mały|Wizerunek Matki Bożej Tuchowskiej (przed odkryciem przemalowań) mały|Ołtarz główny z cudownym obrazem mały|Mozaika z Tuchowską Panią na frontonie bazyliki tuchowskiej mały|Bazylika mniejsza, sanktuarium NMP Tuchowskiej mały|Dróżki różańcowe obok sanktuarium mały|Dziedziniec, ołtarz polowy Obraz Matki Bożej Tuchowskiej – łaskami słynący obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem, znajdujący się w bazylice Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Tuchowie. Obraz Matki Bożej Tuchowskiej nazywanej: Panią Ziemi Tarnowskiej, Królową Diecezji Tarnowskiej lub Matką i wychowawczynią powołań umieszczony jest w ołtarzu głównym sanktuarium.
Opis wizerunku Obraz z Tuchowa przedstawia Matkę Bożą do połowy postaci z Dzieciątkiem Jezus na lewym ręku. Głowa Maryi i Dzieciątka są zwrócone na widza. Oczy postaci są szeroko otwarte, spoglądają jednocześnie poważnie i z wielką dobrocią. Twarz Madonny jest młoda (promieniująca matczyną miłością). Włosy spływają na ramiona, spod których Maryja ma odsłonięte uszy; dla tego nazywana jest „Słuchającą” (do czasu konserwacji wizerunku w 2026 miała odsłonięte tylko prawe ucho). Matka Boża trzyma w prawej ręce rozkwitłą różę, stawia to cały obraz w grupie ikonograficznej związanym z krzewem różanym, wizją apokaliptyczną i ogrodem rajskim; przedstawienie teologiczne tego obrazu „jakby klamrą” obejmuje całe życie Maryi. Dzieciątko Jezus jest przedstawione w pełnej postaci z bosymi nóżkami. W prawej rączce trzyma niebieską kulę ziemską zwieńczoną krzyżem (jabłko królewskie) tj. symbol globu ziemskiego lub wszechświata; symbol panowania Chrystusa nad światem odkupionym jego męką i śmiercią. Jezus lewą rączkę wznosi w geście błogosławieństwa (życzliwego pozdrowienia lub zaproszenia). Wokół głów Matki Boskiej i Dzieciątka znajdują się złote nimby i korony. Na obraz na skroniach Madonny i Jezusa nałożone są szlachetne korony metalowe a na ich postacie wotywna „sukienka” (w odległości 0,5 cm od obraz). Obraz w oryginale (bez sukni wotywnej) ma być pokazywany w czasie Adwentu i Wielkiego Postu.
Historia i kult Obraz wzorowany na obrazie Matki Boskiej Czortkowskiej sprowadzono do Tuchowa ok. połowy XVI wieku. Nie wiadomo kto jest autorem tego dzieła i jak trafił do Tuchowa, legendy mówią, iż obraz sam pojawił się na lipie lub, że przybył z Węgier. Pochodzi on z lat 1530–1540 z polskiej szkoły malarskiej Mistrza z Bodzentyna. Namalowany jest na desce lipowej o wymiarach 58,2 na 44 cm, tłustą temperą na zaprawie kredowej, techniką typową dla renesansu. Istnieje opinia, że obraz Tuchowskiej Pani zanim znalazł się w ołtarzu głównym noszony był wcześniej w feretronie (argumentem ma być wizerunek Ukrzyżowanego na rewersie). Badania obrazu (z lat 1928, 1960, 1965 i 2026) wykazały, że obraz był kilkakrotnie odnawiany i przemalowywany (szaty postaci, prawa dłoń Maryi z kwiatem i kula ziemska zostały całkowicie przemalowane; twarze i lewa ręka Madonny oraz rączki i nóżki Dzieciątka w formie retuszów). Ze względu na przywiązanie wiernych do wizerunku Maryi ówczesny biskup tarnowski zabronił odkryć pierwotny obraz, na odkrycie pierwotnego wizerunku spod czterech warstw malarskich odważono się podczas konserwacji obrazu w 2026 r. Ostatnia konserwacja (2026) polegała na: badaniu wstępnym obrazu; odkryto pierwotny rysunek przygotowawczy i ustalono, fragmenty z XVI w., usunięto nawarstwienia (zdjęto późniejsze przemalówki, odsłaniając oryginalną warstwę), dokonano konserwacji podłoża tj. deski lipowej oraz uzupełniono ubytki i retusze.
