Jelenia Góra (, , , , dawniej Hiršberk, Hornšperk) – miasto na prawach powiatu w południowo-zachodniej Polsce, w województwie dolnośląskim, w śródgórskiej Kotlinie Jeleniogórskiej, nad rzeką Bóbr. Miasto jest również siedzibą powiatu karkonoskiego, Zarządu Karkonoskiego Parku Narodowego oraz polską stolicą Euroregionu Nysa.
Historyczne miasto leży na Dolnym Śląsku. Jelenia Góra uzyskała lokację miejską przed 1281 rokiemRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 36–37.. Jelenia Góra była stolicą województwa jeleniogórskiego w latach 1975–1998. Obecnie ma status miasta na prawach powiatu.
Według danych GUS z 30 czerwca 2025r., Jelenia Góra liczyła 83 636 mieszkańców i była 4. pod względem liczby ludności (po Wrocławiu, Wałbrzychu i Legnicy) miastem w województwie dolnośląskim. Miała powierzchnię 110,3 km² (28. miejsce w kraju), gęstość zaludnienia wynosiła 682,9 osób/km². Miasto razem z 18 okolicznymi gminami podpisało w dniu 6 maja 2015 porozumienie na podstawie którego powołano Aglomerację Jeleniogórską liczącą 252 300 mieszkańcówStrategia ZIT.. Obecnie Aglomerację Jeleniogórską (AJ) tworzą miasto na prawach powiatu Jelenia Góra oraz 25 gmin o charakterze miejskim, miejsko-wiejskim i wiejskim z powiatów:jaworskiego (Bolków), karkonoskiego (Karpacz, Kowary, Piechowice, Szklarska Poręba, Janowice Wielkie, Jeżów Sudecki, Mysłakowice, Podgórzyn, Stara Kamienica), kamiennogórskiego (Marciszów), lubańskiego (Leśna, Olszyna, Świeradów-Zdrój), lwóweckiego (Gryfów Śląski, Lubomierz, Lwówek Śląski, Mirsk, Wleń) i złotoryjskiego (Pielgrzymka, Świerzawa, Wojcieszów, Zagrodno oraz Złotoryja – gmina miejska i wiejska).
Geografia Położenie Miasto położone w północnej części Kotliny Jeleniogórskiej. Miasto otaczają od zachodu Góry Izerskie i Pogórze Izerskie, od północy Góry Kaczawskie, od wschodu Rudawy Janowickie, a od południa Karkonosze. Centrum miasta znajduje się ok. 1 km na wschód od zbiegu rzeki Bóbr i rzeki Kamiennej.
Ludność Pierwsze zapiski pochodzące z połowy XVI w. wspominają o populacji liczącej ok. 3,5 tys. mieszkańców. Na przełomie XVIII i XIX w. liczba mieszkańców wynosiła ok. 6 tys. osób, aby wzrosnąć do początku XX w. do ok. 20 tys. W latach I wojny światowej utrzymywała się na poziomie stałym z początku wieku, następnie stopniowo rosła i w 1939 Jelenią Górę zamieszkiwało ponad 35 tys. osób. Po II wojnie światowej miasto liczyło 39 tys. mieszkańców, w tym ponad 31 tys. Polaków. Po utworzeniu w 1975 województwa jeleniogórskiego i przyłączeniu do miasta okolicznych miejscowości, m.in. Cieplic Śląskich-Zdroju liczba ludności wzrosła do 80 tys. W kolejnych latach populacja miasta rosła, głównie jednak na skutek przyłączania kolejnych okolicznych wsi. W 1996 wynosiła 93 570 mieszkańcówSłownik geografii turystycznej Sudetów – t. 4 – Kotlina Jeleniogórska – pod. red. M. Staffy, wyd. pierwsze, Wrocław 1999 r., s. 169, pkt. 3.. Po reformie administracyjnej w 1998 i utworzeniu województwa dolnośląskiego, liczba mieszkańców Jeleniej Góry systematycznie spada. W grudniu 2004 wynosiła tylko 87 643www.jeleniagora.pl., a w czerwcu 2010 spadła do 84 306 osób, natomiast w czerwcu 2024 osiągnęła zaledwie 74 636 osób.
Wykres liczby ludności Jeleniej Góry w tysiącach na przestrzeni ostatnich 5 stuleciLudność Jeleniej Góry.
Największą populację Jelenia Góra odnotowała 30 czerwca 1998 – według danych GUS 93 986 mieszkańcówGUS Bank Danych Regionalnych, faktyczne miejsce zamieszkania, stan na 31 XII 1998.. W 2002 miasto liczyło 88 866 mieszkańców, a w 2020 78 335 mieszkańcówZatrważające dane GUS. Te polskie miasta wyludniają się najszybciej. Łódź i Częstochowa wysoko..
