Sonata – gatunek muzyki instrumentalnej, zwykle, choć nie zawsze, mający budowę wieloczęściową i przeznaczony dla jednego wykonawcy, duetu albo niewielkiego zespołu kameralnego. Nazwa sonata pochodzi od włoskiego czasownika suonare lub sonare, oznaczającego „brzmieć”, „dźwięczeć” albo „grać”. W historii muzyki termin ten miał zmienne znaczenie: początkowo odnosił się ogólnie do utworów „granych”, w odróżnieniu od utworów „śpiewanych”, a dopiero z czasem zaczął oznaczać określone typy samodzielnych kompozycji instrumentalnych.
W epoce baroku sonata rozwijała się w różnych odmianach, m.in. jako sonata solowa, , sonata da chiesa i sonata da camera, zwykle związanych z praktyką basso continuo i muzyką kameralną albo . W klasycyzmie szczególne znaczenie zyskał model sonaty jako zwykle trzy- lub czteroczęściowego utworu na fortepian solo albo na instrument melodyczny z fortepianem. Sonata zachowała znaczenie również w XIX i XX wieku, choć jej budowa, funkcja i relacja do tradycji klasycznej ulegały dalszym przemianom.
Sonaty jako gatunku nie należy utożsamiać z formą sonatową, która oznacza sposób ukształtowania pojedynczej części utworu, ani z cyklem sonatowym, czyli wieloczęściowym modelem kompozycji instrumentalnej stosowanym nie tylko w sonatach, lecz także m.in. w symfoniach, koncertach i utworach kameralnych.
Odmiany sonaty Odmiany sonaty można wyróżniać według funkcji, obsady, epoki albo rozmiarów utworu. W baroku istotne znaczenie miało rozróżnienie na sonatę da chiesa, czyli sonatę kojarzoną z praktyką kościelną i poważniejszym stylem instrumentalnym, oraz sonatę da camera, bliższą muzyce kameralnej i układom tanecznym. Podział ten nie był jednak ścisły, ponieważ elementy obu typów przenikały się, a utwory określane jako kościelne mogły być wykonywane także poza liturgią.
Ze względu na obsadę wyróżniano m.in. sonatę solową i . W późnym baroku sonata solowa oznaczała najczęściej utwór na jeden instrument melodyczny, zwykle skrzypce, i basso continuo, dlatego w praktyce nie musiała być wykonywana przez jednego muzyka. Sonata triowa była zwykle przeznaczona na dwa instrumenty melodyczne i continuo; jej nazwa odnosiła się przede wszystkim do układu głosów, niekoniecznie do liczby wykonawców.
W klasycyzmie i późniejszych epokach szczególne znaczenie zyskała , przeznaczona na fortepian solo, oraz sonata na instrument melodyczny z fortepianem, np. , wiolonczelowa, albo . Powstawały także sonaty na inne instrumenty solowe, m.in. organy, gitarę lub instrumenty dęte, a w XX wieku tytuł sonaty stosowano również wobec utworów o nietypowych obsadach kameralnych.
Mniejszą i zwykle prostszą odmianą sonaty jest sonatina, najczęściej kojarzona z repertuarem dydaktycznym albo utworami o mniejszych rozmiarach. Szczególnym typem sonaty kościelnej była sonata epistolna, znana przede wszystkim z twórczości Wolfganga Amadeusa Mozarta i prawdopodobnie wykonywana podczas mszy między czytaniem Epistoły a Ewangelią.
Historia Barok W XVII wieku nazwa sonata nie oznaczała jeszcze jednolicie ukształtowanego gatunku. W drukach muzycznych bywała używana ogólnie wobec różnych utworów instrumentalnych i współwystępowała z nazwami takimi jak canzona, sinfonia, capriccio, concerto, fantasia, ricercar czy toccata. Jednym z najważniejszych poprzedników sonaty barokowej była instrumentalna canzona, od której sonata przejmowała m.in. odcinkową budowę, kontrasty metrum i tempa oraz fakturę imitacyjną. Wczesny repertuar tego typu reprezentują m.in. Giovanni Gabrieli, , , , Girolamo Frescobaldi, , Tarquinio Merula, Dario Castello, Biagio Marini, Carlo Farina i Salamone Rossi.
W pierwszej połowie XVII wieku sonata była związana z rozwojem muzyki instrumentalnej na mniejsze obsady i z praktyką basso continuo. W utworach Daria Castella i Biagia Mariniego dawna technika canzonowa łączyła się z nowym stylem koncertującym, wirtuozowskimi partiami solowymi i silnymi kontrastami wyrazowymi. Innym źródłem stylu sonatowego były wariacyjne opracowania stałej melodii lub basu, obecne m.in. u Salamone Rossiego, Buonamentego, Marca Uccelliniego, a później także u Heinricha Ignaza Franza Bibera i Johanna Jakoba Walthera.