Cudowny obraz Maryi znajduje się w ogniotrwałej niszy późnobarokowego ołtarza głównego z 1741 r. Obraz jest codziennie odsłaniany i zasłaniany przy dźwięku fanfar; na zasuwie znajduje się obraz Matki Bożej Różańcowej. Bo bokach ołtarza znajdują się dwie tzw. bramki dla umożliwienia obejścia ołtarza przez wiernych. Tuchowska Madonna posiada(ła) kilka „sukienek” (zakładanych na obraz): tzw. koronacyjna zniszczona w 1928 r., została odtworzona (w 2025) dzięki technice 3D i umieszczona jako eksponat w tuchowskim muzeum. Kolejna suknia została sprawiona w 1928 na powrót po konserwacji obrazu do Tuchowa, wykonana z pozłacanej, srebrnej blachy. W 2026 została wykonana nowa „sukienka” na powrót po konserwacji, wykonały ją siostry bernardynki w Krakowie z ofiarowanych przez wiernych wotów (m.in. z obrączek, pierścionków, kolczyków, złotych łańcuszków, medalików pereł i korali).
Pierwsza wzmianka o łaskach, jakie otrzymali modlący się tutaj wierni, pochodzi z 1597 r. Od tego momentu do Tuchowa zaczęli przybywać liczni pielgrzymi nie tylko z Polski. W związku z rozwojem ruchu pielgrzymkowego biskup krakowski Tomasz Oborski powołał komisję, która w 1642 roku wydała orzeczenie o cudowności miejsca i obrazu. Prawdopodobnie od czasu sprowadzenia obrazu do Tuchowa kult maryjny związano ze świętem Nawiedzenia Maryi (wizytacje kanoniczne z 1596 mówią o kulcie oraz, że kościół jest pw. Nawiedzenia NMP). W aktach wizytacyjnych z 1637 r. wspomniano, że na święto Nawiedzenia kościół tuchowski nawiedza ok. 15 tys. pielgrzymów, choć pierwotny kult miał był związany z odpustem na Wniebowzięcie NMP obchodzonym jeszcze w XIX w.
Obraz został koronowany papieskimi koronami 2 października 1904 roku przez biskupa tarnowskiego Leona Wałęgę (wielki czciciel Madonny Tuchowskiej, ostanie chwile życia spędził w Tuchowie, pochowany tamże), przy udziale kilku biskupów, liczną rzeszą kapłanów i ok. 130 tys. wiernych, zgromadzonych na specjalnym placu tuż obok rzeki Białej (w Tuchowie).
Kult do Matki Bożej Tuchowskiej trwa nadal od niepamiętnych czasów. Od 1954 przed wizerunkiem Matki Boskiej Tuchowskiej odprawiana jest nowenna do Matki Bożej Nieustającej Pomocy z odczytywaniem intencji. Istnieją specjalne pieśni oraz modlitwy do Pani Tuchowskiej, a przy obrazie znajduje się wiele gablot z wotami dziękczynnymi. W parafii działa m.in. 20 róż żywego różańca oraz prowadzona jest kronika – księga zaświadczająca o cudach za przyczyną Matki Bożej Tuchowskiej; między innymi cudowne uzdrowienia i ocalenie Tuchowa, Tarnowa, Biecza i Pilzna przed zarazą w 1622 r. Przy sanktuarium znajduje się dziedziniec z ołtarzem polowym, powstały dróżki różańcowe oraz znajduje się muzeum sanktuaryjne.
