Жывіцы () — шляхецкі род герба «Ястрабец», вядомы з XVII ст. у Мінскім ваяводстве Вялікага Княства Літоўскага. Родавым гняздом быў, паводле складальніка «Гербоўніка беларускай шляхты» Я. Глінскага, маёнтак Рубяжэвічы, дзе ў 1620 г. зямянінам быў Ян Жывіца. У Мінскім ваяводстве быў таксама засценак Жывіцы, у якім жылі прадстаўнікі роду.

Род не складаў адзінага цэлага. Гербоўнік падае яго як некалькі асобных генеалагічных ліній, злучаных пры вывадах 1805—1825 гг. на падставе сведчанняў, якія складальнік лічыць сумнеўнымі. Сацыяльнае становішча гэтых ліній было розным: адны трымалі невялікія ўчасткі зямлі і арандавалі фальваркі ў Радзівілаў, іншыя ў пачатку XIX ст. знаходзіліся ў прыгоннай залежнасці і атрымалі волю толькі паводле дэкрэта Радзівілаўскай камісіі 1833 г.

Частка ліній была прызнана ў дваранстве і зацверджана Сенатам у 1863 г., аднак вывад 1837 г. Сенат не зацвердзіў — з прычыны адсутнасці звестак пра валоданне маёнткамі з падданымі і нясенне шляхецкай службы.

Герб

«Ястрабец» — адзін з найбольш пашыраных гербаў Рэчы Паспалітай: у блакітным полі залатая падкова, усярэдзіне якой залаты кавалерскі крыж; у клейнодзе — ястраб з узнятым крылом. (гл. herb Jastrzębiec).

Пры вывадзе 1805 г. і пераносе вывада 1819 г. род фігураваў з прыдомкам «Дрэвіч» (); складальнік гербоўніка адзначае, што прыдомак мог належаць толькі асноўнай галіне, а далучаныя галіны яго не ўжывалі.

Паходжанне і родавае гняздо

Паводле Глінскага, родавым гняздом роду быў, па ўсёй верагоднасці, маёнтак Рубяжэвічы ў Мінскім ваяводстве: у 1620 г. зямянінам у ім быў Ян Жывіца. У той жа час у вёсцы Сімкавічы (Шымкавічы) сярод сялян жыў Марцін Жывіца — гэта найранейшыя вядомыя згадкі прозвішча.

У XVIII ст. прадстаўнікі роду жылі ў засценках Жывіцы і Сосенка Мінскага ваяводства, а таксама ў Ракашычах і Негарэлым.

Лініі роду

Гербоўнік падае Жывіцаў не як адзін радавод, а як некалькі асобных генеалагічных ліній. Тры з іх былі далучаны да роду ў 1825 г. як нашчадкі сыноў Ежы — складальнік лічыць гэта сумнеўным, бо адзіным падмацаваннем сваяцтва было пасведчанне Дамініка ад 26 кастрычніка 1825 г. пра супольнае паходжанне.

Лінія Гнёзды Кароткая характарыстыка Асноўная (вількамірская) Пялішы Тамкевічаўскія ў Вількамірскім павеце, потым Мінскае ваяводства Ад Яна праз Стэфана і Мікалая да Ежы, які пераехаў у Мінскае ваяводства; яе прадстаўнікі трымалі ў заставе фальварак Жытнікі і арандавалі маёнтак Веснінка Лінія Андрэя засценак Казлы Дудзіцкай воласці Ігуменскага павета Складальнік адзначае, што звесткі пра Андрэя як яшчэ аднаго сына Ежы, верагодна, былі ўстаўлены ў вывад 1805 г. пазней; зямлі не мела (1888) Лінія Тамаша Бабруйскі і Ігуменскі паветы, маёнтак Фатыма У 1832 г. далучаны Антоні і Пётр, што складальнік лічыць сумнеўным; верагодна, яны былі родзічамі Жывіцаў з Ракашычаў Лінія Вінцэнта засценак Бярозаўка і ваколіца Жукавая Ігуменскага павета Найменшая з ліній; дзеці хрысціліся ў лапіцкай царкве і серафінскім касцёле I галіна (1825) засценак Забярэззе Койданаўскага графства Барталамей трымаў у 1796 г. 5/6 зямянскай валокі, у 1806 г. арандаваў зямлю ў Дамініка-Гераніма Радзівіла; у 1795—1811 гг. лічыліся чыншавай шляхтай II галіна (1825) маёнтак Вязынь, засценкі Плевакі, Мазуры, Бакінава, Шабунеўшчына Арандавалі зямлю ў радзівілаўскай адміністрацыі; асобныя прадстаўнікі вызвалены з падатковага стану ўказам Сената паміж 1816 і 1825 гг. III галіна (1825) маёнтак Негарэлае, Ракашычы, урочышча Падкоссе Ігуменскага павета Найбольш разгалінаваная з трох далучаных у 1825 г. Група справы аб волі засценкі Жывіцы і Сосенка, маёнтак Рубяжэвічы Зямяне маёнтка Рубяжэвічы; у 1829—1833 гг. вялі працэс аб адшуканні волі (гл. ніжэй)

