 гадах вучыўся ў Рыме. Чэслаў Сіповіч — беларускі грэка-каталіцкі біскуп, вучыўся і быў высвечаны ў Рыме. Пётр Татарыновіч — святар, публіцыст і перакладчык, адзін з арганізатараў пасляваеннага беларускага асяродка ў Рыме і першы кіраўнік беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё. Леў Гарошка — беларускі грэка-каталіцкі святар і гісторык, некаторы час жыў у Рыме і супрацоўнічаў з Ватыканскім радыё.
Гл. таксама Беларуская дыяспара Беларусы ў бітве за Монтэ-Касіна Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё Беларуска-італьянскія адносіны Беларусы ў Вялікабрытаніі Беларусы Францыі
Крыніцы
Літаратура Коваль В. У. Творчыя і адукацыйныя праекты беларусаў у Італіі (1921—1939 гг.) // Труды БГТУ. Серыя 6. — 2023. — № 2. — С. 51—54. — DOI: 10.52065/2520-6885-2023-275-2-9. Беларусы ў бітве за Монтэ-Касіна: артыкулы, дакументы. — Мінск: Беларускі кнігазбор, 2004. Надсан А. Біскуп Чэслаў Сіповіч: святар і беларус. — Мінск: Белфранс, 2004. Сыч П. Смерць і салаўі. — 1963.
Спасылкі