thumb|Aleksandr Skriabin przy fortepianie i Siergiej Kusewicki prowadzący orkiestrę podczas wykonania koncertu fortepianowego; obraz Roberta Sterla z 1910 Koncert () – forma muzyczna i gatunek muzyki instrumentalnej. Jego podstawą jest relacja między jednym lub kilkoma solistami a orkiestrą albo między grupami samej orkiestry. Relacja ta może mieć charakter dialogu, współdziałania lub rywalizacji; to ona, a nie jeden niezmienny schemat formalny, stanowi wspólny wyróżnik różnych postaci koncertu. Do jego głównych odmian należą koncert solowy, koncerty z kilkoma solistami, concerto grosso oraz . Nazwę stosuje się również do utworów na głos wokalizujący i orkiestrę.

Najtrwalszym modelem koncertu solowego jest cykl złożony z trzech skontrastowanych części: szybkiej, wolnej i szybkiej, choć spotyka się również układy jedno- i czteroczęściowe oraz inne rozwiązania. W koncercie barokowym części skrajne często przyjmują formę ritornelową; w modelu klasycznym pierwsza część łączy ją z formą sonatową, część środkowa jest zwykle powolna i liryczna, a finał najczęściej ma formę ronda. Charakterystycznym, lecz nieobowiązkowym elementem koncertu solowego jest kadencja, służąca rozwinięciu materiału utworu i zaprezentowaniu możliwości wykonawcy.

W XVI i pierwszej połowie XVII wieku nazwą concerto określano przede wszystkim utwory wokalne albo wokalno-instrumentalne, a termin wiązał się z techniką koncertującą. Koncert instrumentalny wyłonił się w ostatnich dziesięcioleciach XVII wieku we Włoszech z tradycji sonaty, a w baroku przyjął przede wszystkim postać concerto grosso i koncertu solowego. Decydujące znaczenie dla ukształtowania tego drugiego miała twórczość Antonia Vivaldiego, natomiast model klasyczny rozwinęli zwłaszcza Wolfgang Amadeus Mozart i Ludwig van Beethoven. W XIX wieku koncert zajął centralne miejsce w publicznej kulturze muzycznej, łącząc wirtuozerię z symfonicznym rozwojem materiału oraz rozwiązaniami narracyjnymi i programowymi. W XX i XXI wieku zachował żywotność w warunkach stylistycznego pluralizmu: kompozytorzy zarówno powracali do dawnych odmian gatunku, jak i radykalnie przekształcali relację między partiami solowymi a zespołem.

Nazwa i zakres pojęcia Nazwa „koncert” wywodzi się od włoskiego concerto, którego etymologię wiąże się z łacińskim czasownikiem concertare; w dziejach terminu nakładały się dwa pola znaczeniowe: wspólnego działania i porozumienia oraz sporu lub współzawodnictwa. Ta dwoistość znalazła odzwierciedlenie w sposobach ujmowania relacji między wykonawcami – jako dialogu i współpracy albo jako rywalizacji.

W XVI i XVII wieku termin nie oznaczał jeszcze ustalonego gatunku ani formy: stosowano go do utworów o rozmaitej konstrukcji i obsadzie – wokalnych, instrumentalnych oraz wokalno-instrumentalnych – a także w znaczeniu zespołu lub orkiestry. W odniesieniu do utworów nazwa wskazywała wówczas przede wszystkim na technikę koncertującą, polegającą na dialogu, współdziałaniu lub przeciwstawianiu głosów i grup wykonawczych; określenie „koncert” stosowano równolegle albo zamiennie z takimi nazwami jak canzona, sonata i sinfonia.

Współczesne opracowania ujmują koncert zarówno jako formę muzyczną, jak i gatunek muzyki instrumentalnej. Wobec historycznej zmienności jego postaci wspólnym wyróżnikiem różnych typów koncertu pozostaje relacja między partiami lub grupami wykonawczymi, nie zaś jeden niezmienny schemat formalny. Rdzeń pojęcia tworzą utwory na jeden lub kilka instrumentów solowych i orkiestrę – w tym koncerty podwójne i wielokrotne – a także concerto grosso oraz , w których funkcje solistyczne przejmują jej poszczególne grupy. Nazwę tę stosuje się również do utworów na głos wokalizujący i orkiestrę.

