Kraśnik – miasto w Polsce w województwie lubelskim, siedziba powiatu kraśnickiego, położone 49 km na południowy zachód od Lublina. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa lubelskiego.
Pod względem historycznym Kraśnik położony jest w Małopolsce, początkowo należał do ziemi sandomierskiejPlan rozwoju lokalnego gminy Kraśnik na lata 2004–2013. Rada Gminy Kraśnik, Kraśnik 2004, s. 11., a następnie do ziemi lubelskiej. Miasto szlacheckie położone było w drugiej połowie XVI wieku w powiecie urzędowskim województwa lubelskiegoCorona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego..
31 grudnia 2024 r., Kraśnik liczył 30 842 mieszkańców. Burmistrzem Kraśnika od 7 maja 2024 r. jest Krzysztof Staruch.
Środowisko naturalne Położenie Kraśnik leży na Wyżynie Lubelskiej, 49 km na południowy zachód od Lublina. Miasto rozciąga się wzdłuż rzeki Wyżnicy po obu jej stronach na Wzniesieniach Urzędowskich.
W okolicach miasta swój początek ma Roztocze Zachodnie.
Struktura powierzchni Według danych z roku 2002 Kraśnik ma obszar 25,28 km², w tym: użytki rolne: 45% użytki leśne: 17%
Miasto zajmuje 2,51% powierzchni powiatu.
1 stycznia 2011 włączono do miasta część sołectwa Suchynia o pow. 55,39 ha z gminy Kraśnik oraz części sołectwa Wyżnica-Kolonia o pow. 2,11 ha z gminy DzierzkowiceRozporządzenie Rady Ministrów z 27 lipca 2010 w sprawie ustalenia granic i nazw gmin oraz siedzib ich władz, ustalenia granic niektórych miast oraz nadania niektórym miejscowościom statusu miasta, Dz. U. Nr 139 z 2010, poz. 929..
Podział miasta na osiedla Miasto Kraśnik składa się z dwóch głównych części: położony na południowym wschodzie Kraśnik Stary (zwany też Kraśnikiem Lubelskim lub Dzielnicą Starą) oraz położony na północnym zachodzie Kraśnik Fabryczny (zwany też Dzielnicą Fabryczną), będących przed 1975 rokiem odrębnymi miastami. Obie części są oddalone od siebie 6 km i łączy je prostoliniowa ulica Urzędowska. Jako centralny punkt Kraśnika uważa się skrzyżowanie ulicy Lubelskiej z ulicami: Jagiellońską, Andrzeja Struga i Mostową w Dzielnicy Starej, ze względu na to, że to w tej części miasta usytuowany jest główny węzeł komunikacyjny.
Powyższe części miasta można podzielić na osiedla: Kraśnik Fabryczny – nazwa pochodzi od położonej w tej części Fabryki Łożysk Tocznych, przy której od lat 30. XX wieku powstawało osiedle. Podzielony jest na obręby ewidencyjne nie będące oficjalnie częściami miasta: Północ, Zachód, Wschód. W obrębie Północ wyodrębnić można nieoficjalne osiedla: os. Młodych, os. Metalowców, os. Słoneczne (dawniej Dąbrowszczaków) będące osiedlami bloków mieszkalnych. W pozostałych obrębach znajdują się osiedla domków jednorodzinnych. W południowej części Dzielnicy Fabrycznej zabudowa przy ul. Chłodnej stanowi oficjalną część miasta Wyżnianka-Kolonia, będąca dawniej częścią wsi o tej samej nazwie w gminie Dzierzkowice. W północno-zachodniej części Dzielnicy Fabrycznej znajduje się leśniczówka, która stanowi oficjalną część miasta Gajówka Budzyń. Kraśnik Stary – nazwa nawiązuje do najstarszej części miasta. W skład tej części wchodzą oficjalne osiedla bloków mieszkalnych (na północy): Koszary, Zarzecze Drugie; osiedla domków jednorodzinnych (na zachodzie, południu i wschodzie): Bojanówka, Góry, Kwiatkowice, Lasy, Podlesie, Spławy, Stacja Kolejowa (zwane też Osiedlem Kolejowym), Zarzecze Pierwsze; osiedle kamienic i domków jednorodzinnych (w centrum): Stare Miasto, Ośrodek-Miasto; oraz zespół zakładów wyrobu cegły pod nazwą Cegielnie położony na zachód od centrum. Między głównymi częściami miasta, wzdłuż ulicy Urzędowskiej położone są osiedla: Piaski – dawniej wieś, w latach 90. XX wieku na wschód od ulicy Urzędowskiej powstało osiedle bloków mieszkalnych. Budzyń – dawniej wieś, w tej części miasta znajduje się Zalew Kraśnicki oraz tereny inwestycyjne w Kraśnickiej Podstrefie Tarnobrzeskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej.
