Neuroetyka – obszar interdyscyplinarnych badań naukowych układu nerwowego (głównie OUN), dotyczących powiązań etyki z neurobiologią, oraz zastosowań zgromadzonej wiedzy w praktyce. Neuroetyka początkowo stanowiła część bioetyki, a współcześnie wykracza poza jej granice – zajmuje się neurobiologicznymi podstawami całej etyki.
Badania naukowe są prowadzone na pograniczu wielu nauk przyrodniczych i humanistycznych (np. neurofizjologia, neuropsychologia, psychologia ewolucyjna, neurologia, psychiatria, etologia, filozofia umysłu, neurofilozofia, neuroteologia). Wiedza na temat działania mózgu i umysłu jest wykorzystywana i rozwijana na takich obszarach jak etyka kliniczna (np. terapia zaburzeń psychicznych), etyka badań mózgu (w celach naukowych i pozanaukowych), etyka pozamedycznych ingerencji w działanie mózgu (farmakologicznych, neurochirurgicznych i innych, np. interfejs mózg–komputer), etyka działań człowieka jako członka grup społecznych i całej ludzkości, zobowiązanego do troski o równowagę ekologiczną w ekosystemach i całej biosferze.
Historia W latach 80. i 90. XX w. neuroetyka bywała uznawana za subdyscyplinę bioetyki, zajmującej się etycznymi aspektami działań w zakresie wszystkich dziedzin nauki, dotyczących życia, przede wszystkim w medycynie.
Lata 2002–2003 Za datę narodzin „neuroetyki” o rozszerzonych ramach uznaje się 13–14 maja 2002 roku – termin międzynarodowej konferencji Neuroethics Mapping the Field w San Francisco. Dyskusje prowadzono w czterech sekcjach: „Nauki o mózgu a ludzkie «ja»”, „Nauki o mózgu a polityka społeczna”, „Etyka a praktyka nauk o mózgu” oraz „Nauki o mózgu a publiczny dyskurs”. Poza badaczami mózgu, bioetykami i filozofami uczestniczyli w nich prawnicy, ustawodawcy oraz przedstawiciele środków społecznego przekazu. Efektem dyskusji było uznanie neuroetyki za część etyki (jej granice nie są dotychczas jednoznacznie wytyczone), budującą – wspólnie z psychologią ewolucyjną – jej podstawy neurobiologiczneW języku polskim „neurobiologia” tradycyjnie oznaczała zbiór dyscyplin biologicznych (ang. neurobiology). W znaczeniu współczesnym najczęściej określa zbiór wszystkich dziedzin nauki, w których zakres wchodzą badania układu nerwowego, w języku angielskim nazywany „neuroscience” lub „neurosciences” (dosłowny przekład neuroscience–neuronauka jest stosowany rzadziej).. Dotyczącą układu nerwowego część bioetyki zaczęto przekształcać w naukę o biologicznych podstawach etyki (nie tylko bioetyki) – w „neurobiologię etyki” (ang. neuroscience of ethics).
W tym samym roku ukazał się artykuł Adiny Roskies (prof. na Wydziale Filozofii Dartmouth College) pt. Neuroethics for the new millenium. Potwierdzając potrzebę utworzenia nowego obszaru dyskursu intelektualnego i społecznego (nie tylko naukowego), autorka artykułu przedstawiła propozycję zachowania w obrębie neuroetyki dwóch mniejszych dyscyplin: etyki takich nauk biologicznych, jak tradycyjnie rozumiana neurobiologia, neurologia, psychiatria, nazywanej „etyką neurobiologii” (ethics of neuroscience) i neurobiologii etyki (neuroscience of ethics). Przewidywała, że obie dyscypliny będą rozwijać się w dużym stopniu niezależnie od siebie, ale za szczególnie interesujące uznała obserwowanie wzajemnych wpływów.
W roku 2003 Jonathan D. Moreno (neuroetyk, biopolityk, historyk nauki, autor m.in. książki The Body Politic: The Battle Over Science in America, opublikował artykuł (z wymownie zatytułowaną sekcją: Is neuroethics new?), w którym stwierdził, że sytuacja neuroetyków przypomina sytuację fizyków jądrowych lub genetyków w okresie narodzin ich dyscyplin naukowych. Autor uznał za oczywiste, że bioetycy i lekarze neurolodzy, którzy stają np. przed dylematami związanymi z definicją śmierci klinicznej mając do dyspozycji wciąż doskonalone metody badań (np. neuroobrazowanie) i nieustannie pogłębianą wiedzę na temat działania mózgu, coraz częściej będą opierać swoje decyzje zarówno na podstawach moralnych, jak neuronaukowych. Współcześnie wciąż uznaje się, że neuroetyka rozwija się na dwóch polach, jako neurobiologia etyki i etyka neurobiologii (bywają również stosowane określenia „pierwsza…” i „druga tradycja” neuroetyki.