Koncert solowy najczęściej przyjmuje postać trzyczęściowego cyklu o układzie szybka–wolna–szybka i zawiera wirtuozowsko traktowaną partię solową, jednak ani liczba części, ani ich budowa nie stanowią bezwyjątkowych cech gatunku. Od XVII wieku słowo „koncert” występuje również w znaczeniu publicznego wykonania muzyki.

Cechy, budowa i odmiany thumb|Wolfgang Amadeus Mozart, pierwsza część (Allegro aperto) Koncertu obojowego C-dur KV 314 (1777) – przykład klasycznego koncertu solowego, w którym orkiestra i solista wspólnie rozwijają materiał, a przed końcowym tutti pojawia się nieakompaniowana kadencja oboju Podstawą konstrukcji koncertu jest relacja między jednym lub kilkoma solistami a orkiestrą albo między grupami samej orkiestry. W toku utworu wykonawcy lub ich grupy mogą naprzemiennie przedstawiać i przekształcać materiał muzyczny, odpowiadać sobie albo ze sobą rywalizować. Relacja ta rozciąga się od dominacji wirtuozowskiej partii solowej na tle akompaniamentu po równorzędne współdziałanie, w którym orkiestra aktywnie uczestniczy w rozwoju materiału.

Najtrwalszym schematem, od którego wielokrotnie odstępowano, jest układ trzech części skontrastowanych pod względem tempa i charakteru: szybkiej–wolnej–szybkiej. W typowym koncercie barokowym części szybkie przyjmują formę ritornelową, opartą na przemienności powracających odcinków orkiestrowych i epizodów solowych. Model klasyczny ma postać trzyczęściowego cyklu sonatowego bez menueta: w pierwszej części forma sonatowa łączy się z zasadą ritornelową, część środkowa jest zwykle powolna i liryczna, a finał najczęściej przyjmuje formę ronda, niekiedy połączoną z formą sonatową. Spotyka się również koncerty jedno- i czteroczęściowe oraz inne układy odbiegające od tego wzorca.

Charakterystycznym, lecz nieobowiązkowym elementem koncertu solowego jest kadencja, umieszczana najczęściej w pobliżu zakończenia pierwszej części. Tradycyjnie stanowi nieakompaniowany fragment, w którym solista rozwija materiał utworu i prezentuje swoje możliwości techniczne oraz interpretacyjne. W XVIII wieku kadencje były na ogół improwizowane, później coraz częściej zapisywali je kompozytorzy lub wykonawcy; powstawały również kadencje z towarzyszeniem orkiestry.

thumb|Johann Sebastian Bach, pierwsza część (Vivace) Koncertu na dwoje skrzypiec d-moll BWV 1043 – przykład koncertu podwójnego, w którym równorzędne partie solowe odpowiadają sobie i współdziałają z orkiestrą smyczkową Ze względu na obsadę wyróżnia się koncert solowy na jeden instrument i orkiestrę oraz koncerty podwójne, potrójne i wielokrotne, przeznaczone odpowiednio na dwa, trzy albo większą liczbę instrumentów solowych tego samego albo różnych rodzajów. Koncertu z kilkoma solistami nie należy utożsamiać z concerto grosso, którego konstrukcja opiera się na przeciwstawieniu grupy solistów, zwanej concertino, większemu zespołowi, określanemu jako lub tutti. W nie wyodrębnia się partii stałego solisty: funkcje solistyczne przejmują poszczególne instrumenty lub grupy orkiestry. Partia solowa może być również przeznaczona na głos wokalizujący.

Termin concertino ma także drugie znaczenie: określa niewielki, często jednoczęściowy koncert, nazywany również niemieckim terminem Konzertstück. Nie oznacza wówczas grupy solistów występującej w concerto grosso.

Historia Geneza i pierwsze koncerty thumb|Claudio Monteverdi, Deus in adiutorium z Vespro della Beata Vergine (1610) – przykład wczesnobarokowej muzyki wokalno-instrumentalnej wykorzystującej technikę koncertującą W XVI i pierwszej połowie XVII wieku nazwą concerto określano przede wszystkim utwory wokalne albo wokalno-instrumentalne. Pierwszą publikacją, w której tytule użyto określenia concerti, był wenecki zbiór Concerti di Andrea, et di Gio. Gabrieli (1587) Andrei i Giovanniego Gabrielich, zawierający muzykę religijną i madrygały na sześć, siedem, osiem, dziesięć, dwanaście lub szesnaście głosów. W większych utworach wykorzystywano polichóralność, opartą na antyfonalnym przeciwstawieniu grup, w mniejszych zaś elastycznie zmieniano zestawienia głosów i instrumentów. Zasady te przystosował do niewielkich obsad Lodovico Viadana w wydanym w 1602 zbiorze Cento concerti ecclesiastici, obejmującym utwory na jeden, dwa, trzy lub cztery głosy z basso continuo.

