Pszów

Pszów () – miasto w południowej Polsce, w województwie śląskim, w powiecie wodzisławskim.

Pszów od XVIII w. jest jednym z głównych ośrodków pielgrzymkowych na Górnym Śląsku. W pobliżu miasta znajduje się zabytkowa Kalwaria, a w pszowskiej bazylice znajduje się Obraz Matki Bożej Uśmiechniętej.

Według danych z 31 grudnia 2025 r. miasto miało 12 767 mieszkańców.

Położenie Miasto położone jest na najwyższym wzniesieniu Płaskowyżu Rybnickiego (311 m n.p.m.), w bliskim położeniu takich miast jak: Wodzisław Śląski, Radlin, Rydułtowy, Rybnik, Racibórz, Jastrzębie-Zdrój, Żory.

W Pszowie swoje źródła mają niewielka struga Sumina oraz rzeka Nacyna, dopływy Rudy.

Do 1954 r. Pszów był siedzibą gminy Pszów. W 1954 r. powołano gromadę Pszów, ale zanim zaczęła funkcjonować, zniesiono ją w związku z nadaniem jej statusu miasta. W 1975 r. Pszów był dzielnicą Wodzisławia Śląskiego, a od 30 grudnia 1994 r. jako miasto..

Według podziału administracyjnego Polski w latach 1975–1998 Pszów należał do województwa katowickiego, Historycznie Pszów leży na Górnym Śląsku na ziemi wodzisławskiej.

Struktura powierzchni Według danych z roku 2002 Pszów ma obszar 20,42 km² (2044 ha) w tym: użytki rolne: 62% użytki leśne: 14%

Miasto stanowi 7,12% powierzchni powiatu wodzisławskiego.

Podział administracyjny Administracyjnie w obrębie miasta Pszowa została wydzielona jedna dzielnica: Krzyżkowice.

Dodatkowo można wyróżnić nazwy własne dla niektórych części Pszowa: Pszowskie Doły, Kalwaria, Stara Maszyna, Kozłowina, Wrzosy.

W Pszowie są cztery osiedla: Osiedle Józefa Tytki, Osiedle Grunwaldzkie, Osiedle Tadeusza Kościuszki, Osiedle Alojzego Biernackiego.

Demografia struktura ludnościdane z 31 XII 2010Opis Ogółem Kobiety Mężczyźnijednostka osób % osób % osób %populacja 14447 100 7358 50,9 7089 49,1gęstość zaludnienia 707 360 347 wykształceniedane z Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku brak podstawowe zawodowe średnie wyższeosób 200 3697 4314 2688 713kobiet 108 2301 1673 1514 377mężczyzn 92 1396 2641 1174 336

Pszów liczy ponad 14 tys. mieszkańców i plasuje się na 45. miejscu pod tym względem wśród miast województwa śląskiego.

W Pszowie na 100 mężczyzn przypadają 104 kobiety.

Nazwa Według niemieckiego nauczyciela Heinricha Adamy’ego nazwa miejscowości wywodzi się od polskiej nazwy „psa” -”von pies = Hund”. W swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 r. we Wrocławiu jako najwcześniejszą wymienia ją w formie – „Pzów” podając jej znaczenie „Hunddorf”, czyli po polsku „Wieś psów”. Niemcy zgermanizowali nazwę na Pschow w wyniku czego utraciła ona swoje pierwotne znaczenie.

Topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 r. notuje nazwę Pschow, a także kilka wcześniejszych historycznych nazw miejscowości we fragmencie „fruher Psu, Psw, Psuv, 1306 Psov, 1350 Pschw, 1561 Pschow”.

Historia Zaskakująca wzmianka źródłowa pojawiła się w 973 r. dotycząca granic biskupstwa praskiego podająca nazwę plemienia Psouane. Wzmiankę tę niekiedy stara się powiązać z PszowemP. Porwoł, Zamczysko na Kotówce, Wodzisław Śląski 2023, s. 41-47. Pierwsza wzmianka dotycząca Pszowa pochodzi z 1265 roku.

