Беларусы Бразіліі — частка беларускай дыяспары ў Бразіліі. Перасяленне выхадцаў з беларускіх земляў у краіну фіксуецца з канца XIX — пачатку XX стагоддзя, але найбольш вывучаная хваля прыпала на міжваенны перыяд, калі ў Бразілію ехалі жыхары Заходняй Беларусі, што знаходзілася ў складзе Польшчы. Дакладная колькасць этнічных беларусаў не вядомая, бо іміграцыйны ўлік доўгі час вёўся паводле падданства або краіны паходжання, а выхадцаў з Усходняй Еўропы ў бразільскіх дакументах часта абагульнена адносілі да «рускіх» або «палякаў».Weber R., Gritti I. R. Imigração «russa» no sul do Brasil: esboço de interpretação // Antíteses. — 2022. — Vol. 15, № 30. — P. 263—291. — DOI: 10.5433/1984-3356.2022v15n30p263-291. — Электронная версія.Коваль В. У. Эканамічная эміграцыя беларусаў у Бразілію, Парагвай, Уругвай (1918—1939 гг.) // Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия. — 2021. — № 2 (251). — С. 24—28. — Электронная версія.
Даследчыкі ацэньваюць колькасць міжваенных мігрантаў з беларускіх земляў у Бразілію прыблізна ў 6—10 тыс. чалавек. Найбольш прыкметныя іх асяродкі існавалі ў штатах Парана, Рыу-Гранды-ду-Сул, Рыа-дэ-Жанэйра, Санта-Катарына, Мінас-Жэрайс і Сан-Паўлу.Ермалаева Франко В. Беларуская дыяспара ў Бразіліі: Трансфармацыя 2020 // Культура. Нацыя. — 2022. — № 30. — С. 77—89. — Электронная версія. Сталай разгалінаванай сістэмы нацыянальных устаноў старая беларуская эміграцыя не стварыла; яе нашчадкі ў значнай ступені асіміляваліся або ўвайшлі ў шырэйшыя ўкраінскія, польскія, рускія, яўрэйскія і агульнаславянскія асяродкі.
Гісторыя
Першыя перасяленцы Да канца XIX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі ўваходзіла ў Расійскую імперыю, таму бразільская іміграцыйная статыстыка не вылучала беларусаў у асобную нацыянальную катэгорыю. У гістарыяграфіі і дакументах таго часу назва «рускія» () магла ахопліваць не толькі этнічных рускіх, але таксама беларусаў, украінцаў, палякаў, яўрэяў і іншых выхадцаў з імперыі.
У 1890 годзе так званая «бразільская гарачка» ахапіла землі расійскай часткі былой Рэчы Паспалітай: на працягу года ў Бразілію выехала каля 30 тыс. сялян, сярод якіх крыніцы адзначаюць таксама літоўцаў і беларусаў. Гэтыя звесткі пацвярджаюць прысутнасць выхадцаў з беларускіх земляў ужо ў канцы XIX стагоддзя, аднак не дазваляюць вызначыць колькасць асоб, якія мелі менавіта беларускую этнічную самаідэнтыфікацыю.
На пачатку XX стагоддзя міграцыю ўзмацнілі сацыяльна-эканамічныя абставіны, Першая сусветная вайна, рэвалюцыйныя падзеі і Грамадзянская вайна. Частка выхадцаў з тэрыторыі Беларусі трапляла ў Бразілію ў межах шырэйшых польскай, расійскай, украінскай і яўрэйскай міграцыйных плыняў; таму паходжанне з Беларусі само па сабе не сведчыць пра беларускую нацыянальную ідэнтычнасць перасяленца.
Міжваенная эканамічная эміграцыя Найбольш істотны этап гістарычнай беларускай міграцыі ў Бразілію пачаўся ў 1920-я гады. Пасля абмежавання іміграцыі ў ЗША і Канаду частка эканамічнай эміграцыі з Заходняй Беларусі пераарыентавалася на краіны Паўднёвай Амерыкі — перадусім Аргенціну, Бразілію, Парагвай і Уругвай.
