(wym. ; ur. 29 października 1897 w Rheydt, zm. 1 maja 1945 w Berlinie) – niemiecki polityk, gauleiter Berlina (przywódca okręgu), członek ścisłego kierownictwa partii narodowosocjalistycznej, minister propagandy i oświecenia publicznego w latach 1933–1945, zbrodniarz wojenny, w ostatnich godzinach życia kanclerz Rzeszy. Był jednym z najbliższych współpracowników i doradców Adolfa Hitlera, znanym ze swoich wystąpień publicznych i skrajnego antysemityzmu. Opowiadał się za coraz ostrzejszą dyskryminacją, w tym eksterminacją Żydów podczas Holokaustu.
W 1921 roku uzyskał stopień doktora filologii germańskiej na Uniwersytecie w Heidelbergu, ale jego marzeniem było zostać pisarzem, co wielokrotnie wyrażał w swoim osobistym dzienniku. Trzy lata później wstąpił do NSDAP. W 1926 został mianowany gauleiterem Berlina, gdzie zaczął interesować się wykorzystaniem propagandy do promowania partii i jej programu. Po dojściu nazistów do władzy w 1933 roku Ministerstwo Propagandy Goebbelsa szybko zdobyło kontrolę nad mediami, sztuką i informacjami. Był szczególnie biegły w wykorzystywaniu stosunkowo nowych mediów, radia i filmu, do celów propagandowych.
W 1943 roku zaczął naciskać na Hitlera, aby wprowadził środki, które doprowadziłyby do „wojny totalnej”, w tym zamykanie przedsiębiorstw, które nie są niezbędne do prowadzenia działań wojennych, włączanie kobiet do pracy i werbowanie mężczyzn do Wehrmachtu. Wygłosił wymowne przemówienie na temat wojny totalnej w Pałacu Sportu w Berlinie. 23 lipca 1944 Hitler mianował go pełnomocnikiem ds. wojny totalnej, po czym Goebbels podjął, w dużej mierze nieudane, działania mające na celu zwiększenie liczby osób dostępnych do produkcji zbrojeń i Wehrmachtu.
Gdy wojna dobiegała końca, jego żona Magda wraz z dziećmi dołączyli do niego w Berlinie. 22 kwietnia 1945 przenieśli się do podziemnego Vorbunker, części podziemnego kompleksu bunkrów Hitlera. Osiem dni później Führer popełnił samobójstwo, a zgodnie z jego wolą, Goebbels zastąpił go na stanowisku kanclerza. Następnego dnia, po otruciu sześciorga dzieci cyjankiem, Goebbels i jego żona popełnili samobójstwo.
Jego przeciwnicy polityczni uważali go za budzącego postrach demagoga. Ta reputacja zaczęła się, kiedy Goebbels zorganizował zamieszki i starcia uliczne przeciwko komunistom. Osoby, które miały z nim osobisty kontakt, twierdziły, że jest niesympatyczny i niezdecydowany. Historyk Peter Longerich kwestionuje jego bliską przyjaźń z Hitlerem i zapewnia, że jest postacią przereklamowaną, ponieważ jego znaczenie w reżimie nazistowskim było w rzeczywistości mniejsze. Według niego cierpiał na „narcystyczne zaburzenie osobowości, które sprawiało, że nałogowo szukał uznania i pochwał”.
Życiorys Dzieciństwo i młodość Goebbels urodził się w Rheydt, mieście przemysłowym na południe od Mönchengladbach na obrzeżach Zagłębia Ruhry w Nadrenii w rodzinie katolickiej; jego ojciec był dyrektorem tkalni, natomiast matka była robotnicą rolną, osobą głęboko religijną, związaną z katolicyzmem. Wychowywał się z rodzeństwem w środowisku mieszczańskim. Goebbels miał czworo rodzeństwa: Hansa (1893–1947), Konrada (1895–1949), Elisabeth (1901–1915) oraz Marię (urodzona w 1910, później wyszła za mąż za niemieckiego reżysera Maksa M. Kimmicha).
Miał zdeformowaną prawą nogę. Niektóre źródła podają, że było to następstwem zespołu stopy końsko-szpotawej lub zapaleniem szpiku. Inne, że w dzieciństwie zachorował na polio lub zapalenia szpiku kostnego, co doprowadziło do trwałego uszkodzenia lewej nogi i stopy mimo podjętej operacji. Sam Goebbels informował o tym, że ma to pierwsze schorzenie (talipes equinovarus).