Kalendarium thumb|KWK Anna w Pszowie, tuż po zamknięciu kopalni w 2012 roku thumb|Dom Gminny z 1910 r., obecnie urząd gminy 1265 r. – występuje po raz pierwszy nazwa miejscowości w formie „Psov”, 20 stycznia Pszów uzyskuje lokację jako wieś książęca na prawie niemieckim, pierwszym wolnym sołtysem został Richulf; 1293 r. – został wybudowany pierwszy drewniany kościółek pod wezwaniem Świętego Krzyża, którego pierwszym kapłanem był notowany po łacinie Jasco; ok. 1350 r. – wybudowano murowany kościół pod wezwaniem Wszystkich Świętych; ok. 1380 r. – rycerz Czetrycz dzierżawił dobra pszowskie; 1506 r. – Pszów przeszedł na własność dzierżawcy Bartłomieja Zdara z Chobolic; ok. 1544 r. – właścicielem Pszowa został Wacław Sedlnicki z Choltic, właściciel ten starał się wprowadzić luteranizm; 1628 r. – umowny koniec reformacji w Pszowie – powrót katolicyzmu; 1667 r. – Anna Wilkowa, mieszkanka Pszowa, została skazana na śmierć przez spalenie na stosie w Raciborzu jako czarownica; 1682 r. – dziedzicem Pszowa został baron Krzysztof Welczek; 1692 r. – pierwsza wzmianka potwierdzająca istnienie szkoły w Pszowie; 1696 r. – najstarsza wiadomość o karczmie w Pszowie; 1719 r. – właścicielem Pszowa został Jan Bernard Welczek z Wielkiego Dębieńska; 1722 r. – sprowadzono kopię obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej; 1743–1746 r. – budowa późnobarokowego kościoła pod wezwaniem Narodzenia Matki Boskiej, rozwój ruchu pielgrzymkowego; ok. 1769 r. – wieś stała się własnością Jana Karola Lichnowskiego; 1788 r. – Pszów został sprzedany hr. Wilhelmowi Adolfowi Lichnowskiemu; 1802–1803 r. – eksploatacja gipsu, produkcja wapna oraz potażu; 1803 r. – dziedzicem Pszowa został Gustaw de Wrochem; 1805–1807 r. – wybudowano pierwsze murowane probostwo; 1806 r. – w Zawadzie odkryto źródła siarczane; 1810 r. – został założony folwark „Wrzosy”; 1811 r. – wybuch powstania chłopskiego w Pszowie, rozebrano drewniany kościółek Świętego Krzyża oraz zlikwidowano przyległy cmentarz; 1812–1815 r. – w wojnie prusko-francuskiej z Pszowa zginęło 10 osób; 1830 r. – wybudowano drogę prowadzącą z Wodzisławia przez Pszów, Krzyżkowice, Rzuchów do Raciborza; 1832 r. – na rynku pszowskim postawiono figurę św. Jana Chrzciciela, wybudowano piec wapienniczy oraz parowy młyn do mielenia wapna, wydano pierwsze zezwolenie na eksploatację węgla dla Augustyna Ferdynanda Fritza; 1843 r. – w kopalni „Anna” rozpoczęto eksploatację węgla; 1847 r. – rozpoczęto budowę pierwszej wieży na kościele; 1848 r. – powstała samodzielna gmina Pszowskie Doły; 1850 r. – zakończono budowę drugiej wieży na kościele; 1855 r. – rozwój kopalni „Anna” – drążenie szybu „Jan”; 1856 r. – wielki pożar strawił 21 domów i 22 stodoły; 1858 r. – rozpoczęto budowę drogi krzyżowej oraz kaplicy pod wezwaniem Świętego Krzyża w obrębie kościelnego placu; 1860 r. – właścicielem Pszowa został Ferdynand Jan Wit zwany Von Doeringiem, poświęcono miejsce pod nowy cmentarz (obecnie ulica