Język galijski – zespół wymarłych dialektów celtyckich, używanych od VI wieku p.n.e. najdalej do V wieku n.e. na terenie współczesnej Francji, Szwajcarii i północnych Włoch. Wedle dzisiejszego stanu wiedzy jest to najlepiej poznany z kontynentalnych języków celtyckich. Galijski jest poświadczony bezpośrednio przez ponad 800 inskrypcji z różnych epok (gallogreckie, galloetruskie, gallołacińskie) i znaczny zbiór danych onomastycznych (zarówno antroponimicznych, jak i toponimicznych), a pośrednio przez zapożyczenia w językach romańskich (głównie we francuskim i oksytańskim), glosy i wzmianki u autorów rzymskich. Po podboju Galii przez Rzymian galijski stopniowo tracił na znaczeniu, wywierając jednak pewien wpływ na lokalne warianty łaciny i stając się tym samym substratem językowym dla francuszczyzny.
Galijski był językiem fleksyjnym o dosyć swobodnym szyku wyrazów w zdaniu. Większość tekstów galijskich jest krótka; są to często jednozdaniowe dedykacje, epitafia czy podpisy. Dłuższe inskrypcje mają charakter religijno-magiczny – do najważniejszych należy lunisolarny kalendarz z Coligny oraz tabliczki złorzeczące odnalezione w L’Hospitalet-du-Larzac i Chamalières. Ubogość materiału źródłowego nie pozwala na pełne zbadanie historii języka ani kompletną rekonstrukcję gramatyki, a tłumaczenie z niego opiera się w dużej mierze na wykorzystaniu językoznawczej metody porównawczej. Stosunkowo niewiele inskrypcji w tym i innych językach kontynentalnych utrudnia także badanie ich wzajemnych relacji, jak również stosunku do nadal używanych języków wyspiarskich i tym samym ustalenie drzewa językowego dla grupy celtyckiej.
Wyginięcie języka wiąże się z postępującą romanizacją populacji galijskojęzycznej.
Klasyfikacja i spokrewnione języki Wyspiarskie języki celtyckie postrzega się zazwyczaj jako jedną grupę językową, w której występują wspólne innowacje, chociaż dzieli się je na różne sposoby w zależności od przyjętych kryteriów. Do tych systemów klasyfikacyjnych trudno jest dopasować języki używane dawniej na kontynencie, dlatego określenie „kontynentalne” odnosi się przede wszystkim do ich geograficznej dystrybucji, a nie wspólnych dla nich cech. Problemy natury systematycznej mają swoje źródło w znacznym odstępie czasowym pomiędzy najmłodszymi poświadczeniami języków z kontynentu a najstarszymi tekstami z wysp (ostatnie odnalezione inskrypcje galijskie pochodzą z II–III wieku n.e.; pierwsze inskrypcje prairlandzkie pochodzą z wieku VI), jak również we wciąż niedostatecznej ilości materiału źródłowego, dzięki któremu możliwe byłoby zbadanie wzajemnych zależności między celtyckimi dialektami kontynentu i ich związku z językami wyspiarskimi. Niektóre wczesne teorie są odrzucane wraz z nowymi odkryciami. Lambert postuluje np. bliższe związki galijskiego z grupą brytańską na podstawie ewolucji praceltyckiego fonemu *, którego kontynuantem miałyby być w obu przypadkach zwarte spółgłoski dwuwargowe (, ), chociaż w tekstach można odnaleźć dowody zarówno na taki rozwój rzeczonego fonemu, jak i jego zachowanie, a także uproszczenie do spółgłoski miękkopodniebiennej, podobnie jak w języku irlandzkim.
Język bretoński, mimo że używa się go obecnie w Bretanii – a więc na kontynencie – nie jest zaliczany do kontynentalnych języków celtyckich ze względów historycznych: mowa ta pojawiła się w regionie za sprawą osadników z zachodniej Brytanii w V wieku. Nie jest znany stosunek języka galijskiego do dialektów noryjskich, poświadczonych tylko w dwóch inskrypcjach (Ptuj, 1894; Grafenstein, 1977), choć najpewniej są one genetycznie bliskie. Podobnie rzecz ma się z językiem galatyjskim, który dzieli z galijskim wiele cech, ale jest odległy geograficznie (używany był w Azji Mniejszej). Język celtyberyjski i inne celtyckie dialekty Półwyspu Iberyjskiego najprawdopodobniej stanowiły odrębny od galijskiego system, ponieważ wykazują archaiczne cechy, takie jak odmienna partykuła dołączana do orzeczenia w zdaniu podrzędnym i utrzymanie labializowanej spółgłoski miękkopodniebiennej . Brak szerokich korpusów zachowanych tekstów uniemożliwia jednak szersze badania dialektologiczne, a nazwy język galijski używa się stosunkowo często jako zbiorczego określenia na wszystkie nieiberyjskie antyczne języki celtyckie używane w Europie i Azji Mniejszej.