Do końca życia zmuszony był używać specjalnego obuwia i aparatów ortopedycznych z powodu krótszej nogi, lecz mimo to kuśtykał przy poruszaniu się. Ograniczenia fizyczne wpłynęły na jego funkcjonowanie społeczne, sprzyjając wycofaniu i izolacji w okresie młodzieńczym. W czasie I wojny światowej zgłosił się do służby wojskowej jako ochotnik, jednak został odrzucony. Potem sam czasem przedstawiał się jako weteran wojenny, a swoje niedomaganie tłumaczył raną wojennąJoachim Fest: The Face of the Third Reich, London 1970, s. 88..
Jednocześnie rozwijał intensywnie zainteresowania intelektualne. Studiował na wielu uczelniach, zdobywając wykształcenie w zakresie filozofii oraz języków klasycznych, w tym greki i łaciny. Uczęszczał do niemieckiej szkoły z internatem prowadzonej przez franciszkanów w Bleijerheide, przedmieściu Kerkrade w Holandii. Studiował literaturę i filozofię na uniwersytetach w Bonn, Würzburgu, Fryburgu Bryzgowijskim oraz Heidelbergu, gdzie napisał pracę doktorską na temat XIX-wiecznego pisarza romantycznego Wilhelma von Schütza. Dwaj profesorowie mający na niego największy wpływ – Friedrich Gundolf oraz opiekun doktoratu w Heidelbergu, Max Freiherr von Waldberg – byli Żydami. Jego inteligencja oraz polityczna przebiegłość były zazwyczaj doceniane także przez jego wrogów.
W kwietniu 1922 roku uzyskał doktorat w dziedzinie literatury na Uniwersytecie Ruprechta i Karola w Heidelbergu uzyskując zwyczajowo stopień doktora filozofii.
Początki działalności w NSDAP thumb|Goebbels z żoną, dziećmi i pasierbem Haraldem Quandtem W kolejnych latach Joseph Goebbels stopniowo zwrócił się ku poglądom nacjonalistycznym, co doprowadziło do zerwania więzi z dotychczasowym otoczeniem — rodziną, środowiskiem intelektualnym oraz dawnymi znajomymi o poglądach lewicowych, w tym z przyjacielem-komunistą. Jego poglądy przybrały formę ideologii nacechowanej elementami mistycznymi, w ramach której przypisywał Niemcom szczególną rolę dziejową oraz uznawał wyższość narodową Niemców nad innymi grupami. W konsekwencji zerwał kontakty z osobami pochodzenia żydowskiego, uznając je za obce narodowi niemieckiemu. W jego wypowiedziach pojawiały się skrajnie antysemickie i obraźliwe sformułowania, stanowiące element propagandy ideologicznej. W 1922 roku powrócił do Monachium i wkrótce wstąpił do NSDAP. Objął funkcję sekretarza Gregora Strassera oraz odpowiadał za działalność partii w północnych Niemczech. Od kwietnia 1924 roku był związany z ruchem nazistowskim jako publicysta i dziennikarz. Czwartego kwietnia 1924 roku stworzył lokalną grupkę narodowych socjalistów. NSDAP była wówczas organizacją nielegalną. Została zdelegalizowana po nieudanym puczu monachijskim, który miał miejsce w listopadzie 1923. Do dołączenia do ruchu nazistowskiego skłoniła Goebbelsa fascynacja Hitlerem, o którym usłyszał po raz pierwszy, śledząc doniesienia na temat procesu sądowego dotyczącego puczu monachijskiego. Uważał, że Hitler posiada niesamowitą charyzmę, jest „entuzjastycznym idealistą”, który „przywróci wiarę Niemcom”. Ogromny wpływ na jego życie wywarło spotkanie z innymi sympatykami nazizmu wywodzącymi się z ruchu volkistowskiego, które miało miejsce podczas konferencji w Weimarze 15–17 sierpnia 1924 roku. Spotkał tam między innymi Gregora Strassera, przywódcę antykapitalistycznego skrzydła NSDAP, i Ericha Ludendorffa.
W grudniu 1924 roku Hitler został wypuszczony z więzienia, gdzie odsiadywał karę za nielegalną próbę puczu. W lutym 1925 roku doszło do zniesienia zakazu działalności NSDAP i reaktywacji partii. W 1925 roku ujawniły się istotne różnice programowe między działaczami partyjnymi z północy i południa kraju. Podczas jednego ze spotkań przedstawicieli północnych struktur partyjnych Goebbels ostro skrytykował Hitlera, formułując nawet postulat jego usunięcia z partii. W następstwie pojawiających się informacji o nieprawidłowościach oraz sprzecznych doniesień dotyczących działalności partyjnej na południu Niemiec Joseph Goebbels stopniowo tracił zaufanie do Hitlera i zaczął kwestionować jego przywództwo. Goebbels został mianowany liderem ugrupowania na cały zachód Niemiec. Był to początek jego profesjonalnej kariery politycznej, za wykonywane obowiązki otrzymywał wynagrodzenie. W ramach swoich obowiązków m.in. wygłaszał przemówienia na wiecach partyjnych, pisał artykuły propagandowe i odpowiadał za druk ulotek.
