thumb|Główna synagoga dynastii Satmar w Kiryas Joel Satmar () – dynastia chasydzka, założona na początku XX wieku przez cadyka Joela Teitelbauma w Szatmárnémeti. Jest to największa dynastia chasydzka, jej zwolennicy stanowią 20,2% światowej populacji chasydów. Grupa znana jest ze swojego antysyjonizmu.
Historia thumb|Cadyk Joel Teitelbaum witający króla Karola II podczas jego wizyty w Satu Mare (1936) XX wiek Dynastia Satmar wywodzi się z wcześniejszej chasydzkiej dynastii . Została założona przez Joela Teitelbauma na początku XX wieku, gdy ten zamieszkał w Szatmárnémeti i zaczął zdobywać zwolenników wśród tamtejszych chasydów. W 1911 roku objął funkcję rabina w Irszawie, a w 1926 roku w Nagykároly. W 1928 roku został wybrany rabinem Szatmárnémeti, z powodu sprzeciwu jego przeciwników stanowisko mógł objąć jednak dopiero w 1934 roku. Od początku istnienia dynastii prowadziła ona działalność antysyjonistyczną, w 1922 roku cadyk Satmar brał udział w zorganizowaniu antysyjonistycznego kongresu rabinów, który ekskomunikował syjonistów oraz polityków Agudat Israel.
Podczas II wojny światowej cadyk Joel Teitelbaum został uratowany z Zagłady Żydów dzięki umieszczeniu w tzw. pociągu Kastnera, zorganizowanym przez Rezső Kasztnera w 1944 roku. Następnie udał się do Palestyny, gdzie przebywał kilkanaście miesięcy, nie zdobył jednak poparcia wśród tamtejszych Żydów i w 1947 roku wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie założył swój dwór w Williamsburgu. Dzięki swojej charyzmie uzyskał poparcie ortodoksyjnych Żydów ocalałych z Zagłady Żydów, pochodzących głównie z Węgier, Galicji, Słowacji i Rumunii, co doprowadziło do znacznego zwiększenia roli dynastii w kształtowaniu chasydyzmu po II wojnie światowej.
Od lat 50. XX wieku grupa pozostaje w konflikcie z dynastią Belz, co spowodowane było udziałem bełskich chasydów w wyborach parlamentarnych w Izraelu. Cadyk Joel Teitelbaum oskarżył wówczas Aharona Rokeacha o syjonizm, porównując go do biblijnego Aarona, a Izrael do złotego cielca. Od tego czasu konflikt ten objawia się m.in. przez bojkotowanie przez chasydów Satmar produktów oznaczonych certyfikatami koszerności wystawionymi przez chasydów Belz.
W 1968 roku cadyk Joel Teitelbaum doznał rozległego udaru, który znacząco osłabił jego możliwość ruchu i komunikacji. Od tego czasu faktycznymi przywódcami ruchu zostali jego żona, , oraz inni ważniejsi rabini. Cadyk zmarł 19 sierpnia 1979 roku, według doniesień prasowych w jego pogrzebie miało wziąć udział ponad 100 tysięcy osób. Kolejnym cadykiem został jego bratanek, Mosze Teitelbaum, syn i jednocześnie cadyk dynastii Siget.
W latach 70. XX wieku zwolennicy dynastii założyli wieś Kiryas Joel w mieście Monroe. Konflikty chasydów z mieszkańcami doprowadziły w 2019 roku do powstania osobnego miasta, , w skład którego weszło Kiryas Joel.
XXI wiek thumb|Groby cadyków Joela i Moszego Teitelbauma oraz ich żon w Kiryas Joel thumb|Cadyk Zalman Teitelbaum (2015) Około 2016 roku liczba rodzin przynależących do dynastii wynosiła 26078, co stanowiło 20,2% światowej populacji chasydów. Chasydzi Satmar stanowią 42% wszystkich chasydów zamieszkujących Nowy Jork, a w dzielnicy Williamsburg stanowią aż 62% chasydów. Zamieszkują także Los Angeles, Montreal, Antwerpię, Londyn, Buenos Aires i Jerozolimę.
W społecznościach zamieszkiwanych przez chasydów Satmar działa tzw. policja moralności.
Po śmierci Moszego Teitelbauma w 2006 roku doszło do podziału dynastii pomiędzy jego dwóch synów: Aharona i Zalmana. Aharon przewodzi w większości chasydom Satmar zamieszkującym Kiryas Joel, a Zalman Williamsburg.
W 2012 roku cadyk Belz Issachar Dow Rokeach próbował zakończyć konflikt z dynastią wysyłając delegację dziesięciu sędziów rabinicznych, aby odwiedzili groby Joela i Moszego Teitelbaumów, gdzie w imieniu cadyka poprosili o przebaczenie za ewentualne krzywdy wyrządzone ich godności.
W 2013 roku wysoko postawiony członek grupy, Nechemya Weberman został skazany na karę 103 lat pozbawienia wolności za przestępstwa seksualne i molestowanie dzieci.
W wyborach na burmistrza Nowego Jorku w 2013 i 2019 roku chasydzi Satmar poparli kampanię wyborczą Billa de Blasio. W wyborach prezydenckich w Stanach Zjednoczonych w 2016 roku chasydzi Satmar poparli kandydaturę Hillary Clinton. W 2017 roku Aharon Teitelbaum potępił uznanie przez Stany Zjednoczone Jerozolimy za stolicę Izraela.
W 2018 roku Zalman Teitelbaum poparł w wyborach na gubernatora Nowego Jorku Andrewa Cuomo. W 2019 roku sklep prowadzony przez członków grupy w Jersey City stał się celem zamachu. W ataku zginęło dwóch chasydów, pracownik sklepu oraz policjant, dwóch sprawców ataku zostało zastrzelonych przez policję. Jeden ze sprawców ataku powiązany był z ruchem .
Podczas pandemii COVID-19 przeludnienie wśród chasydów Satmar doprowadziło do bardzo dużej liczby zachorowań wśród członków grupy. Pomimo oficjalnych zakazów chasydzi Satmar potajemnie prowadzili zajęcia w prowadzonych przez nich jesziwach.
Przed wyborami na burmistrza Nowego Jorku w 2021 roku Aharon i Zalman Teitelbaumowie poparli Andrewa Yanga, ostatecznie Aharon Teitelbaum poparł Erica Adamsa. Wyrażał również publicznie sprzeciw wobec polityki Donalda Trumpa i „trumpizmu”. W 2022 roku chasydzi Satmar poparli kandydaturę Kathy Hochul na gubernatora Nowego Jorku.
W wyborach prezydenckich w USA w 2024 roku Aharon Teitelbaum poparł kandydaturę Donalda Trumpa. W wyborach parlamentarncyh w tym samym roku Zalman Teitelbaum poparł kandydaturę republikanina .
W wyborach na burmistrza Nowego Jorku w 2025 roku rabin Mosze Indig, przedstawiciel frakcji Satmar pod przywództwem Aharona Teitelbauma, udzielił poparcia kandydatowi Demokratów, Zohranowi Mamdaniemu. Niedługo później inni wysoko postawieni członkowie frakcji odrzucili oświadczenie Indiga i wezwali chasydów do poparcia kandydatury Andrewa Cuomo.
W kulturze Społeczność Satmar żyjąca w Williamsburgu została ukazana w miniserialu Unorthodox wyprodukowanym dla platformy Netflix, opartym na książce Deborah Feldman.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Dynastie chasydzkie Kategoria:Satu Mare Kategoria:Antysyjonizm