Historia Periodyzacja thumb|Maksymalny i współczesny zasięg języków celtyckich Chociaż galijski poświadczony jest na przestrzeni blisko 750 lat na dużym obszarze, obejmującym przede wszystkim współczesną Francję, Szwajcarię i Włochy, z powodu niedostatecznej liczby źródeł pisanych jego periodyzacją zajęto się stosunkowo późno. Pierwszy model opracował Pierre-Yves Lambert: podzielił historię tej mowy na dobę starszą i młodszą. David Stifter uzupełnił ten obraz o dobę średnią. Doba starsza obejmuje teksty poświadczone najpóźniej w I wieku p.n.e. – zapisywane przede wszystkim wariantem alfabetu etruskiego (tzw, „alfabet z Lugano”) i alfabetem greckim. Doba średnia rozpoczyna się wraz z narodzinami chrześcijaństwa i dobiega końca w II-III w. n.e. Wszystkie galijskie inskrypcje z tej epoki są już zapisywane alfabetem łacińskim. Na podstawie analizy zachowanych tekstów można wyciągnąć wniosek, że istniał wtedy pewien społeczny konsens co do ortografii tego języka. Świadczy o tym konsekwentne stosowanie liter χ, θ oraz δ – zapożyczonych z alfabetu greckiego – do oznaczania dźwięków niewystępujących w łacinie. Z doby młodszej, która dobiega końca mniej więcej w połowie pierwszego tysiąclecia, zachowało się znacznie mniej źródeł bezpośrednich, jednak żywotność języka poświadcza zarówno odnaleziony do tej pory materiał, ukazujący rozległe i konsekwentne zmiany w fonetyce i morfologii, jak i źródła pośrednie.
Źródła thumb|Tabliczka złorzecząca odnaleziona w L’Hospitalet-du-Larzac, ok. 100 n.e. Język galijski poświadczony jest zarówno bezpośrednio – w różnego rodzaju inskrypcjach, znajdowanych przez archeologów na terenie Francji, Szwajcarii i Włoch – jak i pośrednio, dzięki zapisom w dokumentach i literaturze rzymskiej, a także analizie porównawczej niełacińskiego słownictwa francuskiego ze słownictwem obecnym w językach celtyckich.
Korpus tekstów galijskich obejmuje ponad 800 pozycji, z których większość zebrana została w wydanym w latach 1984–2003 pięciotomowym opracowaniu Recueil des inscriptions gauloises (RIG). Inskrypcje zawarte w RIG-u są w większości krótkie: to głównie dedykacje, epitafia, podpisy, wyrazy uczuć itp. Pośród niewielu dłuższych tekstów najważniejsze są te o charakterze magicznym, przede wszystkim kalendarz z Coligny (odn. 1897, Coligny) i tabliczki złorzeczące (łac. defixiones): z Larzac (odn. 1983, L’Hospitalet-du-Larzac) i z Chamalières (odn. 1973, Chamalières), które dostarczyły dużo wiedzy nie tylko o samym języku, ale także o kulturze Galów. RIG nie uwzględnia późniejszych odkryć, np. dwóch tabliczek złorzeczących odnalezionych w Chartres w 2010. Wiele tekstów galijskich zachowało się tylko fragmentarycznie, a ich tłumaczenie jest bardzo trudne, jeśli nie niemożliwe. W procesie odcyfrowywania inskrypcji istotne są glosy, ale także analiza porównawcza z innymi językami celtyckimi i indoeuropejskimi. Najstarsze teksty pochodzą z III w. p.n.e. i spisane są w alfabecie etruskim, najmłodsze zaś, spisane łacinką, z III wieku n.e.