Działalność w NSDAP przed zdobyciem władzy thumb|Joseph Goebbels przemawia podczas wiecu NSDAP w Berlinie w czerwcu 1932 roku Na przełomie 1925 i 1926 roku w partii toczyły się spory na temat programu. Ścierały się ze sobą dwie frakcje: „socjalistyczna”, skupiona dookoła Gregora Strassera, i bardziej konserwatywna. Goebbels zaliczał się do frakcji socjalistycznej. W lutym 1926 roku Hitler wezwał około 60 gauleiterów i innych działaczy, w tym Goebbelsa, na spotkanie w Bambergu, w podlegającej Juliusowi Streicherowi Frankonii, gdzie wygłosił dwugodzinną mowę, odrzucając program polityczny „socjalistycznego” skrzydła partii. Dla Hitlera prawdziwym wrogiem narodu niemieckiego byli zawsze Żydzi, a nie kapitaliści. Goebbels był gorzko rozczarowany. Czuję się zdruzgotany, napisał. Był przerażony określeniem przez Hitlera socjalizmu jako „żydowskiego stworzenia”, oświadczeniem, że Związek Radziecki musi zostać zniszczony i deklaracją, że własność prywatna nie będzie przywłaszczona przez rząd nazistowski. Już nie w pełni wierzę w Hitlera. To jest straszna rzecz: moje wewnętrzne wsparcie dla niego zniknęłoKershaw Ian, Hitler I, s. 275..
Hitler jednak poznał się na talentach Goebbelsa. W kwietniu ściągnął go do Monachium, wysłał po niego na dworzec własny samochód i udzielił mu długiej prywatnej audiencji. Hitler skrytykował Goebbelsa za jego poparcie dla socjalistycznego kierunku, ale zaproponował „czyste konto”, o ile Goebbels zaakceptuje jego przywództwo. Goebbels całkowicie skapitulował, odpłacając Hitlerowi pełną i niezmienną lojalnością do końca życia. Kocham go... On ma wszystko przemyślane, pisał później, Taki błyskotliwy umysł musi być moim przewodnikiem oraz Adolfie Hitlerze, kocham cię, bo jesteś tak wielki i prosty zarazem, co czyni cię geniuszem. Fest pisze: Od tego momentu poddał on całe swoje istnienie Hitlerowi, świadomie eliminując wszystkie zahamowania zrodzone z rozumu, wolnej woli i szacunku dla samego siebie.
W okresie od 7 marca do 20 lipca 1926 roku, wspólnie z Karlem Kaufmannem i Franzem Pfefferem von Salomonem, kierował strukturą partyjną w regionie Ruhry (tzw. Gau, czyli jednostką administracyjną partii zarządzaną przez Gauleitera). 9 listopada 1926 roku Hitler w nagrodę za oddanie postawił Goebbelsa na czele okręgu berlińskiego partii jako gauleitera Berlina, zdając sobie sprawę z trudnych warunków politycznych w stolicy. Lokalna organizacja NSDAP była nieliczna, podzielona i podatna na infiltrację, podczas gdy środowiska komunistyczne i socjalistyczne dysponowały silnymi strukturami. Na początku 1927 roku Goebbels, przemawiając do około 600 członków partii, podkreślał konieczność zwiększenia rozpoznawalności ruchu, akcentując znaczenie obecności w przestrzeni publicznej niezależnie od formy reakcji społecznej. Wskazywał przy tym na perspektywę dynamicznego rozwoju organizacji w kolejnych latach.
W 1928 roku odbyły się wybory do Reichstagu. NSDAP zdobyła 810 tysięcy głosów(2,6% wszystkich głosów), co przeliczyło się na 12 miejsc w parlamencie. Goebbels był zadowolony z tego wyniku. Udało mu się zdobyć mandat deputowanego.
Od kwietnia 1930 roku kierował propagandą NSDAPEugeniusz C. Król, Propaganda i indoktrynacja narodowego socjalizmu w Niemczech 1919-1945. Studium organizacji, treści, metod i technik masowego oddziaływania, Warszawa 1999, s. 66.. Założone przez niego czasopismo „Der Angriff”, organ prasowy partii nazistowskiej w Berlinie, wydawane było do 1933 roku. W wyniku jego sugestii Hitler zaczął używać tytułu Führer.
Kariera w III Rzeszy thumb|Joseph Goebbels w towarzystwie marszałka Józefa Piłsudskiego i ministra spraw zagranicznych Józefa Becka podczas wizyty w Warszawie 14 czerwca 1934 roku thumb|Joseph Goebbels z dziećmi (Wigilia 1937)