Асноўная (вількамірская) лінія. У канцы XVII ст. Стэфан і Мікалай Жывіцы набылі ў Яна-Аляксандра Тамкевіча маёнтак Пялішы Тамкевічаўскія; тастамент Стэфана датаваны 1682 г., а ў 1689 г. Мікалай прадаў маёнтак Даўнаровічам. Сын Мікалая Ежы пацвердзіў продаж у 1703 г., трымаў у заставе маёнтак Яцкаўшчына, а затым пераехаў у Мінскае ваяводства.

Сын Ежы Тамаш атрымаў у 1788 г. ад ротмістра нацыянальнай кавалерыі князя Дамініка Радзівіла і яго жонкі Караліны з Францкевічаў у дванаццацігадовае заставное валоданне фальварак Жытнікі (3 валокі) у маёнтку Ігнаціч Мінскага ваяводства, а 1803 г. атрымаў дэкрэт Мінскага земска-павятовага суда па справе супраць князёў Радзівілаў. Сын Тамаша Дамінік быў адвакатам Мінскага земска-павятовага суда (1819—1825) і вёў перанос вывада роду ў 1819 г.

Справа аб адшуканні волі

Асобная група Жывіцаў у 1829—1833 гг. вяла працэс аб адшуканні волі з маёнтка Рубяжэвічы. Гэтая лінія вядзецца ад Тамаша, Станіслава (жыў у засценку Жывіцы ў 1742—1747 гг.) і Тамаша, які жыў у засценку Сосенка. Яе прадстаўнікі былі зямянамі маёнтка Рубяжэвічы і трымалі зямянскія валокі ў засценках Жывіцы і Сосенка.

Працэс скончыўся на іх карысць: прадстаўнікі галіны былі вызвалены з-пад прыгоннай залежнасці дэкрэтам Радзівілаўскай камісіі ад 18 мая 1833 г.

Прызнанне ў дваранстве

Род быў прызнаны ў дваранстве пастановай Віленскага дваранскага дэпутацкага сходу ад 9 верасня 1805 г. (1-я частка радаводнай кнігі) і пастановамі Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу ад 27 студзеня 1819 г. (1-я частка), 4 лістапада 1825 г., 24 снежня 1837 г. (1-я частка) і 21 чэрвеня 1862 г. (1-я частка), а таксама дадатковымі пастановамі 1832—1833 гг. Зацверджана ўказам Сената ад 18 лютага 1863 г. (№ 1023).

Лёс роду ў гэтым дачыненні тыповы для разбору шляхты: зацвярджэнне ахапіла не ўсіх. Указам ад 27 жніўня 1841 г. (№ 3177) Сенат не зацвердзіў вывад 1837 г. — з прычыны адсутнасці звестак пра валоданне маёнткамі з падданымі і нясенне шляхецкай службы; указ 1863 г. не распаўсюдзіўся на прадстаўнікоў I галіны праз разыходжанні ў імені маці аднаго з выводнікаў і неналежнае засведчанне метрычных выпісаў.

Дакументы і іх крытыка

Шэраг дакументаў, пададзеных родам пры вывадах, складальнік гербоўніка прызнаў сфальсіфікаванымі: тастамент ад 10 чэрвеня 1746 г. аб падзеле маёмасці паміж сынамі, тастамент жонкі Ежы Марыяны ад 20 лістапада 1750 г. на маёнтак Граўжышкі Ашмянскага павета, а таксама пададзеныя ў 1842 г. інтрамісія 1780 г. на той жа маёнтак і продажнае права 1787 г., якім Жывіцы прадалі яго N. Тоўкачу.

Гербоўнік адзначае і іншы від маніпуляцый. У прашэннях 1867 г. даты нараджэння некаторых прадстаўнікоў роду былі пазначаны раней, чым у пазнейшых пастановах аб судалучэнні 1879 г.: гэта рабілася, каб пазбегнуць прыпісання да падатковага стану як асоб, народжаных да зацвярджэння роду ў дваранстве.

