mały|Biurowce przy Al. Tysiąclecia Biała Podlaska – miasto na prawach powiatu we wschodniej Polsce, w województwie lubelskim, siedziba powiatu bialskiego i gminy Biała Podlaska. W latach 1975–1998 miasto wojewódzkie. Leży od przejścia granicznego z Republiką Białorusi.
Biała Podlaska uzyskała lokację miejską przed 1498 rokiemRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 18–19.. Miasto magnackie położone było w końcu XVIII wieku w hrabstwie bialskim w powiecie brzeskolitewskim województwa brzeskolitewskiego I RzeczypospolitejВялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 106.. Miasto prywatne Królestwa Kongresowego, położone było w 1827 roku w powiecie bialskim, obwodzie bialskim województwa podlaskiegoTabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego, z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biórze Kommissyi Rządowéy Spraw Wewnętrznych i Policyi. T. 1 : A-Ł, Warszawa 1827, s. 17.. mały|Panorama północnej części miasta
Położenie thumb|Szeroko rozlane wody Krzny w czasie wiosennych roztopów W podziale fizycznogeograficznym Biała Podlaska znajduje się na pograniczu Niziny Południowopodlaskiej i Polesia Zachodniego. Granica tych makroregionów biegnie po lewej stronie Krzny, wzdłuż łagodnej krawędzi wysoczyzny Równiny Łukowskiej, gdzie lokowano ośrodek miejski. Południowe części miasta wraz z doliną Krzny leżą w Zaklęsłości Łomaskiej.
Według danych z 1 stycznia 2009 powierzchnia miasta wynosi i jest największa spośród miast Podlasia Południowego.
Przez miasto przepływa kilka rzek, z których największą jest Krzna – lewy dopływ Bugu; pozostałe to Klukówka i Rudka.
Biała Podlaska leży na historycznym Polesiu, w dawnej ziemi brzeskiejZygmunt Gloger: Geografia historyczna w: Opis ziem zamieszkanych przez Polaków pod względem geograficznym, etnograficznym, historycznym, artystycznym, przemysłowym, handlowym i statystycznym, tom II: Królestwo Polskie. Nakładem „Gazety Polskiej”, Warszawa 1904, s. 93., która w latach 1566–1795 stanowiła część województwa brzeskolitewskiegoPaweł Borek: Garnizon Wojska Polskiego w Białej Podlaskiej w latach 1918–1939. Agencja Wydawniczo-Reklamowa „ARTE”, Biała Podlaska 2006, s. 20. .. W latach 1413–1514 miasto położone było województwie trockim. W XVI wieku Biała Podlaska została włączona do Podlasia, położona była w ziemi brzeskiej województwa podlaskiego.
W latach 1919–1939 należało administracyjnie do województwa lubelskiego. W latach 1946–1975 także do województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 stolica województwa bialskopodlaskiego. mały|Kamień upamiętniający dawne województwo bialskopodlaskie
Nazwa miasta (toponimia) mały|Mural z dawną nazwą miasta w języku łacińskim przy ul. Orzechowej
Herb Białej Podlaskiej
mały|Pomnik Michała Archanioła na smoku – główny symbol miasta, herb Białej Podlaskiej Herb miasta przedstawia postać Michała Archanioła, stojącego na smoku, trzymającego w prawej ręce miecz, natomiast w lewej wagę. Święty Michał Anioł jest w kolorze białym w aureoli i zbroi z żółtym mieczem i wagą.
Środowisko naturalne mały|Park edukacyjny Małpi Gaj
Przyroda Głównym typem zieleni są tereny parkowe reprezentowane przez położony w centrum miasta i pełniący funkcję parku miejskiego Park Radziwiłłowski oraz leżący w południowej części miasta Park Zofii Las znajdujący się między ulicami Parkową a Sidorską, a także tereny leśne – Las Markowszczyzna. W pobliżu rzeki Krzny są kompleksy ogrodów działkowych. mały|Park Radziwiłłów
Klimat Biała Podlaska znajduje się w obrębie klimatu umiarkowanego przejściowego. Średnia roczna temperatura wynosi około , przy średniej stycznia oraz lipca . Klimat miasta i okolic charakteryzuje się najwyższą liczbą dni upalnych w Polsce.
Demografia Pod względem liczby ludności Biała Podlaska w województwie lubelskim zajmuje 4. miejsce (po Lublinie, Chełmie i Zamościu), a pod względem powierzchni – 3. miejsce.
Wykres liczby ludności miasta:
Największą populację Biała Podlaska odnotowała 30 czerwca 1999 – według danych GUS 58 463 mieszkańcówGUS Bank Danych Regionalnych, faktyczne miejsce zamieszkania, stan na 2001-12-31..