Od połowy XVII wieku sonata coraz wyraźniej wyodrębniała się jako samodzielny gatunek instrumentalny. W ośrodkach włoskich rozwijały się sonaty solowe, duetowe i triowe, a także utwory na większą liczbę głosów; ważną rolę odegrali tu m.in. Maurizio Cazzati, Giovanni Legrenzi, Giovanni Battista Vitali, Giovanni Maria Bononcini, Marco Uccellini, Pietro degli Antonii, Giuseppe Torelli, , Alessandro Stradella i Carlo Ambrogio Lonati. Stopniowo utrwalała się też budowa złożona z kilku odrębnych części, choć liczba części, ich kolejność i charakter pozostawały zmienne.
W późnym baroku duże znaczenie zyskało rozróżnienie na sonata da chiesa i sonata da camera. Pierwsza z nich była kojarzona z poważniejszym, często imitacyjnym typem sonaty, druga zaś z układem bliższym suicie tanecznej. Podział ten nie był jednak ścisły: utwory związane z praktyką kościelną mogły funkcjonować także poza liturgią, a elementy taneczne i nietaneczne przenikały się w obu typach. W twórczości Arcangela Corellego oba nurty osiągnęły szczególne znaczenie i stały się punktem odniesienia dla późniejszych kompozytorów.
Na północ od Alp sonata rozwijała się w ścisłym związku z wirtuozerią skrzypcową, techniką wariacyjną, skordaturą i tradycją wielogłosowej muzyki zespołowej. Do ważnych twórców należeli Antonio Bertali, Johann Heinrich Schmelzer, Heinrich Ignaz Biber, Johann Jakob Walther, Dietrich Buxtehude, Johann Rosenmüller, Dietrich Becker i Johannes Schenck. W Anglii sonaty pisali m.in. John Jenkins, , i Henry Purcell, a w muzyce francuskiej szczególne znaczenie miały ornamentacyjność i styl skrzypcowy, reprezentowane później m.in. przez Jeana-Marie Leclaira.
W pierwszej połowie XVIII wieku sonata była już rozpowszechnionym gatunkiem europejskim. Obok sonat skrzypcowych i triowych rozwijały się sonaty na flet, obój, wiolonczelę, fagot, violę da gamba i instrumenty klawiszowe. W repertuarze tym ważne miejsce zajmują m.in. Antonio Vivaldi, Tomaso Albinoni, Francesco Geminiani, Pietro Locatelli, Giuseppe Tartini, François Couperin, Marin Marais, Georg Philipp Telemann, Georg Friedrich Händel i Johann Sebastian Bach. Do połowy XVIII wieku sonata przeszła od wczesnobarokowej wieloodcinkowości i ścisłego związku z canzoną do bardziej zróżnicowanych modeli solowych, triowych, kameralnych i klawiszowych, przygotowując grunt pod sonatę klasyczną.
Klasycyzm W odniesieniu do sonaty granice między późnym barokiem, stylem przedklasycznym, klasycyzmem i wczesnym romantyzmem są płynne; w literaturze przedmiotu rozwój sonaty klasycznej ujmuje się często szeroko, od około lat 30. XVIII wieku do pierwszych dziesięcioleci XIX wieku. W tym czasie sonata stopniowo odchodziła od barokowej praktyki basso continuo i wieloodcinkowej budowy ku modelowi opartemu na wyraźnie oddzielonych częściach, pracy tematycznej, relacjach tonalnych i idiomie właściwym nowej muzyce klawiszowej oraz kameralnej.
W drugiej połowie XVIII wieku próbowano definiować sonatę zarówno jako gatunek, jak i jako formę, środek wyrazu instrumentalnego oraz materiał dydaktyczny. Jean-Jacques Rousseau opisywał ją jeszcze w nawiązaniu do starszego przeciwstawienia sonaty i kantaty, natomiast Johann Abraham Peter Schulz wskazywał na jej wieloczęściowość, kontrast charakterów i przydatność dla wykonawców. Do teoretycznego opisu sonaty przyczynili się także m.in. Christian Friedrich Daniel Schubart, Heinrich Christoph Koch, Daniel Gottlob Türk, Johann Nikolaus Forkel, , i .