thumb|Heinrich Schütz, Saul, Saul, was verfolgst du mich? z trzeciego tomu Symphoniae sacrae (1650) – przykład koncertu wokalnego w niemieckiej muzyce protestanckiej; nagranie z 1928 w opracowaniu Siegfrieda Ochsa W pierwszej połowie XVII wieku concerto stało się we Włoszech rozpowszechnioną nazwą muzyki wokalnej z towarzyszeniem instrumentów, stosowaną szczególnie często do utworów kościelnych. Włoska praktyka przeniknęła do krajów niemieckich za pośrednictwem pism i kompozycji Michaela Praetoriusa, który łączył polichóralność z solowym śpiewem i akompaniamentem continuo. W twórczości Heinricha Schütza wzrosła samodzielność zespołu instrumentalnego, a wymiana między partiami solowymi a tutti oraz kontrast odcinków wokalnych i instrumentalnych stały się ważnymi środkami konstrukcyjnymi. Koncert wokalny należał w XVII wieku do głównych form protestanckiej muzyki kościelnej, stopniowo przejmując również cechy kantaty i opery. W Polsce jego motetowo-kantatową odmianę z towarzyszeniem instrumentalnym uprawiali między innymi Marcin Mielczewski, Stanisław Sylwester Szarzyński i Jacek Różycki.

thumb|Maurizio Cazzati, sonata La Caprara op. 35 nr 10 (1665) na trąbkę, smyczki i basso continuo – przykład bolońskiej sonaty trąbkowej z okresu kształtowania się koncertu instrumentalnego; wykonanie syntetyczne Koncert instrumentalny wyłonił się w ostatnich dwóch dekadach XVII wieku jako przeznaczona dla orkiestry smyczkowej odmiana sonaty. Z jego powstaniem wiązał się rozwój zespołów działających około 1670 w Rzymie i Bolonii, w których każdą partię smyczkową wykonywało kilku muzyków. Szczególne znaczenie miała orkiestra działająca w bazylice św. Petroniusza w Bolonii, dla której od około 1660 komponowano sonaty lub sinfonie na jedną albo kilka trąbek i duży zespół smyczkowy. Utwory te wykorzystywały technikę koncertującą, opartą na dialogu między trąbką a orkiestrą, a w częściach wolnych eksponowały niekiedy pierwszego skrzypka. Ich homofoniczna faktura, powroty materiału tematycznego i wirtuozowskie figuracje przygotowały język pierwszych koncertów.

W powstającej muzyce koncertowej ukształtowały się dwa główne modele. Model rzymski, rozwijany w latach 70. i 80. XVII wieku między innymi przez Alessandra Stradellę i Arcangela Corellego, wyrósł z : niewielką grupę concertino uzupełniano większym zespołem . W północnych Włoszech stosowano zwykle prostszą, czterogłosową obsadę orkiestrową, z której wyodrębniały się solowe partie skrzypiec lub wiolonczeli. Model rzymski zachowywał bliski związek z sonatą, północnowłoski natomiast szybciej prowadził do usamodzielnienia solisty.

Ze względu na fragmentaryczne zachowanie siedemnastowiecznych rękopisów nie można rozstrzygnąć, kto skomponował pierwszy koncert wyłącznie na smyczki i basso continuo. Najwcześniejsze wydane drukiem przykłady tego gatunku stanowiło sześć czterogłosowych koncertów z op. 5 Giuseppego Torellego z 1692. W jego op. 6 z 1698 pojawiły się krótkie odcinki solowe na jedne lub dwoje skrzypiec, pełniące jeszcze funkcję zdobniczą, a nie konstrukcyjną. Kolejny etap wyznaczył zbiór Sinfonie e concerti a cinque op. 2 Tomasa Albinoniego z 1700: podstawą zawartych w nim koncertów stał się układ szybka–wolna–szybka, niekiedy rozszerzany o dalsze krótkie odcinki, który wkrótce wykształcił się w trzyczęściowy model koncertu barokowego.

Barok