68 pułk piechoty (68 pp) – oddział piechoty Armii Wielkopolskiej i Wojska Polskiego II RP.
Formowanie pułku i działania wojenne w latach 1919–1920 21 stycznia 1919 w Poznaniu, w koszarach na Jeżycach rozpoczęto formowanie 1 pułku rezerwowego Strzelców Wielkopolskich. Pod tą nazwą brał udział w walkach powstańczych w ramach 3 Dywizji Strzelców Wielkopolskich.
9 marca 1919 z Poznania do Sądowej Wiszni wyjechała kompania ochotnicza pod dowództwem ppor. Jana Ciaciucha. Kompania wzięła udział w wojnie z Ukraińcami. 6 sierpnia 1919 powróciła do Wielkopolski i wcielona została do 9 pułku Strzelców Wielkopolskich.
15 marca 1919 jednostka przemianowana została na 10 pułk Strzelców Wielkopolskich. 5 maja 1919 wymaszerował na front wielkopolski. 22 czerwca 1919 pułk wyjechał koleją z Szubina do Bóbrki w Małopolsce Wschodniej. W nocy z 27 na 28 czerwca pułk rozpoczął natarcie na Brzeżany, które zajął 29 czerwca. 17 lipca oddział zajął Husiatyn i przedmoście na wschodnim brzegu Zbrucza. 19 września 1919 jednostka powróciła do Krotoszyna.
W grudniu 1919 batalion zapasowy pułku stacjonował w Poznaniu.
1 lutego 1920 jednostka otrzymała nazwę – 68 pułk piechoty. Jednocześnie 3 Dywizja Strzelców Wielkopolskich przemianowana została na 17 Wielkopolską Dywizji Piechoty. W składzie tej dywizji pułk pozostawał do 1939. Następnego dnia pułk wyjechał do Mołodeczna, na front litewsko-białoruski by wziąć udział w wojnie z bolszewikami.
16 sierpnia, na początku Bitwy Warszawskiej, pułk w ciężkich walkach zdobył Nasielsk. 18 grudnia 1920 pułk powrócił do Wielkopolski.
Mapy walk pułku
Kawalerowie Virtuti Militari
15px|left Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari za wojnę 1918–1920kpt. Edward Banaszaksierż. Franciszek Byczyńskist. szer. Wawrzyn Dyczekkpr. Stanisław Gawronst. szer. Ludwik Giszczyńskist. szer. Leopold Gołąbekkpt. Andrzej Kopasierż. Stanisław Kordussierż. Kazimierz Lisppor. Aleksander Jan Mroczkowskiś.p. kpr. Włodzimierz Miklaszewski nr 4770mjr Wincenty Nowaczyńskisierż. Franciszek Paczkowskiszer. Stanisław Świejkowskiś.p. kpt. Wojciech Wężykś.p. por. Mieczysław Wieczorekś.p. chor. Nepomucen Wieczorek Ponadto 32 oficerom i 67 szeregowych zostało odznaczonych Krzyżem Walecznych.
Okres międzywojenny 200px|left thumb thumb|W Jarocinie stacjonował II batalion 7 września 1922 dowódca OK VII, gen. Kazimierz Raszewski pożegnał pułk, który opuścił Poznań i udał się do garnizonu we WrześniŻołnierz Wielkopolski Nr 22 z 21 września 1922 r. (II batalion piechoty stacjonował od 1933 w Jarocinie). W październiku tego w jednostce przeprowadzona została częściowa demobilizacja. Kadra batalionu zapasowego stacjonowała w Koninie.
6 stycznia 1924 szef Sztabu Generalnego pismem L. 876/Mob. Zmiana terminów przesunięcia oddziałów zarządził przeniesienie magazynów mob. pułku z Konina do Wrześni w terminie od 29 maja do 5 czerwca 1924. W tym samym terminie została zlikwidowana kadra batalionu zapasowego.
W maju 1926 podczas zamachu stanu pułk opowiedział się po stronie rządowej i wziął udział w walkach.
19 maja 1927 Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 16 sierpnia, jako datę święta pułkowegoDz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 maja 1927, poz. 174.. Pułk obchodził swoje święto w rocznicę zdobycia Nasielska w 1920.
Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 68 pułk piechoty zaliczony został do typu I pułków piechoty (tzw. „normalnych”). W każdym otrzymywał około 610 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 56 oficerów oraz 1500 podoficerów i szeregowców. W okresie zimowym posiadał batalion starszego rocznika, batalion szkolny i skadrowany, w okresie letnim zaś batalion starszego rocznika i dwa bataliony poborowych. Po wprowadzeniu w 1930 nowej organizacji piechoty na stopie pokojowej, pułk szkolił rekrutów dla potrzeb batalionu Korpusu Ochrony Pogranicza. W pułku zorganizowano też specjalną kompanię dla opóźnionych, która szkoliła rekrutów dla potrzeb całego DOK. Żołnierze ci wcześniej z różnych przyczyn opóźnili swoje stawiennictwo w macierzystej jednostce.
W sierpniu 1939 pułk uczestniczył w manewrach 17 DP w rejonie Iwno-Kostrzyn. W nocy z 22 na 23 sierpnia wszystkie oddziały odwołano do garnizonów, a 24 sierpnia o godz. 4 do dywizji przyszedł rozkaz o rozpoczęciu mobilizacji. Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939StanowiskoStopień, imię i nazwiskoDowództwodowódca pułkupłk dypl. Adolf Tytus NykulakI zastępca dowódcyppłk Jan Witold Sokołowskiadiutantkpt. Aleksander Salwastarszy lekarzmjr dr Ryszard Henryk Jawińskimłodszy lekarzvacatII zastępca dowódcy (kwatermistrz)mjr Alfons Kuboszoficer mobilizacyjnykpt. adm. (piech.) Walenty Stachowiczz-ca oficera mobilizacyjnegopor. Stanisław Teodor Strupczewskioficer administracyjno-materiałowykpt. Jan Józef Świdowskioficer gospodarczypor. int. Feliks Drabczykoficer żywnościowyvacatoficer taborowykpt. Julian Rupert Judzińskikapelmistrzppor. adm. (kapelm.) Kazimierz Donajdowódca plutonu łącznościpor. Władysław Skrzydłodowódca plutonu pionierówpor. Zygmunt Barciszewskidowódca plutonu artylerii piechotykpt. art. Ludwik Głowackidowódca plutonu ppanc.por. Czesław Zygmunt Falakdowódca oddziału zwiaduppor. Rudolf Józef TurberI bataliondowódca batalionumjr Stanisław Culicdowódca 1 kompaniipor. Leon Zygarekdowódca plutonuppor. Kazimierz I Nowakdowódca plutonuppor. Stanisław Czernickidowódca 2 kompaniikpt. dypl. Edmund Ginalskidowódca plutonuppor. Karol Edmund Wojtczakdowódca plutonuppor. Władysław Tadeusz Mossakowskidowódca 3 kompaniipor. Walerian Chajadowódca plutonupor. Franciszek Hybzadowódca plutonupor. Lucjan Adam Gmachowskidowódca plutonuppor. Władysław Łazutadowódca 1 kompanii kmkpt. Stanisław Marian Dębickidowódca plutonupor. Marian Feliks Duczmaldowódca plutonuchor. Antoni CiszakII bataliondowódca batalionuppłk Ignacy Pilwińskiadiutant batalionuvacatpomocnik dowódcy batalionu ds. gosp.kpt. Tadeusz Jan Pściuklekarz batalionupor. lek. Władysław Pabisiakdowódca 4 kompaniikpt. Bronisław Magdziarskidowódca plutonuppor. Władysław Stanisław Janowskidowódca plutonuppor. Andrzej Wilhelm Gawlińskidowódca 5 kompaniikpt. Henryk Bronisław Przędzińskidowódca plutonupor. Szczepan Langnerdowódca 6 kompaniikpt. Walenty Fagasińskidowódca plutonuppor. Zbigniew Maksymilian Czerniakdowódca plutonuppor. Witold Karol Antoni Dreierdowódca 2 kompanii kmpor. Kazimierz Bolesław Zarembadowódca plutonuppor. Jerzy Karol LewandowskiIII bataliondowódca batalionuvacatdowódca 7 kompaniikpt. Hospod Feliksdowódca plutonuppor. Zbigniew Chechłowskidowódca 8 kompaniikpt. Lucjan I Jankowskidowódca plutonuppor. Jan Kazimierz Szybczyńskidowódca 9 kompaniip o. por. Ignacy Rębiaszdowódca 3 kompanii kmpor. Lech Józef Kanteckidowódca plutonupor. Marian Heliodor Wabiszewskidowódca plutonuppor. Marian Bogdan GinterInnena kursiepor. Zbigniew Zygmunt Hirschfeldobwodowy komendant PW nr 68kpt. adm. (piech.) Jan Nyczpowiatowy komendant PW Wrześniakpt. adm. (piech.) Łukasz Kowalskipowiatowy komendant PW Koninkpt. adm. (piech.) Juliusz Fetkowski
