Касце́льная ве́жа — адна з вежаў Навагрудскага замка, узведзеная ў пачатку XV стагоддзя. Размяшчаецца на ўсход ад галоўнай замкавай вежы — Шчытоўкі, абараняючы стромкі ўсходні схіл Замкавай гары. Сваю назву атрымала ад Фарнага касцёла, які знаходзіцца ля падножжа гары на ўсход ад замка. Да нашага часу захавалася ў выглядзе руін, якія прайшлі складаны працэс інжынернай кансервацыі ў 2012—2014 гадах.

Гісторыя

Узвядзенне Касцельнай вежы адносіцца да другога этапу фарміравання мураваных умацаванняў Навагрудскага замка, які прыпадае на пачатак XV стагоддзя. Яна была пабудавана на самым стромкім ўсходнім краі гары. З галоўнай вежай замка — Шчытоўкай — новая пабудова злучалася мураванай сцяной даўжынёй каля 30 метраў і таўшчынёй 2 метры. Фундамент гэтай сцяны залягаў на адным узроўні і быў арганічна перавязаны з падмуркам Касцельнай вежы, у той час як да муроў Шчытоўкі сцяна проста прымыкала без канструктыўнай сувязі. Гэта яўна сведчыць пра тое, што Касцельная вежа і прылеглая сцяна будаваліся пазней за цэнтральны данжон.

На працягу стагоддзяў вежа выконвала важныя абарончыя функцыі, вытрымліваючы шматлікія варожыя аблогі. Аднак падчас вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай (1654—1667), а потым у гады Паўночнай вайны ў пачатку XVIII стагоддзя, замак і яго вежы былі моцна разбураны шведскімі і рускімі войскамі.

У 1906 годзе рэшткі Касцельнай вежы, пазбаўленыя належнага догляду і падмытыя крыніцамі, абваліліся. Каб уратаваць помнік ад поўнага знішчэння, мясцовы аматар старажытнасцей Т. Корзан за ўласныя сродкі арганізаваў падпорку руін двума эскарпамі. Пазней, у 1922—1930 гадах, калі Навагрудак знаходзіўся ў складзе Польскай Рэспублікі, праводзілася частковая кансервацыя замка. У ходзе гэтых работ муры Касцельнай вежы былі фактычна складзены нанава, што істотна змяніла яе аўтэнтычны выгляд, але дазволіла захаваць аб'ект да нашых дзён.

Архітэктура

Касцельная вежа ўяўляла сабой прызмападобнае збудаванне. У яе аснаванні ляжаў квадрат з бакамі 9 на 9 метраў. Пабудова мела тры паверхі, якія раздзяляліся перакрыццямі на магутных драўляных бэльках. На кожным ярусе размяшчалася па чатыры байніцы, якія адрозніваліся паміж сабой памерамі і формай.

Падмурак вежы дасягаў вышыні 3 метры і быў складзены з буйных, груба абчасаных палявых камянёў, памер якіх даходзіў да 1,15 метра. Шчыліны паміж камянямі старанна закладаліся дробнаколатымі каменьчыкамі і замазваліся вапнавым растворам. На вышыню 4 метраў ад падмурка сцены вежы былі вымураваны з каменю, а вышэй ішла абліцоўка з выкарыстаннем велікамернай цэглы. Сцены Касцельнай вежы паступова патанчаліся ўверх, і на самым версе іх таўшчыня складала 2,15 метра. Сцяна, што ішла ад вежы да Шчытоўкі, была выканана ў тэхніцы «паласатай муроўкі».

Сучасны стан і кансервацыя

Да пачатку XXI стагоддзя Касцельная вежа знаходзілася ў крытычным, аварыйным стане (фактычна з 1907 года). Вонкавая цагляная муроўка была страчана больш за сто гадоў таму, а з-за геалагічных асаблівасцей Замкавай гары і наяўнасці падземных крыніц існавала рэальная пагроза спаўзання гістарычных руін уніз па стромкім схіле.

У рамках дзяржаўнай праграмы «Замкі Беларусі» быў распрацаваны праект выратавання вежы. Яго аўтарамі выступілі УП «Гроднаграмадзянпраект» (галоўны інжынер Рышард Кацынель) і ААТ «Белрэстаўрацыя» (навуковы кіраўнік праекта Сяргей Друшчыц). Узімку 2013 года пачаліся маштабныя работы па стабілізацыі грунтоў: у схіл гары было закачана каля 100 бураін'екцыйных паль, якія надзейна зафіксавалі аснову.

Паколькі рэшткі фасаднай сцяны Касцельнай вежы пагрозліва адхіляліся ад вертыкальнай восі ў бок схілу, было прынята рашэнне аб мантажы прасторавага металічнага бандажа. Гэты каркас утрымліваў аўтэнтычны мур з дапамогай спецыяльных расцяжак. Каб гарантаваць стабілізацыю руіны і стварыць неабходную процівагу, астатні перыметр падмурка быў прыгружаны новымі мураванымі канструкцыямі. З-за адсутнасці дакладнай іканаграфіі бакавых сцен, за архітэктурны модуль была ўзята акварэль мастака Напалеона Орды XIX стагоддзя.

Для ўзвядзення новага аб'ёму на Гарынскім камбінаце была замоўлена спецыяльная рэстаўрацыйная цэгла, якая па памерах адпавядала гістарычнай. Будаўнікі выкарыстоўвалі аўтэнтычны тып «вендскай муроўкі» (чаргаванне двух лажкоў з адным тычком) і захоўвалі гістарычную таўшчыню швоў. Над вежай быў узведзены часовы металічны дах, каб прадухіліць далейшае разбурэнне цэглы ад ападкаў.

У красавіку 2017 года на ўсходнім схіле Замкавай гары, над Фарным касцёлам, зноў адбыўся разрыў грунту і мясцовы апоўзень, што выклікала занепакоенасць грамадскасці. Аднак спецыялісты і ўлады запэўнілі, што пагрозы для Касцельнай вежы няма, бо яна трывала стаіць на палевым падмурку, а для прадухілення далейшых апоўзняў быў распрацаваны праект новай дрэнажнай сістэмы для адводу крынічных вод.

У 2024 годзе завяршыўся пяты этап рэстаўрацыі замка, у выніку якога ўсе захаваныя сцены, уключаючы прылеглыя да Касцельнай вежы, былі выведзены на паверхню, ачышчаны і закансерваваны з дапамогай надбудовы з новых валуноў і цэглы.

Крыніцы

Літаратура

Спасылкі

Катэгорыя:Навагрудскі замак Катэгорыя:Вежы Беларусі Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:З’явіліся ў XV стагоддзі