Пераважную большасць складалі сельскія жыхары Заходняй Беларусі, якія мелі польскае грамадзянства і выязджалі паводле польскіх пашпартоў. Найбольш спрыяльным часам для перасялення ў Бразілію былі 1920-я гады; сусветны эканамічны крызіс і наступнае ўзмацненне іміграцыйных абмежаванняў істотна скарацілі плынь у 1930-я гады.
Кава была адным з асноўных прадуктаў бразільскага экспарту, таму частка мігрантаў з Заходняй Беларусі знаходзіла працу на кававых плантацыях. Іншыя перасяленцы працавалі ў гарадах, прамысловасці і сельскай гаспадарцы паўднёвых штатаў; адаптацыю ўскладнялі няведанне партугальскай мовы, нязвыклыя прыродныя ўмовы і адрозненні ў працоўных адносінах.
Даследчыкі ацэньваюць колькасць мігрантаў з Беларусі ў Бразілію ў гэты перыяд у межах ад 6 да 10 тыс. чалавек. Кампактныя групы жылі ў штатах Парана, Рыу-Гранды-ду-Сул, Рыа-дэ-Жанэйра, Санта-Катарына, Мінас-Жэрайс і Сан-Паўлу.
Арганізаванае жыццё ў Порту-Алегры Нягледзячы на адносна невысокі ўзровень нацыянальнай арганізаванасці эканамічных эмігрантаў, вядомыя асобныя беларуска-ўкраінскія грамадскія аб’яднанні. У 1932 годзе ў Порту-Алегры, сталіцы штата Рыу-Гранды-ду-Сул, была створана беларуска-ўкраінская рабочая арганізацыя, якую беларускія даследчыкі называюць «Асветай»; у бразільскай гістарыяграфіі яна фігуруе пад партугальскай назвай União e Luz Operária Russo-Branca/Ucraniana.
У 1933 годзе арганізацыя выступіла супраць судовага працэсу над беларускім грамадскім і палітычным дзеячам Браніславам Тарашкевічам. Заява арганізацыі была надрукавана ў беларускамоўнай газеце «Барацьба», якая выходзіла ў Берліне.
У 1935 годзе паліцыя закрыла арганізацыю, абвінаваціўшы яе ў дзейнасці як «савецкай місіі». Бразільскія даследчыкі Рэжына Вебер і Ізабэл Роза Грыці адзначаюць, што доказаў непасрэднага кіравання арганізацыяй з СССР выяўлена не было.
У 1943 годзе ў Порту-Алегры было заснавана Славянскае таварыства (). Паводле звестак пра яго сяброўскі склад, украінцы складалі 43 %, беларусы — 40 %, тады як асобы, якія вызначалі сябе рускімі, — толькі 3 %; арганізацыя мела левую палітычную арыентацыю і існавала да 1946 года.
Пасля Другой сусветнай вайны Пасля Другой сусветнай вайны ў Бразілію прыбывала новая хваля перасяленцаў з Усходняй і Цэнтральнай Еўропы, у тым ліку ўцекачы і перамешчаныя асобы. Аднак у бразільскіх крыніцах беларусаў зноў цяжка аддзяліць ад «рускіх», украінцаў, палякаў і іншых славян, таму надзейнай ацэнкі колькасці пасляваенных беларускіх перасяленцаў няма.
Старыя беларускамоўныя або выразна беларускія арганізацыі не захаваліся як бесперапынныя нацыянальныя інстытуты. Шматлікія перасяленцы і іх нашчадкі далучаліся да польскіх, украінскіх, яўрэйскіх, рускіх і агульнаславянскіх супольнасцей, а ў наступных пакаленнях адбывалася моўная і культурная асіміляцыя.