O Galach i ich języku wspominają autorzy rzymscy. Najwcześniejsza jest wzmianka w przypisywanym Wergiliuszowi Cataleptonie z I wieku p.n.e., z którego zaczerpnięto także nazwę litery tau gallicum (por. „Historia wewnętrzna”, poniżej). Język galijski jest także wspomniany kilkukrotnie przez Juliusza Cezara w jego Wojnie galijskiej. Z istotnych źródeł późniejszych wymienia się przede wszystkim Historię rzymską Kasjusza Diona (207-229), w której stwierdza on, że Galowie przed- i zaalpejscy mówili tym samym, odmiennym od łaciny językiem oraz komentarz Św. Hieronima do Listu do Galatów (386/387), w którym zwraca uwagę, że galijskie plemię Trewerów mówiło językiem podobnym do mowy Galatów, a nie łaciną. Oprócz informacji o języku do współczesności przetrwały także listy słów i glosariusze, jak Glosariusz Endlichera, nie jest jednak jasne, czy ich powstanie było umotywowane chęcią udokumentowania wówczas aktualnego stanu rzeczy, czy wynikało z potrzeby archiwizowania czy ochrony przed zapomnieniem.
Słownictwo galijskie było zapożyczane przez łacinę i przetrwało także w języku francuskim, a także, w znacznie mniejszym stopniu, w niemieckim. Szacuje się, że około 400 francuskich wyrazów (wliczając regionalizmy i dialektyzmy) ma pochodzenie galijskie. Kilkanaście galizmów w południowych dialektach niemieckich postuluje Matasović. Niektóre galizmy zostały zapożyczone nie tylko przez galijski wariant łaciny ludowej, ale rozprzestrzeniły się na szerszym obszarze. Do takich wyrazów należą „piwo” (fr. cervoise, hiszp. cerveza, kat. cervesa, wł. cervogia) i * „droga” (fr. chemin, hiszp. camino, kat. camí, port. caminho).
Ponadto do dziś funkcjonują także nazwy własne derywowane z języka galijskiego, takie jak np. Ardeny, Besançon, Bonn, Bourges, Lyon, Maine, Owernia czy Ren.
Historia wewnętrzna Język galijski wywodzi się z języka praceltyckiego, a ten – z języka praindoeuropejskiego. Wyróżnia się dwa główne zespoły dialektalne: przedalpejski, którego najwcześniejszą postacią jest lepontyjski, oraz zaalpejski. Obserwacje w zakresie składni i morfologii pozwalają obecnie na stwierdzenie, że był to jeden język.
Inskrypcje zaalpejskie są datowane na okres późniejszy i z tego tytułu wykazują więcej innowacji. Zmianie ulega bazowy szyk wyrazów w zdaniu – w najstarszych tekstach lepontyjskich jest to podmiot-dopełnienie-orzeczenie, podczas gdy w młodszych już podmiot-orzeczenie-dopełnienie. Rozwinięta fleksja pozwala jednak na pewną dowolność w kolejności elementów w zdaniu, a typowy dla wyspiarskich języków celtyckich szyk orzeczenie-podmiot-dopełnienie występuje bardzo rzadko, głównie w sytuacjach, gdy z orzeczeniem związany jest enklityczny zaimek dopełnienia lub partykuła wprowadzająca zdanie podrzędne (tzw. „ograniczenie Vendryesa”).
Galijski jest morfologicznie szczególnie zachowawczy w zakresie fleksji imiennej, przede wszystkim zaś w odmianie samego rzeczownika. Miał siedem przypadków: mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik oraz wołacz. Długi okres poświadczenia języka pozwala zaobserwować kilka innowacji, z czego najwcześniejszą jest podmiana pie. formy mianownika liczby mnogiej o-tematów *-ōs na zaimkową -oi (później -ī). Częściowo zlały się odmiany ā- i i-tematowe. W dalszych epokach, w miarę ustalania się bardziej restrykcyjnego szyku zdania, niektóre końcówki ulegały stopniowej erozji i synkretyzmowi. Większość zaimków poświadczona jest wyłącznie fragmentarycznie. Zaimki wskazujące wywodzą się z pie. form *só, *séh, *tód; podobnie jak w celtyberyjskim, upowszechniły się przez analogię formy z nagłosowym s- (a nie t-, jak np. w językach słowiańskich, por. pol. ten, ta, to), występują także zaimki z reduplikacją pierwszej sylaby sosin, sosio. Natura tekstów galijskich sprawia, że bardzo słabo znany jest system zaimków osobowych. Zidentyfikowano klityczne zaimki w bierniku, także w formach przypominających znane z języków wyspiarskich odmienne przyimki (np. ris-suis „do was” – strirl. rib „ts.”) oraz zaimki dzierżawcze (i)mon i to.