Piramida wieku mieszkańców Białej Podlaskiej w 2014 roku. thumb|none
Według prognoz demograficznych do roku 2035 Biała Podlaska będzie mieć więcej mieszkańców niż Chełm, a do 2060 prześcignie również Zamość i stanie się drugim, po Lublinie, co do ilości mieszkańców miastem województwa lubelskiego.
Historia thumb|Zabytkowy kościół pw. św. Anny z 1572 roku W dokumentach historycznych po raz pierwszy Biała Podlaska pojawiła się w 1345. Jej pierwszymi właścicielami byli Iliniczowie, za założyciela uchodzi Piotr Janowicz przydomek „Biały” – wojewoda trocki, hetman Wielkiego Księstwa Litewskiego. W tym okresie Biała znajdowała się w województwie brzeskim w Wielkim Księstwie Litewskim. W przez blisko 40 lat wcześniejszy kościół został zamieniony przez braci polskich na dom zborowy..
W drugiej połowie miasto przeszło we władanie rodu Radziwiłłów, miało to miejsce w 1569 na podstawie zapisu w księgach ziemskich. Okres ten, trwający dwa i pół wieku, przyniósł rozkwit i przyczynił się do szybkiego rozwoju miasta, przez długi czas zwanego Białą Książęcą lub Białą Radziwiłłowską. W 1622 Aleksander Ludwik Radziwiłł zbudował fortecę i zamek. Z fundacji Krzysztofa Ciborowicza Wilskiego założono w 1628 Akademię Bialską, która od 1633 istniała jako filia Akademii Krakowskiej (obecnie I Liceum Ogólnokształcące im. Józefa Ignacego Kraszewskiego).
W latach 1655–1660 miasto zostało znacznie zniszczone wskutek najezdu Szwedów, wojsk Rakoczego i kozaków Chowańskiego na Rzeczpospolitą. Jednak za sprawą Michała Radziwiłła i jego żony Katarzyny z Sobieskich szybko podniosło się z upadku. W 1670 Michał Kazimierz Radziwiłł nadał miastu prawo magdeburskie oraz herb – widnieje na nim chrzestny patron księcia, Michał Archanioł stojący na smoku.
W miasto znane z produkcji sukna i fajansów, później także z przeróbki drewna.
W 1720 Anna z Sanguszków Radziwiłłowa rozpoczyna budowę wieży i bramy wjazdowej (obecnie są to najciekawsze resztki zamku). Miasto i zespół pałacowy w wielokrotnie niszczone (między innymi w czasie wspomnianych już wojen szwedzkich czy w okresie prześladowań Unitów Podlaskich pod koniec ) i odbudowywane. Ostatni spadkobierca Dominik Radziwiłł, pułkownik wojska polskiego, umarł we Francji 11 listopada 1813. Pałac jako ruinę rozebrano w 1883.
W Białej Podlaskiej w 1778 roku urodził się światowej sławy czarnoskóry wirtuoz skrzypiec George Bridgetower.
Po III rozbiorze Polski w Biała Podlaska została przejściowo zajęta przez Austriaków, ale już w 1809 została wyzwolona i stała się częścią Księstwa Warszawskiego. Ostatecznie w 1815 roku, wskutek postanowień kongresu wiedeńskiego, Biała Podlaska znalazła się pod panowaniem Imperium Rosyjskiego (w Królestwie Kongresowym pod zaborem rosyjskim).
W tym czasie Biała Podlaska została stolicą powiatu, ośrodkiem administracyjnym i sądowym, co uchroniło miasto przed całkowitym upadkiem. W latach 20. zbudowano, biegnący przez miasto bity trakt warszawsko- brzeski, a w zaś linię kolejową Terespol-Biała-Warszawa. Jednocześnie w 1867 roku Biała Podlaska stała się ostatecznie częścią guberni siedleckiej. W powstała Fabryka Przemysłu Drzewnego H. B. Raabego. Od działała Straż Pożarna. W okresie zaborów czynny był udział mieszkańców Białej Podlaskiej i okolic w polskich powstaniach narodowych przeciwko rosyjskiemu zaborcy, szczególnie w powstaniu styczniowym z lat 1863–1864, a także w rewolucji 1905 roku.
W latach 1822–1826 w tutejszej szkole wydziałowej (Akademii Bialskiej) kształcił się Józef Ignacy Kraszewski. Obecnie szkoła ta nosi jego imię.
W 1829 roku urodził się tu bł. Honorat Koźmiński, kapucyn, założyciel zgromadzeń honorackich.
W 1918 roku, po odzyskaniu niepodległości, Biała Podlaska stała się częścią Polski. Kolejny szybki rozwój miasta miał miejsce w okresie międzywojennym, powstała wówczas fabryka Raabego, elektrownia miejska, a w latach 1923–1939 istniała Podlaska Wytwórnia Samolotów (PWS). Produkowała ona samoloty wojskowe zarówno licencyjne (Potez XXV), jak i własnej konstrukcji (myśliwiec PWS-1, samolot szkolny PWS-26, szkolno-rozpoznawczy RWD-8). Majątek Podlaskiej Wytwórni Samolotów został rozgrabiony przez okupantów radzieckich po 17 września 1939.