Zakres neuroetyki i główne cele Etyka neurobiologii rozwiązuje – odwołując się do historii i skomplikowanych argumentów filozoficznych – etyczne problemy neurobiologii, neurologii, medycyny i innych działań człowieka, prowadzonych na polu nauk przyrodniczych i wdrożeń ich osiągnięć do praktyki, m.in. formułuje sądy etyczne na podstawie norm obowiązujących w określonej kulturze i zajmuje się rozwiązywaniem problemów prawnych. Od dawna analizuje np. problemy związane z podejmowaniem decyzji „end-of-life”, stosowaniem eugeniki, aborcji, embrionalnych komórek macierzystych, klonowania reprodukcyjnego itp. W ostatnich latach stoi przed nowymi wyzwaniami – koniecznością etycznej oceny coraz bardziej dostępnych badań mózgu i umysłu lub coraz większych możliwości stosowania już zdobytej wiedzy, w tym klinicznych i pozaklinicznych ingerencji w jego działanie. Przykładami takich pozamedycznych działań są zabiegi farmakologicznej lub niefarmafologicznej regulacji funkcji poznawczych ludzi zdrowych, np. zastosowanie przezczaszkowej stymulacji magnetycznej do poprawiania pamięci albo stosowanie farmaceutyków poprawiających pamięć i uwagę (np. wśród uczącej się młodzieży lub przedstawicieli niektórych grup zawodowych) lub ułatwiających zapominanie zdarzeń przykrych (pozalecznicze zastosowania leków, opracowanych dla farmakoterapii PTSD). Podobne etyczne wątpliwości dotyczą stosowania skanowania fMRI jako rodzaju wariografu w czasie śledztw lub procesu rekrutacji pracowników. Neurobiologia etyki rozwiązuje badawcze problemy, związane z poszukiwaniem neurobiologicznych podstaw moralnego myślenia, intencji i zachowań. Poszukuje związków neuronauki z filozofią, w tym z etyką, podejmuje próby wyjaśnienia ludzkiej wrażliwości moralnej, zdolności do wydawania sądów moralnych, refleksji nad normami moralnymi itp. na podstawie wiedzy o neurobiologii procesów poznawczych, zaczerpniętej ze współczesnych nauk o umyśle i mózgu. Przedmiotem zainteresowania neurobiologów etyki jest m.in. powstawanie szczególnej grupy emocji, związanych z potrzebą troski o innych („emocje moralne” lub „społeczne”, zob. „etyka troski” i „etyka sprawiedliwości”), w tym procesami ich kształtowania się w historii ewolucji ssaków i ich rolą we współczesnych grupach społecznych. Należą do nich np. współczucie, wdzięczność, oburzenie Oburzenie – silne zdenerwowanie (zob. złość, gniew, irytacja, wściekłość) spowodowane czyimś nieodpowiednim / niewłaściwym / niesprawiedliwym zachowaniem (zob. sprawiedliwość, zachowanie antyspołeczne)., pogarda. W czasie badań jest stosowane neuroobrazowanie,; np. fMRI, MEG, PTE m.in. w warunkach eksperymentów myślowych, takich jak dylemat wagonika.