На самаідэнтыфікацыю ўплывалі і гістарычныя змены дзяржаўных межаў: чалавек, народжаны на тэрыторыі сучаснай Беларусі, мог мець дакументы Расійскай імперыі або міжваеннай Польшчы і ў Бразіліі ўспрымацца адпаведна як «рускі» ці «паляк». Частка перасяленцаў з беларускіх земляў была яўрэямі і арганізоўвала грамадскае жыццё перадусім у межах яўрэйскай супольнасці.
Сучасная беларуская супольнасць
Новая міграцыя Пасля распаду СССР у Бразіліі з’явілася новая група мігрантаў ужо з незалежнай Беларусі. У пачатку XXI стагоддзя гэтая міграцыя заставалася нешматлікай, геаграфічна рассеянай і доўгі час не прывяла да стварэння агульнабразільскай беларускай арганізацыі.
Дакладнай статыстыкі колькасці беларусаў і людзей беларускага паходжання ў Бразіліі няма. У верасні 2020 года ганаровы консул Беларусі ў Сан-Паўлу Грыгоры Гольдшлегер ацэньваў сучасную беларускую супольнасць прыкладна ў 120 чалавек, у той час як пасольства Беларусі паведаміла бразільскай газеце Folha de S.Paulo, што дакладнай колькасці не ведае. Гэтая ацэнка датычылася сучаснай супольнасці і не можа непасрэдна параўноўвацца з ацэнкай у 6—10 тыс. гістарычных мігрантаў, значная частка нашчадкаў якіх асімілявалася.
Дыпламатычныя адносіны паміж Беларуссю і Бразіліяй былі ўстаноўлены ў лютым 1992 года. У 2001 годзе Беларусь адкрыла генеральнае консульства ў Рыа-дэ-Жанэйра, у 2010 годзе — пасольства ў сталіцы Бразіліі; у чэрвені 2011 года пачало працу пасольства Бразіліі ў Мінску.
Самаарганізацыя пасля 2020 года У жніўні 2020 года, на фоне прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі і наступных масавых пратэстаў, беларусы ў розных рэгіёнах Бразіліі пачалі знаходзіць адно аднаго праз сацыяльныя сеткі і ствараць анлайн-суполкі. Паводле Вольгі Ермалаевай Франко, першапачаткова актыўная група налічвала каля дзесяці чалавек, а да 2022 года — каля трыццаці.
У снежні 2020 года ўдзельнікі дыяспары стварылі Народную амбасаду Беларусі ў Бразіліі — грамадскую ініцыятыву ў межах міжнароднай сеткі Народных амбасад, якая не з’яўляецца афіцыйнай дыпламатычнай установай Рэспублікі Беларусь. Ініцыятыва займалася кантактамі з бразільскімі СМІ, грамадскімі і культурнымі ўстановамі, а таксама праводзіла Тыдні беларускай культуры ў 2021 і 2022 гадах, вечары беларускай паэзіі і мультымедыйныя выставы.
У 2022 годзе Народная амбасада супрацоўнічала з дзяржаўным музеем Мемарыял супраціву Сан-Паўлу () у межах праекта Vozes da Resistência («Галасы супраціву»). У музейнай праграме ўдзельнічалі беларусы, якія жылі ў Бразіліі, у тым ліку прадстаўнікі супольнасцей з Салвадора і сталіцы краіны.
Пасля 2020 года сярод новых беларускіх мігрантаў з’явіліся таксама заяўнікі на атрыманне статусу бежанца. Паводле Нацыянальнага камітэта па справах бежанцаў (CONARE), у жніўні 2021 года на разглядзе знаходзіліся чатыры заявы грамадзян Беларусі; на той момант ніводная з іх яшчэ не была задаволена або адхілена.
Беларуска-бразільскія культурныя сувязі
З 2014 года адным з прыкметных беларуска-бразільскіх культурных праектаў стаў фестываль урбаністычнага мастацтва Vulica Brasil. Ён пачаўся на Кастрычніцкай вуліцы ў Мінску як праект культурнага абмену паміж беларускімі і бразільскімі мастакамі; у 2014—2019 гадах у Мінску прайшлі пяць яго выпускаў, у выніку якіх было створана больш за 50 муралаў і іншых мастацкіх інтэрвенцый.
