thumb|Urząd Wojewódzki Białostocki w Białymstoku – widok współczesny thumb|upright=1.3|Polska, gęstość zaludnienia, 1931
Województwo białostockie – województwo II Rzeczypospolitej istniejące w latach 1919–1939 ze stolicą w Białymstoku.
Województwo zostało utworzone 14 sierpnia 1919 roku.. Powiaty grodzieński, wołkowyski i białowieski zostały przyłączone 19 lutego 1921 roku. Województwo obejmowało w przybliżeniu obszar współczesnego województwa podlaskiego i zachodnią część obwodu grodzieńskiego na Białorusi.
Województwo graniczyło od północnego wschodu z wileńskim, od wschodu z nowogródzkim, od południowego wschodu z poleskim, od południa z lubelskim, od zachodu z warszawskim, oraz od północnego zachodu z Niemcami (Prusami Wschodnimi) i od północy z Litwą. Głównymi miastami województwa były Białystok, Grodno, Łomża, Suwałki, Ostrów Mazowiecka, Wołkowysk, Ostrołęka i Augustów.
Podział administracyjny Powierzchnia powiatów według stanu na 1939 r., w przypadku wcześniejszego zniesienia lub zmiany przynależności wojewódzkiej powiatu na ostatni rok istnienia w ramach danego województwa. Liczba ludności na podstawie spisu powszechnego z 1931 r., w przypadku powiatów zniesionych lub przeniesionych przed tą datą, dane ze spisu powszechnego z 1921 r.
Powiat Powierzchnia(km²) Liczba mieszkańców Siedziba(liczba mieszkańców)augustowski 2035 74 800 Augustów(12 147) białostocki12 kwietnia 1928 r. utworzono powiat miejski w Białymstoku (). 3079 140 100 Białystok(91 335) Białystok (od 1928) 39 91 335 białowieski (1921-22)19 lutego 1921 r. przyłączono do woj. białostockiego powiaty białowieski, grodzieński i wołkowyski ().1 sierpnia 1922 r. zniesiono powiat białowieski a jego terytorium przyłączono do powiatu bielskiego (). 1602 14 353 Białowieża(1064) bielski 4989 204 500 Bielsk(7029) grodzieński (od 1921)21 maja 1929 r. utworzono powiat szczuczyński w woj. nowogródzkim z części powiatu lidzkiego i grodzieńskiego (). 4459 213 100 Grodno(49 932) kolneński (do 1932)1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat kolneński a jego terytorium przyłączono do powiatów łomżyńskiego i ostrołęckiego (). 1528 63 656 Kolno(5285) łomżyński (do 1939)1 kwietnia 1939 powiaty łomżyński, ostrołęcki i ostrowski przyłączono do województwa warszawskiego (). 2657 168 200 Łomża(25 065) ostrołęcki (do 1939) 2281 112 600 Ostrołęka(13 438) ostrowski (do 1939) 1467 99 800 Ostrów Mazowiecka(17 611) sejneński (do 1925)1 stycznia 1925 r. zniesiono powiat sejneński a jego terytorium przyłączono do powiatu suwalskiego (). 795 19 699 Sejny(2254) sokólski 2333 103 100 Sokółka(6382) suwalski 2246 110 100 Suwałki(21 957) szczuczyński (od Szczuczyn) 1451 68 200 Grajewo(9036) wołkowyski (od 1921) 3938 171 300 Wołkowysk(15 136) wysokomazowiecki 1467 87 000 Wysokie Mazowieckie(3977)
Populacja Według spisu ludności z 1921 roku całkowita populacja wynosiła 1 305 284 osóbSkorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom V – Województwo Białostockie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924..
Podział ludności według narodowości: Polacy – 76,9%; 1 004 370 Żydzi – 12,5%; 162 912 Białorusini – 9,1%; 119 392 Rosjanie – 0,54%; 7019 Litwini – 0,53%; 6872 Niemcy – 0,32%; 4117 Podział ludności według wyznań: rzymskokatolickie – 68,5%; 894 227 prawosławne – 15,1%; 197 392 mojżeszowe – 14,9%; 193 963 ewangelickie – 1%; 13 075 starowiercy – 0,36%; 4690
Według spisu ludności z 1931 roku całkowita populacja wynosiła 1 646 844. Polacy – 1 182 259 (71,79%) Białorusini – 205 590 (12,48%) Żydzi – 194 935 (11,84%) Rosjanie – 35 148 (2,13%) inni – 28 912 (1,76%) Wśród innych było 2632 to Ukraińców, 29 – Czechów, 13 085 (0,79%) – Litwinów, 7290 (0,44%) – Niemców, 390 – innym językiem, 1713 osób nie określiło swej narodowości. 172 164 (10,45%) posługiwało się językiem jidisz, 22 771 (1,38%) – hebrajskim.