Historia Miasto jest położone przy dawnym szlaku prowadzącym ze Śląska i Gór Świętokrzyskich do Włodzimierza i Kijowa. Od początku XIII wieku do drugiej połowy XIV wieku Kraśnik stanowił część kasztelanii zawichoskiej. W drugiej połowie XIV wieku należał do Gorajskich. W 1377 r. król Ludwik Węgierski potwierdził własność i nadał Kraśnikowi prawo niemieckie w miejsce polskiego. W 1403 r. istniał tu kościół parafialny pw. św. Pawła. Przed 1410 r., jako posag Anny z Goraja, córki Dymitra z Goraja herbu Korczak, miasto przeszło w ręce Tęczyńskich. To oni doprowadzili je do rozkwitu. Od 1558 r. właścicielami miasta byli książęta Olelkowicze-Słuccy, a później Radziwiłłowie. W 1604 r. miasto kupił hetman wielki koronny Jan Zamoyski, włączając je do Ordynacji Zamojskiej, w skład której wchodziło do 1866 r. Miasto wielokrotnie niszczyły pożary, z których największy wzniecili Szwedzi w 1657 r. W 1813 r. spłonęło 3/4 zabudowy i ratusz.
Od XIV wieku miasto otoczone było wałami. Na ich miejscu ok. 1465 r., z inicjatywy Jana Tęczyńskiego, powstały ceglano-kamienne mury obronne z dwiema bramami: Lubelską i Sandomierską. Rozebrano je w drugiej połowie XIX wieku. Dodatkowymi punktami oporu były kościół otoczony wysokim murem i zamek. Ten ostatni powstał już w XIV wieku na północny zachód od miasta, na górze otoczonej mokradłami. Była to czworoboczna budowla z kamienia i drewna. Na jego dziedzińcu stała kaplica pw. Matki Bożej Loretańskiej. Już w 1646 r. zamek chylił się ku upadkowi, a w 1657 r. został doszczętnie zniszczony przez Szwedów. Jego pozostałości rozebrano w pierwszej połowie XVIII wieku. W 1878 roku Kraśnik, po udziale w powstaniu styczniowym, utracił prawa miejskie.
W 1914 i 1915 r. w okolicach miasta miały miejsce ciężkie walki austriacko-rosyjskie (bitwa pod Kraśnikiem). Dla poprawy zaopatrzenia frontu Rosjanie zbudowali linię kolejową Lublin – Rozwadów, którą oddano do użytku w dniu 31 grudnia 1914 r.
Po odzyskaniu niepodległości Kraśnik na nowo otrzymał prawa miejskie. W latach 1937–1938, w ramach tworzenia Centralnego Okręgu Przemysłowego, na północ od miasta w lesie Budzyń wzniesiono zakład zbrojeniowy. Miał on wytwarzać amunicję dla artylerii, ruszyła jednak tylko produkcja zapalników. Zakład przejęli Niemcy, produkowano tu części do samolotu Heinkel. W 1939 obszar miasta powiększono kosztem gminy Dzierzkowice..