Сацыяльнае становішча

Большасць прадстаўнікоў роду ў XIX ст. уласнай зямлі не мела. Паводле звестак 1888 г. асобныя сем'і трымалі ад 10 да 27 дзесяцін, але значна часцей у крыніцах пазначана «зямлі не меў»; яны жылі ў засценках і фальварках Мінскага і Ігуменскага паветаў, у тым ліку ва ўладаннях графаў Чапскіх. Асобныя прадстаўнікі роду часова знаходзіліся ў складзе сялян Пагарэльскай воласці Ігуменскага павета (1875—1877) і мяшчан Мінска (1870—1877). Гербоўнік паслядоўна адзначае, хто з іх быў пісьменным, а хто непісьменным.

У другой палове XIX ст. некалькі прадстаўнікоў роду служылі ў расійскім войску: Пётр — у конна-артылерыйскай батарэі, Мамерт — у 10-м Екацярынаслаўскім пяхотным палку, Казімір — у рэзервовым кадравым батальёне ў Мінску. Адна з сем'яў перасялілася ў Санкт-Пецярбург, дзе ў 1907 г. у касцёле Святой Кацярыны быў ахрышчаны Альгерд Жывіца.

Хрышчэнні роду запісаны як у касцёлах (станькаўскім, койданаўскім, уздзенскім, смілавіцкім, блонскім, свіслацкім, капыльскім, мікалаеўшчынскім), так і ў праваслаўных цэрквах (лапіцкай, станькаўскай, засульскай, крысаўскай, віцкаўшчынскай).

Сувязь з Жывіцкімі

Гербоўнік разглядае Жывіцаў і Жывіцкіх герба «Дравіца» як роды, звязаныя паходжаннем: у інвентарах XVIII ст. прадстаўнікі другога роду пісаліся і як «Жывіцкія», і як «Жывіцы», і, паводле Глінскага, верагодна былі адгалінаваннем Жывіцаў.

Пры гэтым роды маюць розныя гербы — «Ястрабец» і «Дравіца» — і асобныя вывадовыя справы. Прамая кропка судакранання, якую называе гербоўнік, адна: Людвік Янавіч Жывіца, паказаны ў пасямейных спісах 1834 г., арандаваў зямлю ў засценку Атцэда Мінскага павета, дзе жылі пераважна Жывіцкія, і мог паходзіць менавіта з таго роду.

Прадстаўнікі

Ян Жывіца — зямянін маёнтка Рубяжэвічы (1620), найранейшы вядомы прадстаўнік роду Марцін Жывіца — у той жа час жыў сярод сялян вёскі Сімкавічы Ежы — пацвердзіў продаж маёнтка Пялішы ў Вількамірскім павеце (1703), пераехаў у Мінскае ваяводства Тамаш — заставны трымальнік фальварка Жытнікі (1788), судзіўся з князямі Радзівіламі (1803) Дамінік — адвакат Мінскага земска-павятовага суда (1819—1825), вёў перанос вывада роду (1819) Барталамей — трымаў 5/6 зямянскай валокі ў засценку Забярэззе (1796), арандатар радзівілаўскай зямлі (1806) Мамерт (нар. 1863) — вайсковец 10-га Екацярынаслаўскага пяхотнага палка (1888)

Гістарыяграфія

Пакаленны роспіс роду апублікаваў Я. С. Глінскі ў шостым томе «Гербоўніка беларускай шляхты» (2020) паводле фонду Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу і іншых збораў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі.НГАБ. КМФ 5. Воп. 1. Спр. 1710, 2640; Ф. 159. Воп. 1. Спр. 917; Ф. 319. Воп. 1. Спр. 98, 125, 130, 179, 180, 191, 193, 243, 620, 621; Воп. 2. Спр. 1087; Ф. 333. Воп. 9. Спр. 7, 9, 110, 195; Ф. 694. Воп. 2. Спр. 3503, 3522, 7338; Воп. 3. Спр. 4004, 5920; Воп. 7. Спр. 994; Воп. 14. Спр. 138.

Артыкул змешчаны ў томе адразу пасля артыкула пра Жывіцкіх герба «Дравіца», з якімі складальнік звязвае Жывіцаў паходжаннем.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Шляхецкія роды Катэгорыя:Мінскі павет Катэгорыя:Стаўбцоўскі раён