1 114 077 (67,65%) mieszkańców było wyznania rzymskokatolickiego albo ormiańskokatolickiego, 1491 było wyznania greckokatolickiego, 304 667 (18,50%) było wyznania prawosławnego, 11 526 (0,70%) wyznania ewangelicko-augsburskiego, 704 ewangelicko-reformowanego, 37 ewangelicko-unijnego, 2981 ewangelickiego bez bliższego określenia, 8814 innych wyznań chrześcijańskich, 197 365 (11,98%) wyznania mojżeszowego, 687 innych niechrześcijańskich, 109 o nieokreślonej przynależności religijnej bądź bezwyznaniowcy, 1386 osób nie podało religiiDrugi Powszechny Spis Ludności z dn. 9 XII 1931 r., Województwo Białostockie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polski, Warszawa 1938, s. 23..
Struktura demograficzna województwa białostockiego w 1931 r.
Ludność województwa białostockiego w 1931 r. w powiatach według deklarowanego języka ojczystego Powiat Łącznie PolacyRespondenci podający język polski jako ojczysty. BiałorusiniRespondenci podający język białoruski jako ojczysty. ŻydziRespondenci podający jidisz i język hebrajski jako ojczysty. inniaugustowski 70 943 68 674 (97%) 104 (0%) 4231 (1%) 1742 (2%)Białystok (miasto) 91 101 46 386 (51%) 518 (1%) 38 790 (43%) 5407 (6%)białostocki 140 078 116 709 (83%) 9632 (7%) 10 914 (8%) 2823 (2%)bielski 202 410 111 377 (55%) 57 817 (29%) 18 261 (9%) 14 955 (7%)grodzieński 213 105 101 089 (47%) 63 731 (30%) 35 354 (17%) 12 931 (6%)łomżyński 168 167 146 308 (87%) 47 (0%) 21 203 (13%) 609 (0%)ostrołęcki 112 587 104 341 (93%) 14 (0%) 8013 (7%) 219 (0%)ostrowski 99 741 85 925 (86%) 21 (0%) 12 227 (12%) 1568 (2%)sokólski 103 135 92 816 (90%) 1606 (2%) 8133 (8%) 580 (1%)suwalski 110 124 85 707 (78%) 36 (0%) 8026 (7%) 16 355 (15%)szczuczyński 68 215 60 935 (89%) 28 (0%) 6910 (10%) 342 (1%)wołkowyski 171 327 83 111 (49%) 71 984 (42%) 13 082 (8%) 3150 (2%)wysokomazowiecki 89 103 78 881 (89%) 52 (0%) 9791 (11%) 379 (0%)Ogółem (tys.): 1 640 036 1182,3 (72%) 205,6 (13%) 191,1 (12%) 61,0 (4%)
Wojewodowie białostoccy Stefan Bądzyński 1 lutego 1920 – 18 października 1920 Stefan Popielawski 3 listopada 1920 – 12 lipca 1924 Marian Rembowski 12 sierpnia 1924 – 24 listopada 1927 Karol Kirst 24 listopada 1927 – 10 lipca 1930 Marian Zyndram-Kościałkowski 10 lipca 1930 – 8 marca 1934 Stanisław Michałowski 8 marca 1934 – 29 września 1934 (p.o) Stefan Pasławski 29 września 1934 – 14 lipca 1936 Stefan Kirtiklis 17 lipca 1936 – 9 września 1937 Henryk Ostaszewski 9 listopada 1937 – 10 września 1939 (do 22 grudnia 1937 p.o.)
Wicewojewodowie Stanisław Michałowski (1932-) Alfons Zgrzebniok (1934-1937)
thumb|Marian Zyndram-Kościałkowski jako wojewoda białostocki w 1931 roku
Miejscowości o charakterze miejskim Definicje W latach międzywojennych istniały trzy rodzaje jednostek osadniczych o charakterze topograficznie miejskim: miasto, miasteczko i osada miejska. Na terenie woj. białostockiego występowały wyjątkowo wszystkie trzy formy.
