thumb|300px|Położenie płetwy tłuszczowej (4) na ciele ryby thumb|300px|Płetwa tłuszczowa pstrąga tęczowego
Płetwa tłuszczowa (), czasami nazywana też płetewką tłuszczową – miękka płetwa występująca u wielu ryb promieniopłetwych, położona na grzbietowej części trzonu ogonowego, pomiędzy ostatnią płetwą grzbietową a płetwą ogonową. Zaliczana jest do płetw nieparzystych, występuje pojedynczo. Jest to pasywny fałd skórny poruszany jedynie strumieniem opływającej go wody; zwykle mały, ale u niektórych gatunków może przyjmować znaczne rozmiary. Jej elementy podporowe występują tylko u nielicznych gatunków ryb z rodzin Bagridae, Pimelodidae i Mochokidae – stanowią je promienie rogowe i promienie skórne. W przeciwieństwie do pozostałych płetw, płetwa tłuszczowa większości gatunków jest pozbawiona wewnętrznego szkieletu i związanych z nim mięśni. Wyjątek stanowi Horabagrus brachysoma, u którego stwierdzono obecność takich struktur. Płetwa tłuszczowa nie jest pokryta łuskami, a jej wnętrze wypełnia tkanka łączna luźna – nazwa tej płetwy nawiązuje do wypełniającego ją tłuszczu zaobserwowanego u kilkuletnich osobników łososiowatych.
Występuje u większości sumokształtnych, wielu kąsaczokształtnych, śledziowatych i wielu prymitywnych Euteleostei (np. łososiowate, jaszczurnikowate, stynkokształtne, niektóre wężorokształtne i srebrzykokształtne) – łącznie u ponad 6000 współcześnie żyjących gatunków. W zapisie kopalnym stwierdzana jest jedynie w zachowanych odciskach tkanek miękkich. Nie stwierdzono zależności obecności tej płetwy od wielkości ryby, zajmowanego przez nią środowiska, czy pobieranego pokarmu.
Płetwa tłuszczowa nie występuje natomiast u wyżej rozwiniętych nowopłetwych, np. u okoniowców (Percoidei).
Jej pochodzenie i funkcja długo pozostawały nierozpoznane, co sugerowało jej reliktowy charakter. Ze względu na występujące w płetwie tłuszczowej niektórych ryb resztkowe elementy szkieletu, przez wielu autorów uważana była za pozostałość po ostatniej płetwie grzbietowej. Badania opublikowane w 2014 wykazały jednak, że płetwa tłuszczowa ewoluowała wielokrotnie w osobnych liniach rozwojowych. Promienie występują w płetwach tłuszczowych co najmniej czterech taksonomicznie odrębnych grup ryb. U zdecydowanej większości gatunków promienie te rozwinęły się dopiero po osiągnięciu przez ryby dorosłego rozmiaru, a ich budowa przypomina lepidotrichia występujące w innych płetwach.
Dalsze badania wykazały co najmniej dwa sposoby rozwoju płetw tłuszczowych. W pierwszym, obserwowanym u kąsaczokształtnych, powstaje na późnym etapie ontogenezy, po zmniejszeniu się larwalnego fałdu płetw, gdy inne płetwy mają już rozwinięte kształty, formę i promienie. U łososiowatych płetwa tłuszczowa wyrasta z larwalnego fałdu płetw.
U łososiowatych potwierdzono unerwienie płetwy tłuszczowej. Nie stwierdzono obecności chemoreceptorów, neuromastów ani receptorów smakowych, ale w warstwie podskórnej znaleziono sploty nerwów połączone z naskórkiem, które mogą być odpowiedzialne za wykrywanie dotyku, szybkości przepływu lub kierunku wody nad powierzchnią płetwy. Płetwa tłuszczowa kiryska spiżowego, przedstawiciela rodziny kiryskowatych, jest mechanosensoryczna.
Zobacz też Teoria fałdów bocznych
Przypisy
Kategoria:Anatomia ryb