Paderewskiego); 1861 r. – wybudowano nową szkołę w Pszowie, ukazała się pierwsza monografia wsi w opracowaniu ks. Pawła Skwary i Augusta Wolczyka; 1865 r. – wybudowano Zakład zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia Św. Karola Boromeusza; 1867 r. – wieś została zakupiona przez Fryderyka Węgierskiego; 1872 r. – powstał pierwszy Urząd Pocztowy; 1882 r. – wybudowano napowietrzną kolej linową łączącą kopalnię „Anna” ze stacją kolejową w Rydułtowach 1885 r. – wybudowano drogę prowadzącą z Czernicy przez Rydułtowy, Łapacz, Pszów do Wodzisławia; 1901 r. – rozpoczęto budowę drogi łączącej Pszowskie Doły z Syrynią; 1904 r. – hr. Jan Węgierski sprzedał majątek Pszów i Kokoszyce Bankowi Polskiemu w Poznaniu; 1905 r. – rozpoczęto budowę osiedla patronackiego kopalni „Anna” tzw. „Familoki”Michał Bulsa, Patronackie osiedla robotnicze. Tom 2: Zagłębie Dąbrowskie, Ziemia Rybnicka, Ziemia Wodzisławska, Łódź 2023, s. 151.; 1907 r. – powstała Ochotnicza Straż Pożarna w Pszowie; 1910 r. – został wybudowany Dom Gminny (obecny Urząd Miasta); 1911 r. – rozpoczęto budowę kanalizacji w Pszowie (deszczówka); 1914 r. – została wybudowana linia kolejowa z kopalni „Anna” do Olzy; 1915 r. – poświęcono nowe miejsce na cmentarz na tzw. „Przymiarkach”; 1922 r. – wraz z częścią Górnego Śląska, Pszów został włączony do Polski; 1923 r. – zniesiono obszar dworski w Pszowie; 1924 r. – została założona pierwsza apteka, powstał Klub Sportowy „Unia”; 1927 r. – gmina Pszowskie Doły z powrotem została przyłączona do Pszowa; 1929 r. – ukończono budowę i poświęcono Wielką Kalwarię Pszowską, oddano do użytku nową 8-klasową szkołę powszechną (obecnie Szkoła Podstawowa nr 1); 1929 r. – powstała Ochotnicza Straż Pożarna w Krzyżkowicach; 1932 r. – wybudowano obecne probostwo; 1934 r. – poświęcono nowo wybudowany kościół pod wezwaniem Serca Jezusowego w Krzyżkowicach; 1935 r. – został wybudowany obecny stadion sportowy; 1939 r. – ukazała się kronika Konstantego Kowola; 1945 r. – odbudowano budynki zniszczone podczas działań drugiej wojny światowej, przystąpiono do regulacji ulic i placów; 1950 r. – została oddana do użytku nowo wybudowana szkoła zawodowa pod nazwą Szkoła Przemysłowa Górnicza; 1954 r. – Pszów otrzymał prawa miejskie; 1967 r. – rozpoczął działalność Dom Kultury; 1975 r. – Pszów włączono do Wodzisławia Śląskiego; 1994 r. – Pszów uzyskał ponownie prawa miejskie (30 grudnia); 1997 r. – kościół NNMP został odznaczony tytułem i godnością Bazyliki Mniejszej; 2001 r. – otwarcie sztucznego lodowiska; 2003 r. – oddano do użytku miejską oczyszczalnię ścieków; 2004 r. – połączenie KWK Anna z KWK Rydułtowy, powstaje Kopalnia Węgla Kamiennego Rydułtowy-Anna; 2007 r. – obchody 100-lecia istnienia Ochotniczej Straży Pożarnej w Pszowie; 2012 r. – wygaszenie Ruchu „Anna” kopalni Rydułtowy-Anna. 2025, 13 kwietnia – w pożarze nielegalnego hostelu zginęło pięć osób a 12 osób ewakuowało się przez okna, bo korytarze i schody odciął ogień