Cele prowadzonych prac badawczych i praktycznej działalności w dziedzinie neuroetyki znajdują odbicie w nazwach kategorii baz danych, w których są umieszczane odpowiednie publikacje. W Mainz Neuroethics Database (biblioteka Uniwersytetu Jana Gutenberga w Moguncji) wyodrębniono np. kategorie ściśle związane z różnymi działami klasycznej bioetyki. Sądy moralne nt. określonych działań medycznych są formułowane z wykorzystaniem współczesnej wiedzy o mózgu, aktualizowanych aktów prawnych (kategoria: analizy prawnicze) i innych ogólnych zasad postępowania, obowiązujących w określonej kulturze (systemy etyczne, oparte na definicjach dobra i zła). Mogą dotyczyć np. rozwiązywania zagadnień, grupowanych w kategoriach: choroby neurodegeneracyjne choroby i zaburzenia psychiczne neurochirurgia psychofarmakologia śmierć mózgu świadomość stymulacja mózgu (np. stymulacja mózgu) „enhancement” – zob. autowaloryzacja, Wzmocnienie (behawioryzm), ulepszanie, poprawa sprawności umysłowej nałogi Pojawiające się na tych obszarach problemy etyczne powinny być rozwiązywane w oparciu o znajomość teorii moralności, filozofii umysłu i koncepcji świadomości, z uwzględnieniem neurobiologii (na wszystkich poziomach, w tym biologia molekularna, genetyka), ze świadomością zarówno korzyści, jak zagrożeń, które niesie stosowanie nowoczesnych technik badawczych (np. neuroobrazowanie) ... Społeczne i ekonomiczne Neuroscience
Wymieniane są cztery podstawowe tezy neuroetyki „pierwszej tradycji”, wynikające ze stanu współczesnej wiedzy o mózgu, który realizuje równocześnie dwie strategie – emocjonalnąPrzede wszystkim podkorowy układ limbiczny, powiązany z takimi obszarami korowymi, jak wyspa i obręcz i kognitywną|Kora mózgu, kora przedczołowa: zachowania moralne i wydawanie sądów zależą od nieświadomych procesów, zachodzących w mózgu na wydawane sądy wpływają emocje moralne, związane z szybkimi i niekontrolowanymi procesami psychofizjologicznymi (zob. proces psychiczny, psychofizjologia), uruchamianymi automatycznie (zmysł moralny) zmysł moralny umożliwia szybką, odruchową reakcję na dobro lub zło, wyprzedzającą rozumowanie tak zwany „konflikt między sercem a rozumem” pojawia się w przypadku niezgodności między efektami intuicyjnego i rozumowego przetwarzania informacji moralnej (zob. też dysonans poznawczy).
W artykułach przeglądowych są wymieniane przede wszystkim cztery główne cele badawcze: zbadanie, czy objaśnienie ludzkiej wrażliwości moralnej, zdolności do refleksji i wydawania sądów moralnych, wymaga wskazania specyficznych mechanizmów, czy też są wystarczające znane pojęcia i modele dotyczące działania mózgu i umysłu, np. stosowane w dziedzinie psychologii moralności. określenie rodzaju neuronalnej aktywności mózgu, która odpowiada złożonym funkcjom umysłu moralnego, takim jak wydawanie sądów moralnych, przetwarzanie informacji o charakterze moralnym itp; sprawdzenie – z uwzględnieniem przypadków psychopatologicznych zmian umiejętności rozróżniania dobra i zła – czy istnieje ośrodek zawiadujący reakcjami moralnymi (gdzie?), czy też pojawia się w tych okolicznościach synchroniczna aktywność wielu ośrodków nerwowych i innych wyjaśnienie, czy związek predyspozycji moralnych z neurobiologią mózgu wiąże się z filogenetycznym, ewolucyjnym źródłem moralności (etyka ewolucyjna); kiedy pojawił się instynkt moralny (człowiek pierwotny? zwierzęta?) oraz w jakim stopniu było to związane z oddziaływaniem społeczno-kulturowym, a w jakim np. z warunkami doboru naturalnego podjęcie prób weryfikacji tradycyjnych filozoficznych koncepcji etyki, np. neurobiologicznego uzasadnienia dla wyłonienia się nurtu deontologicznego i emotywnego oraz utylitaryzmu (przykład: P.S. Churchland (2009) stwierdza, że psychologia moralności człowieka i takich zwierząt społecznych, jak szympansy, pawiany, kruki i wilki, odpowiada bardziej założeniom „teorii cnót” niż innym).
James Giordano, profesor neuroetyki w Georgetown University, wskazuje miejsca zastosowań wiedzy o mózgu i umyśle, w tym rolę neuroetyki (obu tradycji), w różnych obszarach ludzkiej działalności pozanaukowej, nie ograniczonej do bezpośrednich relacji między ludźmi (np. pacjent–lekarz) lecz obejmującej niezwykle złożone sytuacje, występujące realnie w dużych społecznościach, np. ponadkulturowe problemy globalne, w tym np. zagadnienia ochrony zdrowia ludzi – fizycznego i subiektywnego) – lub ochrony środowiska, np. groźnych dla struktury ekosystemu ziemskiej biosfery zakłóceń równowagi w biocenozach (problemy rozwiązywane np. przez WHO lub IPCC itp.).
Neuroetycy dowodzą, że nowa nauka może być mocnym neurobiologicznym fundamentem organizacji globalnej kosmopolitycznej społeczności. Sugerują potrzebę objęcia wszystkich dziedzin życia etycznymi zasadami, które od dawna obowiązują w etyce lekarskiej (lekarska powinność udzielania pomocy choremu bez względu na jego przynależność religijno-kulturową i rasową, na narodowość, pozycję społeczną itp.).
Ludzie – twórcy dyscypliny i krytycy