Retrofleksja (z „wstecz” i „zginanie”, od „zgiąć”) – rodzaj artykulacji spółgłosek (też samogłosek) polegającej na wygięciu przodu języka ku górze i zbliżeniu (ew. zwarciu) jego koniuszka w okolicy zadziąsłowo-podniebiennej (postalweolarno-prepalatalnej). Ten szczytowy (apikalny) sposób wymowy zasadniczo odróżnia go od pozostałych spółgłosek zadziąsłowych i podniebiennych wykorzystujących górną powierzchnię języka (tj. o artykulacji laminalnej).
Spółgłoski z retrofleksją zalicza się do spółgłosek przedniojęzykowych podniebiennych. W transkrypcji IPA symbolem spółgłoski z retrofleksją jest modyfikacja w postaci ogonka w prawo pod symbolem spółgłoski o artykulacji dziąsłowej (zębowej): [, , , , , , ].
Spółgłoski z retrofleksją nazywa się też „spółgłoskami cerebralnymi” (od „mózg”) lub „spółgłoskami szczytowymi” (apikalnymi, od łac. „szczyt, wierzchołek, kraniec”), w szczególności w kontekście sanskrytu i innych języków indoaryjskich.
Artykulacja Można wyróżnić zasadniczo dwa typy retrofleksji: artykulację szczytowo-zadziąsłową (apikalno-postalweolarną) – koniuszek języka zostaje uniesiony ku górze i zbliża się (ew. styka) z obszarem tuż za dziąsłami, artykulację podszczytowo-dziąsłowo-podniebienną (subapikalno-prepalatalną) – przód języka wygina się ku górze i do tyłu, tak że spodnia część języka zbliża się (ew. styka) z początkowym odcinkiem podniebienia twardego.
Często za retrofleksję uznaje się tylko drugą z opisanych powyżej artykulacji i dla niej rezerwuje się znaki [, , , , , , ] występujące w transkrypcji międzynarodowej IPA. Spółgłoski o artykulacji szczytowo-zadziąsłowej (apikalno-postalweolarnej) transkrybowane są za pomocą kropki pod literą lub przy pomocy symboli dla głosek zadziąsłowych: [, , , ].
Przykłady
W języku polskim sybilanty zadziąsłowe są retrofleksyjne [], [], co wykazują najnowsze badania artykulograficzne i akustyczne.
Spółgłoski z retrofleksją (apikalno-postalweolarne) występują w języku norweskim i szwedzkim (nie we wszystkich dialektach).
Spółgłoski z retrofleksją rozpowszechnione są w językach indoaryjskich, drawidyjskich i językach australijskich Aborygenów. W sanskrycie i języku hindi apikalno-postalweolarne spółgłoski zapisywane są w transliteracji zwykle przy pomocy kropki pod literą. Język toda (i inne języki drawidyjskie) kontrastuje ze sobą spółgłoski o artykulacji lamino-postalweolarnej i subapikalno-prepalatalnej.
W angielszczyźnie amerykańskiej r wymawiane jest jako spółgłoska półotwarta z retrofleksją []. Następujące po niej spółgłoski dziąsłowe pod wpływem upodobnienia są również wymawiane z retrofleksją.
Przypisy
Linki zewnętrzne Spółgłoski szczelinowe, boczne i drżące z retrofleksją w języku toda Spółgłoski zwarte z retrofleksją w języku hindi
Kategoria:Miejsce artykulacji