W 1941 Niemcy utworzyli w mieście getto dla ludności żydowskiej. W czerwcu 1942 wywieziono stamtąd ponad Żydów do obozu zagłady w Sobiborze. Getto zlikwidowano 30 września 1942. W miejscowości zabito 3600 Żydów, większość z nich rozstrzelano na cmentarzu żydowskimJan Grabowski, Na posterunku. Udział polskiej policji granatowej i kryminalnej w zagładzie Żydów, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2020, s. 162.. Deportowanych Żydów kierowano do obozu zagłady w Treblince, a ponad 200 osób zamordowano na miejscu w grudniu 1942.
W 1944 Biała Podlaska została zdobyta przez Armię Czerwoną i przez współdziałających z nią żołnierzy Armii KrajowejTadeusz Żenczykowski, Polska lubelska 1944, Warszawa 1990, s. 31..
W 1975 Biała Podlaska została stolicą województwa, co przyczyniło się do dwukrotnego zwiększenia liczby jej mieszkańców w ciągu 20 lat. Po reformie administracyjnej w 1999 ma status miasta na prawach powiatu.
Przynależność państwowa Od uzyskania praw miejskich Biała Podlaska znajdowała się pod panowaniem następujących państw: 1525–1569 – Wielkie Księstwo Litewskie (w unii personalnej z Koroną Królestwa Polskiego) 1569–1795 – I Rzeczpospolita 1795–1804 – Imperium Habsburgów 1804–1809 – Cesarstwo Austrii 1809–1815 – Księstwo Warszawskie (protektorat Cesarstwa Francuskiego) 1815–1831 – Imperium Rosyjskie ( Królestwo Polskie) 1831–1918 – Imperium Rosyjskie ( Królestwo Polskie) 1918–1919 – Republika Polska 1919–1939 – Rzeczpospolita Polska 1939–1944 – Rzesza Wielkoniemiecka, Generalne Gubernatorstwo (okupacja) 1944–1952 – Rzeczpospolita Polska 1952–1989 – Polska Rzeczpospolita Ludowa od 1989 – Rzeczpospolita Polska
Zabytki thumb|Kościół parafialny pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny (dawna cerkiew greckokatolicka OO. Bazylianów) thumb|Cmentarz niemiecko-austriacki z czasów pierwszej wojny światowej
zespół pałacowo-parkowy Radziwiłłów z eklektyczne kamieniczki z końca XIX i początku przy Placu Wolności i innych uliczkach w centrum kościół pw. św. Anny z 1572, dawny zbór ariański późnobarokowy pobazyliański kościół pw. Narodzenia NMP z poł. , dawne miejsce przechowywania relikwii św. Jozafata Kuncewicza Zakon Braci Mniejszych Kapucynów, dawny klasztor reformatów z II poł. Akademia Bialska założona w 1628 jako filia Akademii Krakowskiej – obecnie budynek I LO im. J.I. Kraszewskiego pomnik Józefa Ignacego Kraszewskiego z 1928 zbiory Muzeum Południowego Podlasia, w wieży bramnej zamku drewniane wille przy ul. Narutowicza, Kolejowej, Zielonej synagogi – wybudowane w XIX i (nieistniejące) cmentarz żydowski – założony w austeria z 1777, najstarszy dom zajezdny w mieście budynek dworca kolejowego z lat 20. budynek magistratu z 1835 cmentarz niemiecko-austriacki z czasów pierwszej wojny światowej przy ul. Spacerowej pomnik 34 Pułku Piechoty przy ul. Warszawskiej cmentarz parafialny z kaplicą św. Rocha cmentarz prawosławny przy ul. Terebelskiej cmentarz jeńców włoskich cmentarz jeńców radzieckich
Gospodarka Charakterystyka gospodarki W okresie międzywojennym Biała Podlaska była słynna przede wszystkim z Podlaskiej Wytwórni Samolotów (PWS). Ponadto istniał zakład chemiczny znany na całą Polskę. Produkowano w nim mydła, pudry i pomady.
Po wojnie powstały tu m.in. zakłady Techma-Robot – zajmujące się produkcją specjalistycznych maszyn i urządzeń dla różnych branż przemysłu w kraju i za granicą (zakończyły działalność w roku 2010), Bialskie Fabryki Mebli – funkcjonujący w latach 1972–2022 producent mebli skrzyniowych tapicerowanych, czy zakłady Biawena – reprezentujące przemysł włókienniczy, istniejące w latach 1967–2009.