W praktyce klasycznej sonata była najczęściej utworem dwu-, trzy- albo czteroczęściowym, przeznaczonym przede wszystkim na instrument klawiszowy solo albo na skrzypce i fortepian. Pierwsza część bywała najczęściej kształtowana w formie sonatowej, część środkowa miała zwykle charakter wolniejszy i bardziej kantylenowy, a finał przyjmował często postać ronda albo ; spotykano jednak liczne odstępstwa od tego modelu, m.in. sonaty dwuczęściowe, cykle rozpoczynające się wariacjami lub preludium oraz różne układy menueta albo scherza. Przykłady takich rozwiązań występują u Josepha Haydna, Wolfganga Amadeusa Mozarta, Ludwiga van Beethovena, Muzia Clementiego, Georga Christopha Wagenseila, Johanna Baptista Vaňhala i Giovanniego Marca Rutiniego.
Najważniejszym typem sonaty klasycznej stała się sonata na instrument klawiszowy, zwłaszcza fortepian, choć liczebnie bardzo rozpowszechnione były także sonaty z towarzyszeniem skrzypiec. Wczesne utwory na fortepian pisali m.in. , Carl Philipp Emanuel Bach, Johann Christian Bach, Wagenseil, Haydn, Mozart i Clementi, a w późniejszej fazie gatunku szczególne znaczenie zyskali Beethoven, Jan Ladislav Dussek i Johann Nepomuk Hummel. Sonata klasyczna była również komponowana na inne instrumenty lub zespoły, m.in. na wiolonczelę, flet, klarnet, gitarę, baryton, róg, organy, duet fortepianowy, dwoje skrzypiec, skrzypce i altówkę albo fagot i wiolonczelę; w tym repertuarze pojawiają się nazwiska Luigiego Boccheriniego, Nicolasa Séjana, Fernando Sora, Ignaza Pleyela, Michaela Haydna i .
Ważnym środowiskiem funkcjonowania sonaty klasycznej była praktyka domowa, salonowa i pedagogiczna. Sonaty publikowano często w zbiorach po dwie, trzy lub sześć kompozycji, z myślą o wykonawcach profesjonalnych, uczniach i zaawansowanych amatorach; w tym kontekście szczególne znaczenie miała również sonatina, kojarzona zwłaszcza z dydaktyką klawiszową i twórczością Clementiego. Sonata była wykonywana w salonach arystokratycznych i mieszczańskich, a do jej upowszechnienia przyczynili się kompozytorzy, wydawcy, nauczyciele oraz wykonawcy, m.in. Haydn, Mozart, Clementi, Beethoven, Artaria, , a także pianistki i uczennice, którym poświęcano lub dla których pisano utwory, m.in. i , , , , i .
Pod koniec XVIII i na początku XIX wieku sonata zaczęła coraz wyraźniej wychodzić poza funkcję domową i dydaktyczną, stając się także utworem koncertowym. Proces ten wiązał się ze wzrostem rozmiarów, trudności technicznej i ambicji wyrazowych sonaty, zwłaszcza w twórczości Beethovena, którego sonaty fortepianowe i kameralne przekraczały skalę wcześniejszego repertuaru salonowego. Utwory takie jak sonaty „Waldsteinowska”, „Appassionata” i „Hammerklavier” wymagały zawodowego wykonawcy oraz słuchacza przygotowanego do odbioru rozbudowanej, dramatycznie prowadzonej kompozycji instrumentalnej.
XIX wiek W XIX wieku sonata rozwijała się pod silnym wpływem twórczości Ludwiga van Beethovena, którego sonaty fortepianowe i kameralne stały się punktem odniesienia dla kompozytorów, wykonawców, pedagogów i teoretyków. Gatunek zachował prestiż odziedziczony po klasycyzmie, ale jego dalszy rozwój wiązał się z romantycznym rozszerzaniem środków wyrazowych, harmonicznych i fakturalnych. Do najważniejszych twórców sonaty XIX wieku należeli m.in. Franz Schubert, Robert Schumann, Fryderyk Chopin, Ferenc Liszt i Johannes Brahms. Ważne miejsce w historii gatunku zajmują także m.in. Carl Maria von Weber, Felix Mendelssohn-Bartholdy, César Franck, Gabriel Fauré, Camille Saint-Saëns, Vincent d’Indy, Edvard Grieg, Max Reger, Nikołaj Medtner, Siergiej Rachmaninow i Edward MacDowell.
Sonata romantyczna pozostawała związana z klasycznym modelem gatunku, lecz kompozytorzy traktowali go coraz swobodniej. Zmiany dotyczyły m.in. rozmiarów utworów, relacji tonalnych, sposobu prowadzenia pracy tematycznej, integracji części cyklu oraz roli ekspresji indywidualnej. Przykładem daleko idącego przekształcenia gatunku była jednoczęściowa Liszta, łącząca jednoczęściową budowę z ideą cyklu sonatowego.