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Jeleniej Góry w 2014 roku +Mniejszości narodowe i etniczneLiczbaUdziałPolacy (Bez Innych deklaracji)75,82198,08%Inna niż polska1,4841,91%Niemcy3150,40%Ukraińcy1800,23%Anglicy1130,14%Amerykanie620,08%Ślązacy600,07%Włosi560,07%Białorusini520,06%Francuzi450,05%Czesi400.05%Żydzi370,04%pozostali5240,67%Ludność Ogółem77,305100% +Język używany w domuliczbaudziałpolski77,03199,65%angielski1,7132,22%niemiecki8131,05%ukraiński1350,17%rosyjski1180,15%włoski1050,14%hiszpański700,09%francuski650,08%niderlandzki470,06%norweski430,06%czeski220,03%migowy220,03%pozostałe/nieustalone1520,20%Ludność Ogółem77,305100%
Pochodzenie Powojenna ludność Jeleniej Góry w przeważającej mierze była ludnością napływową z różnych stron Polski. Przedwojenni niemieccy mieszkańcy miasta zostali po 1945 roku wysiedleni, a na ich miejsce napłynęli w zdecydowanej większości Polacy. Według profesora Leszka Kosińskiego struktura ludnościowa Jeleniej Góry w 1950 roku pod względem pochodzenia terytorialnego przedstawiała się następująco: PochodzenieLiczba mieszkańcówProcentowoObszary w granicach ZSRR9 83328,10%Miasto Warszawa3 2009,14%Woj. kieleckie2 8018,00%Woj. poznańskie2 6137,47%Woj. krakowskie2 5347,24%Woj. łódzkie z Łodzią2 1806,23%Woj. warszawskie2 0165,76%Woj. rzeszowskie1 8165,19%Woj. katowickie1 6344,67%Woj. lubelskie1 4324,09%Woj. bydgoskie1 2643,61%Woj. białostockie6171,76%Zagranica oprócz ZSRR5971,71%Woj. gdańskie1980,57%Woj. wrocławskie1240,35%Pozostali6721,92%Ludność napływowa ogółem33 53195,81%Autochtoni1 4654,19%Ogółem34 996100%
Klimat
Pochodzenie nazwy mały|Wzmianka miejscowości w 1384 r. jako Hirsb(er)g. Nazwa miasta, wymieniana w źródłach historycznych, wydaje się spójna. Niemieckojęzyczna nazwa Hirschberg, zapisywana odmiennie na przebiegu wieków (np. Hyrzberc 1281 r., Hyrspergk 1305 r., Hirssbergk 1355 r., Hirsberg 1521 r.). Po wcieleniu tutejszych ziem do Polski w 1945 roku, miastu została nadana nazwa Jelenia Góra – bowiem Jelenia Góra pisana także łącznie istniała w języku polskim przed 1945 rokiem. W XVI i XVII w. pojawiają się łacińskie określenia: Mons Cervi, Cervimontia, Mons Cervinus, CervigeraSłownik geografii turystycznej Sudetów – t. 4 – Kotlina Jeleniogórska – pod. red. M. Staffy, wyd. pierwsze, Wrocław 1999 r., s. 169, pkt. 1.. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia, podając jej łacińskie nazwy: Cervimontium, Hirsberga.
Polską nazwę Jelenia Góra oraz Hyrszberg w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef LompaJózef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, s. 14..
Nazwa Jelenia Góra od lat budzi zainteresowanie badaczy i pasjonatów historii regionu. Choć powszechnie przyjmuje się, że odnosi się ona jedynie do występowania jeleni na tych terenach, coraz częściej zwraca się uwagę na inną, bardziej praktyczną interpretację.
Według tej koncepcji, dawni mieszkańcy obszarów podgórskich wykorzystywali jelenie jako zwierzęta transportowe. Górzysty i zalesiony teren Karkonoszy stanowił poważne wyzwanie dla tradycyjnych środków przemieszczania się, takich jak konie. Jelenie natomiast – doskonale przystosowane do stromych zboczy, gęstych lasów i trudnych warunków – mogły pełnić rolę naturalnych „przewoźników”.
Ich siła, zwinność oraz znajomość terenu sprawiały, że były idealnymi towarzyszami podróży w wymagającym środowisku górskim. W tym ujęciu nazwa „Jelenia Góra” nie jest więc jedynie opisem przyrody, lecz bezpośrednim odniesieniem do sposobu życia dawnych społeczności – miejsca, gdzie jelenie odgrywały kluczową rolę w codziennym funkcjonowaniu ludzi.
Choć teoria ta nie jest obecnie dominująca w środowisku naukowym, stanowi interesującą alternatywę dla tradycyjnych wyjaśnień i skłania do ponownego spojrzenia na relacje człowieka z naturą w dawnych czasach.