У Бразіліі быў створаны Інстытут мастацтва і ўстойлівага развіцця Vulica Brasil, які працуе ў сталіцы краіны. 11—24 жніўня 2025 года там адбыўся шосты выпуск фестывалю і першы, праведзены непасрэдна ў Бразіліі: у ім удзельнічалі 11 запрошаных мастакоў з Бразіліі і іншых краін, а новыя муралы з’явіліся ў цэнтральных раёнах горада.
Беларуская тэматыка паступова з’явілася і ў бразільскай акадэмічнай і перакладчыцкай прасторы. Патэрсан Франка Коста з Федэральнага ўніверсітэта Баіі з сярэдзіны 2010-х гадоў публікуе даследаванні і пераклады, прысвечаныя беларускай літаратуры, кінематографу, мове і культуры; у 2022 годзе ён абагульніў вынікі гэтай працы ў артыкуле пра стан беларусазнаўства ў Бразіліі.Franco Costa P. Беларуския даследаванні ў Бразіліі: выклікі і перспектывы // Культура. Нацыя. — 2022. — № 30. — С. 133—145. — Электронная версія.
У 2020-я гады перакладчыцкай і даследчай працай па беларускай тэматыцы займаліся таксама Вольга Ермалаева Франко ў Федэральным універсітэце Баіі і Прысіла Насіменту Маркес у Федэральным універсітэце Рыа-дэ-Жанэйра. Іх працы ўключаюць пераклады і даследаванні беларускай літаратуры і культурнай гісторыі для партугаламоўнай аўдыторыі.
Ідэнтычнасць і асіміляцыя Асаблівасцю гістарычнай беларускай прысутнасці ў Бразіліі была слабая сувязь паміж месцам паходжання і пазнейшай нацыянальнай самаідэнтыфікацыяй. Выхадзец з Мінскай, Гродзенскай або іншай беларускай губерні Расійскай імперыі мог называцца ў дакументах рускім, а жыхар Заходняй Беларусі міжваеннага перыяду — палякам, хоць гэтыя азначэнні не абавязкова адпавядалі этнічнай прыналежнасці чалавека.
Для Бразіліі характэрнае таксама хуткае ўключэнне нашчадкаў імігрантаў у бразільскае грамадства. Паводле даследавання Вольгі Ермалаевай Франко, частка нашчадкаў ранніх перасяленцаў толькі ў XXI стагоддзі пачала выяўляць, што продкі, якіх у сямейнай памяці лічылі «рускімі» або «палякамі», паходзілі з тэрыторыі сучаснай Беларусі.
Такім чынам, паняцце беларускай дыяспары ў Бразіліі ахоплівае дзве часткова розныя з’явы: нашчадкаў гістарычных мігрантаў з беларускіх земляў і параўнальна невялікую супольнасць сучасных выхадцаў з Рэспублікі Беларусь. Паміж гэтымі групамі няма бесперапыннай гісторыі арганізацыйнага жыцця, а аднаўленне выразна беларускай грамадскай і культурнай дзейнасці адбываецца пераважна з пачатку XXI стагоддзя, асабліва пасля 2020 года.
Літаратура Коваль В. У. Эканамічная эміграцыя беларусаў у Бразілію, Парагвай, Уругвай (1918—1939 гг.) // Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия. — 2021. — № 2 (251). — С. 24—28. Ермалаева Франко В. Беларуская дыяспара ў Бразіліі: Трансфармацыя 2020 // Культура. Нацыя. — 2022. — № 30. — С. 77—89. Weber R., Gritti I. R. Imigração «russa» no sul do Brasil: esboço de interpretação // Antíteses. — 2022. — Vol. 15, № 30. — P. 263—291. — DOI: 10.5433/1984-3356.2022v15n30p263-291.