Sanktuarium tuchowskie nawiedzają przez cały rok licznie pielgrzymi z całej Polski (zwłaszcza diecezji tarnowskiej i sąsiednich) oraz z zagranicy. Zachowane stare akta podawały, że do Tuchowa w dawnych czasach przychodziły liczne pielgrzymki m.in.: od Śląska po Kijów i od Węgier (Słowacji) po Litwę, a szczególnie z Sądecczyzny; w latach 80. XX w. przybywali pielgrzymi min. z Czech i Francji. Na Lipowe Wzgórze (tak nazywane jest sanktuarium) przybywają liczne piesze pielgrzymki (m.in. pielgrzymka: Sądecka, Brzeska, Mielecka, Bocheńska, Limanowska i Jasielska). Najwięcej osób (ok. 150 tysięcy) przybywa na Wielki Odpust Tuchowski w dniach 1–9 lipca (2 lipca przypada święto NMP Tuchowskiej) oraz na tzw. mały odpust – 8 września, święto Narodzenia NMP (pierwsza wzmianka o tym odpuście pochodzi z roku 1667). Tuchowski kult uwidacznia się szczególnie m.in.: 31 maja, święto Nawiedzenia NMP, w I. niedzielę października rocznica koronacji obrazu oraz 8 grudnia – uroczystość Niepokalanego Poczęcia NMP. Po reformie kalendarza liturgicznego, święto Nawiedzenia zostało przeniesione z 2 lipca na 31 maja, biskup tarnowski Jerzy Ablewicz postarał się u Stolicy Apostolskiej o ustanowienie na dzień 2 lipca dla całej diecezji tarnowskiej święta Matki Bożej Tuchowskiej (ze specjalnym formularzem mszalnym) aby Wielki Odpust (odbywający się od niepamiętnych czasów) mógł być nadal obchodzony początkiem lipca.
Konserwacje i zdejmowanie obrazu z ołtarza Obecnie obrazu nie zdejmuje się z ołtarza, chyba że do konserwacji i gdy zagraża jakieś niebezpieczeństwo, m.in.:
obraz został wyniesiony 2 października 1904 na plac koronacyjny gdzie odbyła się koronacja wizerunku; został wywieziony do Wiednia podczas I wojny światowej (22 grudnia 1914), powrócił do Tuchowa 18 maja 1915 r.; na czas konserwacji obrazu w 1928 przeprowadzonej przez prof. Jana Rutkowskiego w Warszawie. Obraz powrócił do Tuchowa (14 czerwca 1928) w formie wielkiej manifestacji – procesji, która wyszła z katedry tarnowskiej prowadzona przez bpa Edwarda Komara, naprzeciw wyszła z Tuchowa druga procesja licząca około 15 tys. wiernych; podczas wybuchu II wojny światowej jedna z grup kleryków, zabrała obraz do Łucka na Wołyniu, wizerunek 2 października 1939 r. powrócił do Tuchowa; obraz przeszedł badania i zabiegi konserwatorskie w roku 1960 oraz 1965 przez prof. Rudolfa Kozłowskiego, obraz powrócił na Lipowe Wzgórze 23 maja 1965 (uroczystość poprowadził bp tarnowski Jerzy Ablewicz); wyniesiono go bardzo uroczyście do kaplicy polowej, podczas dnia milenijnego 10 lipca 1966 roku. Wtedy to celebrował przed nim uroczystą sumę i przemawiał do 30 tysięcy ludzi, ks. arcybiskup metropolita krakowski Karol Wojtyła; 7 stycznia 2026 obraz został zabrany do konserwacji (Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie), którą przeprowadziła prof. dr hab. Marta Lempart-Geratowska. Wizerunek został w procesji wyprowadzony z bazyliki tuchowskiej, w ołtarzu głównym pozostały symboliczne puste ramy. Obraz powrócił uroczyście do Tuchowa 20 czerwca 2026. Obraz przed powrotem zatrzymał się w Wyższym Seminarium Duchownym Redemptorystów oraz kościele NMP Nieustającej Pomocy w Krakowie, WSD oraz katedrze w Tarnowie. Pożegnaniu i powitaniu wizerunku przewodniczył bp tarnowski Andrzej Jeż.
Kopie obrazu Kopia obrazu Matki Boskiej Tuchowskiej zdobi wnętrze kościoła w Cieślach koło Oleśnicy. Obraz został przywieziony w 1945 r. przez osadników z Małopolskiolesnica.nienaltowski.net.
Kolejny, podobny do oryginału obraz znajduje się też w Parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Szynwałdzie w pobliżu Grudziądza. Czczony jest on tam od XVII wieku.
Przypisy
Bibliografia Tuchów. Matka Boża Tuchowska. Stanisław Stańczyk, Tarnowskie Studia Teologiczne, 1983, T. 9, s. 299-308. Z dziejów kultu Matki Bożej Tuchowskiej. Stanisław Piech, Tarnowskie Studia Teologiczne, 1994, T. 13, s. 465-483.
Tuchowska Kategoria:Chrześcijaństwo w Tuchowie Kategoria:Obrazy w polskich świątyniach