68 pp w kampanii wrześniowej Mobilizacja W związku z narastającym zagrożeniem polityczno-wojskowym ze strony III Rzeszy Niemieckiej, 23 marca 1939 w wyznaczonych jednostkach Okręgów Korpusów nr IX i częściowo nr IV zarządzono mobilizację alarmową. Na terenie OK nr VII, jako przygranicznego również zwiększono gotowość bojową poprzez powołanie części rezerwistów na dodatkowe ćwiczenia, zwiększając przy tym stany osobowe jednostek piechoty w rejonach pogranicznych. Rozkazem dowódcy OK VII również wzmocnienie stanów osobowych dotyczyło części 68 pułku piechoty, a konkretnie wysuniętego w stronę granicy detaszowanego do Jarocina i tam stacjonującego II batalionu 68 pp. W połowie lipca zwiększono stan osobowy II batalionu do etatów zbliżonych do wojennych. Batalion prowadził prace fortyfikacyjne w rejonie swojego garnizonu i na przedpolu Nowego Miasta nad Wartą, na przyczółku mostowym. 68 pp rozpoczął mobilizację alarmową w grupie żółtej, w garnizonach Września i Jarocin, w dniu 24 sierpnia o godz. 4.00. W garnizonie Jarocin zmobilizowano:
II batalion 68 pułku piechoty, w czasie A+24, samodzielną kompanię karabinów maszynowych i broni towarzyszących nr 72, w czasie A+40.
W garnizonie Września zmobilizowano:
68 pułk piechoty (bez II batalionu), w czasie od A+24 do A+32, kompanię asystencyjną nr 73, w czasie A+32, kompanię kolarzy nr 72, w czasie A+36, batalion karabinów maszynowych i broni towarzyszących nr 5, w czasie A+52, kolumnę taborową nr 709, w czasie A+72, kolumnę taborową nr 72, w czasie A+72, batalion marszowy 68 pp, w czasie A+72, uzupełnienie marszowe kompanii karabinów maszynowych i broni towarzyszących nr 72. Stawiennictwo rezerwistów było wzorowe, mobilizacja została zakończona w planowanym terminie. I batalion został zmobilizowany w koszarach, zakończył ją 25 sierpnia. Następnie przeszedł na stadion we Wrześni. Gdzie po przeglądzie przez dowódcę pułku złożył przysięgę. Po czym przeszedł do lasu Dębina koło Wrześni na biwak. 26 sierpnia wyruszył do wsi Kaczanowo. III batalion mobilizował się na terenie Państwowego Gimnazjum im. Henryka Sienkiewicza we Wrześni. 26 sierpnia po zakończeniu mobilizacji przeglądu dokonał dowódca pułku i III batalion wyruszył do rejonu Psary Wielkie, Słomowo. Od 26 do 31 sierpnia 1939 68 pp bez II batalionu obsadził rzekę Wrześnica na odcinku: Słomowo, Psary Polskie, Podstolice, Obłaczkowo, Kaczanowo. II batalion 68 pp rano 31 sierpnia powrócił z Nowego Miasta nad Wartą do Jarocina, gdzie ukończył czynności mobilizacyjne, wchłaniając etatowe uzupełnienie osobowe i sprzętowe. W nocy z 31 sierpnia, na 1 września powrócił w rejon Nowego Miasta nad Wartą, batalion podlegał dowódcy Wielkopolskiej Brygady Kawalerii. Batalion marszowy 68 pp zakończył mobilizację 27 sierpnia, po złożeniu przysięgi wyruszył do Gozdowa około 7 kilometrów od Wrześni. Tam kończył czynności organizacyjne, prowadził szkolenie i ćwiczenia zgrywające 5 batalion km i br. tow. w dniach 24-26 sierpnia rozpoczął mobilizację w koszarach 68 pp, a następnie kontynuował w Kaczanowie koło Wrześni. Od 26 sierpnia stacjonował w Obłoczkowie. Nocą 29/30 sierpnia odszedł przez Słupcę w rejon Konina. Rano 31 sierpnia dotarł nad Kanał Morzysławski koło Konina, gdzie zajął okoliczne wsie. Działania bojowe
Działania odwrotowe z terenu Wielkopolski