Określenie miasto miało trojakie znaczenie. Mogło odnosić się wyłącznie do charakteru prawnego miejscowości (a więc typu jednostki administracyjnej), co nie znaczyło automatycznie że „miasto administracyjne” faktycznie posiadało prawa miejskie. Podstawą zaliczenia danej miejscowości do grupy miast było tzw. kryterium administracyjne, jako najwięcej odpowiadające rozwojowi stosunków i życia. Mimo że większość miast prawnych prawa miejskie posiadała, wiele z nich miało zaledwie prawa miasteczka (w woj. białostockim Indura, Skidel, Świsłocz i Zelwa), a niektóre miasta (Nisko, Borysław, Tustanowice) były wręcz wsiamiSkorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom XIII – Województwo Lwowskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924..
Odwrotnie wiele miasteczek, a nawet miast – a więc faktycznie posiadających prawa miasteczka bądź prawa miejskie – były wsiami w gminach wiejskich. Jednostki te w ogólnych publikacjach nie są zaliczane do miast (a więc nie wpływają na liczbę miast województwa), co jednak lekceważy fakt posiadania praw miasteczka/praw miejskich (poniższa tabela je uwzględnia z zachowaną dystynkcją).
Wreszcie, niektóre miejscowości posiadały w nazwie wyraz Miasto – pisany wielką literą – mimo braku praw miejskich (np. Pruchnik Miasto, Waręż Miasto, Tartaków Miasto). Wyraz ten stanowił integralną część nazwy miejscowości (choć nie przesądzał bynajmniej jej charakteru topograficznego) aby odróżnić ją od innej (topograficznie wiejskiej) miejscowości o identycznej nazwie w tej samej okolicy (np. Pruchnik-Wieś, Waręż-Wieś, Tartaków-Wieś).
Na terenach byłego Królestwa Kongresowego istniały dodatkowo tzw. osady miejskie. Była to kategoria osiedli o charakterze miejskim utworzona przez zaborcze władze rosyjskie z miejscowości, „które chociaż nazywały się miastami, jednakże z powodu nieznacznej liczby mieszkańców, małego rozwoju przemysłu i niedostateczności dochodów, w rzeczywistości nie miały znaczenia miast”Motywy do Ukazu do rządzącego Senatu z 1 (13) czerwca 1869 roku (Dziennik Praw Nr 235, tom 69 str. 245).. W praktyce były to miejscowości (388 z 452 istniejących wówczas miast), którym odebrano prawa miejskieZarówno polska i rosyjska nauka przyznaje niemałą w tym rolę poparciu udzielonemu powstaniu styczniowemu. Por. К.Е. Ливанцев, Правовой статус городского населения Королевства Польского в XIX в. (до реформы 1866 г.), Правоведение, Министерство высшего и среднего специального образования СССР, Правоведение.N 4, июль-август. -Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1979 ., w zamian obdarzając je czysto honorowym mianem osady, pozwalającym lokalnej społeczności na wyróżnianie się spośród wsi, lecz nie dającym żadnych dodatkowych prawDzieje Końskowoli, Ryszard Szczygieł (red.), Końskowolskie Towarzystwo Regionalne, Lublin 1988, s. 97–98..
W przeciwieństwie do istniejących na ziemiach wschodnich miasteczek, które miały swój własny ustrój miasteczkowyNadany przez Generalnego Komisarza Ziem Wschodnich., na terenach byłego Królestwa Kongresowego istniały tzw. osady miejskie, które zostały poddane mocy obowiązującej ukazu z 19 lutego 1864 o urządzeniu gmin wiejskichDziennik Praw z 1864, Nr 187, tom 62.. Tak więc zarówno miasteczka, jak i osady miejskie stanowiły kategorię pośrednią między miastem a wsią, lecz według prawa osady były formalnie wsiami, natomiast miasteczka posiadały odrębny status.
Charakter prawny miast Za II Rzeczypospolitej w poczet miast (gmin miejskich) zaliczano różne grupy miejscowości zależnie od obszaru dawnego zaboru, w których się znajdowały.