Od 1922 r. w mieście stacjonował 24 Pułk Ułanów, który w czasie kampanii wrześniowej 1939 r. wziął udział w walkach w składzie 10 Brygady Kawalerii.
W czasie niemieckiej agresji na Polskę w Kraśniku uruchomiono wojskową tzw. policyjną zaporę pomagającą zabłąkanym żołnierzom polskim dotrzeć do formowanych jednostek Wojska Polskiego. Podczas okupacji w 1942 r. utworzono w Budzyniu obóz koncentracyjny, podobóz Lublin (KL). Zginęło w nim 8 tys. ludzi. 9 października 1942 roku oddział Gwardii Ludowej pod dowództwem Grzegorza Korczyńskiego rozbił areszt w Kraśniku i uwolnił kilkudziesięciu aresztowanych. Podczas akcji wywiązała się walka, w której zginęło dwóch żandarmów i jeden partyzantJózef Bolesław Gargas Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942–1945 Wydawnictwo MON 1971, s. 152.. W nocy z 31 grudnia 1942 na 1 stycznia 1943 w ramach akcji „Wieniec II” wysadzono w powietrze przepust kolejowy pod Kraśnikiem. Oddziałem Szarych Szeregów dowodził Tadeusz Zawadzki (ps. Zośka), bohater książki Aleksandra Kamińskiego Kamienie na szaniec. mały|Nagrobek ks. Stanisława Zielińskiego przy kościele św. Ducha w Kraśniku 10 marca 1945 w Kraśniku został zamordowany przez "nieznanych sprawców" ks. Stanisław Zieliński, rektor kościoła pw. Świętego Ducha i kapelan Narodowych Sił Zbrojnych.
Od maja 1949 roku uruchomiono produkcję w Fabryce Wyrobów Metalowych (produkcja łożysk kulkowych i narzędzi precyzyjnych)Władysław Kurkiewicz „25 lat Polski Ludowej” Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1971, s. 90..
W 1975 roku miasta Kraśnik Lubelski i pobliski Kraśnik Fabryczny oraz wsie położone między nimi Piaski i Budzyń połączono w jedno miasto.
Rozwój terytorialny Kraśnika thumb|Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny thumb|Wielka Synagoga +Przynależność składowych Kraśnika na przestrzeni czasuMiejscowość podst.Część miejscowości189519281939195419731975Kraśnik Stary (od 1377 r.)Kraśnik (m)Zarzecze PierwszeKraśnik (m)LasyLasy, cz.Kraśnik (m)Kraśnik (m)Lasy, gł.Kraśnik (gm)Zarzecze DrugieZarzecze Drugie, gł.Kraśnik (m)Kraśnik (m)Zarzecze Drugie, cz.Kraśnik (gm)GóryGóry, gł.Kraśnik (m)Kraśnik (m)Góry, cz.Kraśnik (gm)PodlesiePodlesie, cz.Kraśnik (m)Kraśnik (m)Podlesie, gł.Kraśnik (gm)PiaskiPiaski, gł.Kraśnik (m)Kraśnik (m)Piaski, cz.Kraśnik (gm)MikulinKraśnik (m)Kraśnik (gm)BojanówkaBojanówka, gł.Dzierzkowice (gm)Kraśnik (m)Kraśnik (m)Bojanówka, cz.Kraśnik (gm)SuchyniaDzierzkowice (gm)Kraśnik (m)Kraśnik (gm)PasiekaTrzydnik (gm)Kraśnik (m)Kraśnik (gm)Pasieka-KoloniaTrzydnik (gm)Kraśnik (m)Kraśnik (gm)BudzyńBudzyń, gł.Dzierzkowice (gm)Kraśnik (m)Kraśnik Fabr. (m)Kraśnik (m)Budzyń, lasyKraśnik (m)Kraśnik (gm)DąbrowaDąbrowa, gł.Dzierzkowice (gm)Kraśnik (m)Kraśnik (m)Kraśnik (gm)Dąbrowa, lasyKraśnik Fabr. (m)Kraśnik (m)WyżniankaBór, lasyDzierzkowice (gm)Kraśnik (m)Kraśnik Fabr. (m)Kraśnik (m)WyżnicaOśrodek-WyżnicaDzierzkowice (gm)Kraśnik (m)Kraśnik (gm)KwiatkowiceKwiatkowiceBrzozówka (gm)Kraśnik (m)Kraśnik, st. kol.StróżaStróża, lasy 60 haBrzozówka (gm)Kraśnik (m)SpławySpławy Pierwsze.Dzierzkowice (gm)Kraśnik (m)Kraśnik (gm)Niziny, cz.Wyżnianka-KoloniaWyżnianka-Kol., cz.Dzierzkowice (gm)Kraśnik Fabr. (m)Kraśnik (m)UrzędówWodne, cz.Urzędów (gm)Kraśnik Fabr. (m)Kraśnik (m)
Zabytki thumb|Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny thumb|Wielka Synagoga Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i klasztor kanoników regularnych. Tworzą go następujące budowle: Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Augustyna, w kształcie pseudobazyliki. Klasztor – budowla barokowa z fragmentami gotyckimi i renesansowymi Dzwonnica – wzniesiona przed 1682 r. Na niej dzwony z 1758 i 1845 r. Klasycystyczna kaplica św. Jacka, zbudowana w końcu XVIII wieku Mur otaczający klasztor wzniesiony w pierwszej połowie XVII wieku Barokowy kościół św. Ducha z lat 1758–1761 Zachowany przy nim drewniany budynek szpitala dla ubogich (tzw. Dworek Modrzewiowy) Wielka Synagoga i Mała Synagoga z 1654 r. i XIX wieku: obie Synagogi mają zachowane bimy i fragmenty polichromii Nowy cmentarz żydowski (w Kraśniku istniały jeszcze dwa inne kirkuty – najstarszy i stary) Wzgórze zamkowe z pozostałościami murowanego zamku zbudowanego na przełomie XIV i XV wieku. Następnie przebudowano go w 2 połowie XV wieku, gdy powstał dwór na kopcu. Po raz pierwszy zamek wzmiankowano w 1589 rokuS. Hoczyk, Sprawozdanie z badań archeologicznych przeprowadzonych w Kraśniku Lubelskim. [w:] Studia i materiały lubelskie, 1971, t. 5, s. 187–193.. Inwentarz z 1612 roku opisuje, że zamek na planie czworoboku składał się z dworu otoczonego parkanem, stajni, wieży i bramy, do której wjeżdżało się przez most nad przekopem. Wokół zamku stały budynki gospodarcze: kuchnie, wozownie, stajnie, piekarnia oraz browar przy którym były dwie sadzawki, ogród warzywny i pastewnik, przez który płynęła rzeka z młynem o dwóch kołach. Inwentarze wspominają w obrębie zabudowań zamkowych o starym zamczysku oddzielonym od zamku przekopem. Stał tu na nim drewniany kościółek będący pod opieką proboszcza i klasztoruM. Stworzyński, Opisanie statystyczno-historyczne dóbr Ordynacji Zamojskiej, 1834 /rkps 1815/ w Bibliotece Narodowej w Warszawie.. Ślady dawnych obwarowań miejskich – widoczne są na ul. Podwalnej. Cmentarz – przy ulicach Tadeusza Kościuszki i Cmentarnej z zachowanymi nagrobkami z XIX wieku
Demografia
Struktura demograficzna mieszkańców Kraśnika według danych z 31 grudnia 2021:
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Kraśnika w 2014 roku
Ludzie związani z Kraśnikiem
Gospodarka