Этнаграфі́чная ка́рта Еўрапе́йскай Расі́і () — першая буйнамаштабная навуковая этнаграфічная карта Расійскай імперыі, выдадзеная ў 1851 годзе ў Санкт-Пецярбургу Імператарскім Рускім геаграфічным таварыствам (ІРГТ). Складальнікам карты быў вядомы статыстык і этнограф, акадэмік П. І. Кёпен. Выданне стала фундаментальным этапам у развіцці расійскай этнастатыстыкі і картаграфіі, заклаўшы асновы візуалізацыі этнічнага складу насельніцтва імперыі, хоць і мела шэраг метадалагічных абмежаванняў, звязаных з ідэалогіяй таго часу.

Гісторыя стварэння

Ідэя стварэння карты ўзнікла ў першыя гады існавання Рускага геаграфічнага таварыства. У 1846 годзе Савет таварыства зацвердзіў прапанаваны П. І. Кёпенам план выдання, вылучыўшы на гэта значныя сродкі. Да 1848 года быў гатовы чарнавы варыянт, а ў 1851 годзе карта выйшла з друку. Яна карысталася вялікім попытам і навуковым аўтарытэтам, таму двойчы перавыдавалася — у 1853 і 1855 гадах. За гэтую працу П. І. Кёпен быў узнагароджаны Канстанцінаўскім медалём і Жукоўскай прэміяй.

Метадалогія і крыніцы Пры складанні карты П. І. Кёпен абапіраўся на даныя восьмай рэвізіі насельніцтва (1833—1835), а таксама на матэрыялы адміністрацыйна-паліцэйскага ўліку і звесткі, атрыманыя ад духавенства розных канфесій. Аднак афіцыйная статыстыка таго часу фіксавала пераважна саслоўную і канфесійную прыналежнасць, а не этнічную. Каб вырашыць гэтую праблему, вучоны выкарыстаў камбінаваны падыход, улічваючы моўныя асаблівасці і рэлігію.

Асноўная ўвага на карце была нададзена так званым «іншародцам» — неславянскім народам імперыі. П. І. Кёпен вылучыў і пазначыў колерам 38 такіх этнічных груп (фіна-угорскія, цюркскія, нямецкія, балцкія народы), якія класіфікаваліся паводле моўнага сваяцтва. Для адлюстравання іх рассялення выкарыстоўваўся метад якаснага фону (суцэльная афарбоўка тэрыторыі).

Адлюстраванне славянскіх народаў Галоўнай асаблівасцю карты была адсутнасць візуальнага падзелу ўсходнеславянскага насельніцтва. Тэрыторыі, заселеныя велікарусамі, украінцамі (маларосамі) і беларусамі, не былі афарбаваныя і заставаліся белымі (фонавымі). Гэта было зроблена наўмысна, каб падкрэсліць канцэпцыю адзінства «рускага народа» і дамінуючае становішча славянскай стыхіі ў імперыі. П. І. Кёпен пакінуў каментарый: «Там, дзе жывуць Велікарасіяне, Маларасіяне і Беларусы, карта засталася нерасквечанай».

У выніку беларускі этнас на галоўнай карце не быў выдзелены як самастойная адзінка. Аднак у спецыяльным атласе, які быў выдадзены мізэрным тыражом (усяго ў трох экзэмплярах), П. І. Кёпен усё ж пазначыў межы рассялення беларусаў на асобных аркушах карты Г. Л. Шуберта. Гэтыя межы, хоць і не былі выдзелены колерам, адмяжоўвалі беларусаў ад велікарусаў, але не ад украінцаў.

Праблема балцка-славянскага памежжа

Адной з самых складаных задач для П. І. Кёпена стала правядзенне мяжы паміж беларусамі і літоўцамі ў Паўночна-Заходнім краі. Вучоны прызнаваўся, што звестак аб літоўцах катастрафічна не хапала. Каб вырашыць праблему, ён яшчэ ў 1827 годзе арганізаваў збор узораў жывой гаворкі («образчиков речи») праз каталіцкае і ўніяцкае духавенства Віленскай, Гродзенскай, Мінскай і Курляндскай губерняў.

Гэта дазволіла яму даволі дакладна лакалізаваць на карце «латышска-літоўскае племя», якое было пазначана насычаным зялёным колерам. Гэты колер ствараў рэзкі кантраст з нерасфарбаваным (белым) фонам, дзе пражывала славянамоўнае насельніцтва («рускія»), да якога адносілі і беларусаў. Такім чынам, карта візуалізавала афіцыйнае ўяўленне пра тое, што «рускае» (у тым ліку беларускае) насельніцтва з’яўляецца карэнным і дамінуючым, а літоўцы і латышы — «іншародцамі».

Значэнне Этнаграфічная карта 1851 года стала першай спробай навуковай візуалізацыі этнічнай прасторы імперыі. Яна замацавала ў навуцы і грамадскай свядомасці вобраз Расіі як шматнацыянальнай дзяржавы з маналітным славянскім ядром. Карта аказала значны ўплыў на ўсе наступныя этнаграфічныя працы, у тым ліку на атласы Р. Ф. Эркерта і А. Ф. Рыціха, якія развівалі закладзеныя Кёпенам прынцыпы класіфікацыі.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Этнаграфічныя карты Катэгорыя:Дэмаграфія Расійскай імперыі Катэгорыя:Кнігі 1851 года Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Беларусі