Zabytki thumb|Bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny Bazylika mniejsza pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, barokowa z XVIII w.; ParkAny dawna Kopalnia Anna, z 1842 r. arch. Hans Poelzig. Działała do 2012 r. Obecnie rozbudowywana strefa rekreacyjno-edukacyjna. Kalwaria Pszowska budynek dawnej dyrekcji KWK „Anna” (ul. P. Skwary 27)Spis obiektów nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków z terenu województwa śląskiego (stan na 7 października 2022 r.) wkz.katowice.pl [dostęp 2022-10-14]

Transport Transport drogowy Droga wojewódzka nr 933 (Wodzisław Śląski – Pszów – Rzuchów). Na północ od granicy miejscowości znajduje się droga wojewódzka nr 935, która łączy się na ulicy Pszowskiej w Rzuchowie z drogą wojewódzką nr 933.

Komunikacja miejska thumb|Dworzec autobusowy Komunikacja miejska w Pszowie jest mocno rozdrobniona. Miasto należy do Międzygminnego Związku Komunikacyjnego. Ponadto na teren miasta wjeżdżają linie trzech innych organizatorów: Komunikacja Miejska Rybnik (linia 10), Komunikacja Miejska Wodzisław Śląski, a także autobusy PKS Racibórz (dofinansowane przez Starostwo Powiatowe w Wodzisławiu Śląskim). Nie istnieje żadna forma integracji taryfowo-biletowej, ani żadne planowe skomunikowania pomiędzy autobusami różnych organizatorów.

Kolej W Pszowie do 2012 r. istniała stacja kolejowa Pszów obsługująca do 1974 r. ruch pasażerski oraz do 2012 r. ruch towarowy KWK Anna. Obecnie najbliższą stacją kolejową z ruchem lokalnym i międzynarodowym jest stacja w Wodzisławiu Śląskim oddalona ok. 8 km. od miasta.

Handel Miasto posiada własne targowisko miejskie, a także kilka supermarketów i dyskontów.

Hotele Gościniec Pszowski (dawniej Hotel Miejski)., ul. Romualda Traugutta; Hotel Sportowy., ul. Ignacego Jana Kraszewskiego 90.

Edukacja Przedszkola Przedszkole Publiczne nr 1 im. Misia Uszatka, os. Grunwaldzkie, ul. Juranda ze Spychowa 1 Przedszkole Publiczne nr 2, Osiedle Józefa Tytki 1 Przedszkole Publiczne nr 3, ul. Generała Władysława Andersa 8 Przedszkole Publiczne nr 4 (do 29 kwietnia 2009 r.: filia Przedszkola Publicznego nr 3), ul. Armii Krajowej 50

Szkoły podstawowe Szkoła Podstawowa nr 1, ul. Romualda Traugutta 12Szkoła podstawowa nr 1. Szkoła Podstawowa nr 2 z Oddziałami Integracyjnymi, ul. Karola Miarki 16 Szkoła Podstawowa nr 3, ul. Armii Krajowej 56 Szkoła Podstawowa nr 4, ul. Niepodległości 99Szkoła podstawowa nr 4. (dawniej gimnazjum)

Szkoły ponadpodstawowe Zespół Szkół Ponadpodstawowych (dawniej: Zespół Szkół Zawodowych), ul. Romualda Traugutta 32zspszow.slask.pl.: Technikum, Branżowa Szkoła I stopnia

Miasto posiada także świetlicę środowiskową..

Kultura thumb|Dawna łaźnia kopalni Anna, zaadaptowana w latach 2022–2025 na nową siedzibą Biblioteki Publicznej Miasta Pszowa Miejski Ośrodek Kultury w PszowieMOK Pszów., ul. Romualda Traugutta 1 Biblioteka Publiczna Miasta Pszowa (siedziba główna i jedna filia):