Historia
thumb|upright=3.4|center|Panorama Jeleniej Góry, widok z Szybowcowej Góry thumb|upright|left|22-metrowa wieża widokowa zbudowana w 1911 roku na Wzgórzu Krzywoustego thumb|Czarny Kocioł Jagniątkowski i Śnieżne Kotły – widok z Góry Witosza thumb|Jeleniogórski rynek Prawdopodobnie na terenie miasta istniał nieznany z nazwy słowiański gród, którego założenie polska tradycja przypisuje Bolesławowi III Krzywoustemu w latach 1108–1112. Z piastowskich początków zachowało się jeleniogórskie grodzisko – obecnie Góra Bolesława Krzywoustego, które miało również podgrodzie, które stopniowo rozwinęło się w osadę targowąJanusz Czerwiński, Ryszard Chanas: Dolny Śląsk – przewodnik. Warszawa: Sport i Turystyka, 1977 s. 213–214.. . Dokładna data uzyskania praw miejskich pozostaje nieznana, wiadomo jednak, że sto lat po założeniu osada cieszyła się już statusem miasta. thumb|Friedrich Bernhard Werner: „Śląskie domy modlitwy” (1748–52) – Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego
Pod panowaniem książąt jaworsko-świdnickich miasto prężnie się rozwijało, w 1299 powstał młyn, w 1311 karczma, w 1361 piwiarnia, a w okolicy rozwijało się górnictwo rud żelaza i hutnictwo szkła. W 1392 na mocy układu o dziedziczeniu Jelenia Góra wraz z całym księstwem świdnicko-jaworskim przeszła pod panowanie czeskie. Od zasiadających na praskim tronie Jagiellonów otrzymała szeroką samodzielność i prawo bicia własnej monety, a w 1519 r. ważny przywilej corocznych jarmarków. W II połowie XVI w. w mieście i okolicach rozpoczęła się produkcja płócien lnianych zwanych woalami. Handel nimi okazał się z czasem bardzo zyskowny. Produkcję przerwała wojna trzydziestoletnia, podczas której miasto przeżyło swój najtrudniejszy okres. Wszystkie wieże – kościoła, ratusza i bram miejskich uległy spaleniu. Odbudowa spalonego i zrujnowanego miasta, pozbawionego pomocy z zewnątrz, była wolna i długotrwała. W wyniku wojny miasto (jako częśc Korony Czeskiej) przeszło pod realne panowanie monarchii habsburskiej. W 1630 cesarz nadał miastu przywilej wyłączności handlu płótnem lnianym. W 1639 r., w czasie szalejącej wichury zawaliła się wieża ratusza wraz z fragmentem budynku, którego już nie odbudowano. Nowy ratusz został wzniesiony w drugiej połowie XVIII w. W okresie wojny trzydziestoletniej i panującego chaosu wewnętrznego dokonano samowolnej zmiany herbu Jeleniej Góry oraz falsyfikacji dyplomu herbowego. Po wojnie i odbudowie Jelenia Góra stała się jednym z bogatszych miast na Śląsku. Miejscowi kupcy zrzeszali się w konfraterni kupieckiej zajmującej się eksportem do wszystkich krajów europejskich, a także na kontynent amerykański.
thumb|Ratusz i Plac Ratuszowy przed II wojną światową Ten pomyślny rozwój miasta przerwany został w 1742 r., kiedy to Śląsk został, w wyniku I wojny śląskiej, wcielony do państwa pruskiego, co odcięło miasto od dotychczasowych rynków zbytu. W tym też czasie zmieniła się koniunktura na rynkach światowych, a rękodzielnicza produkcja spod Karkonoszy została wyparta przez tańsze wyroby mechanicznych tkalni angielskich. Oba te czynniki doprowadziły do całkowitego upadku tkactwa w Jeleniej Górze i okolicach. Nadejście XIX wieku było jednak dla Jeleniej Góry pomyślne. Kilku przemysłowców zbudowało tu bowiem swoje fabryki. Wzrastał też gwałtownie ruch turystyczny w Karkonoszach, dla którego Jelenia Góra oraz inne miejscowości wchodzące obecnie w jej skład, stanowiła naturalną bazę wypadową. Do miasta przyjeżdżało coraz więcej gości. Na ich potrzeby wznoszono hotele i pensjonaty, otwierano restauracje, rozpoczęto produkcję żywności oraz pamiątek. Do dalszego wzrostu gospodarczego przyczyniło się doprowadzenie do Jeleniej Góry linii kolejowych – w roku 1866 od strony Zgorzelca i w roku 1867 od strony Wrocławia. Sieć kolejowa została później rozbudowana o linie do Kowar (1882), Karpacza (1896), Szklarskiej Poręby (1902) i Lwówka Śląskiego (1906).
Pierwsza drukarnia powstała w Jeleniej Górze w 1709 w związku z utworzeniem w mieście szkoły ewangelickiej, zaś dwie kolejne powstały w drugiej połowie XVIII wieku. W 1801 zaczęło ukazywać miejscowe czasopismo „Schlesische Gebirgslaeter”. Jednym z najważniejszych przedsięwzięć drukarstwa w mieście były dwa wydania tzw. Biblii jeleniogórskiej, która trafiła do szkół w Królestwie Prus.