thumb|Położenie Azerbejdżanu w Eurazji Azerbejdżan, Republika Azerbejdżanu (, ) – państwo położone na Kaukazie Południowym z wybrzeżem nad Morzem Kaspijskim. Graniczące z Rosją na północy, Gruzją na północnym zachodzie, Armenią na zachodzie, Iranem na południu oraz Turcją poprzez eksklawę – Nachiczewańską Republikę Autonomiczną. Eksklawa ta jest ograniczona przez Armenię na północy i wschodzie, Iran na południu i zachodzie oraz ma – biegnącą odcinkiem rzeki Araks – kilkunastokilometrową granicę z Turcją na północnym zachodzie.
W 1918 Demokratyczna Republika Azerbejdżanu po ogłoszeniu swojej niepodległości stała się pierwszym demokratycznym państwem muzułmańskim. W 1920 kraj został włączony do Związku Radzieckiego jako część Zakaukaskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Dopiero 5 grudnia 1936 utworzono oddzielną Azerbejdżańską Socjalistyczną Republikę Radziecką.
Współczesna Republika Azerbejdżanu ogłosiła niepodległość 30 sierpnia 1991, na krótko przed rozpadem ZSRR w tym samym roku. We wrześniu 1991 większość zamieszkanej przez Ormian części spornego regionu Górskiego Karabachu odłączyła się. Terytorium to i siedem sąsiednich rejonów poza nim stały się de facto niezależne po zakończeniu wojny o Górski Karabach w 1994. W 2020 Azerbejdżan odzyskał kontrolę nad rejonami wokół Karabachu okupowanymi przez Armenię, a w 2023 – nad samym Karabachem, którego niemal cała populacja wyjechała do Armenii (Republika Górskiego Karabachu została oficjalnie rozwiązana z dniem 1 stycznia 2024).
Azerbejdżan jest jednolitą republiką półprezydencką. Jest jednym z sześciu niezależnych państw tureckich, aktywnym członkiem Organizacji Państw Turkijskich i społeczności Türksoy. Azerbejdżan utrzymuje stosunki dyplomatyczne ze 158 państwami i posiada członkostwo w 38 organizacjach międzynarodowych, w tym w Organizacji Narodów Zjednoczonych (od 1992), Radzie Europy, Ruchu Nie wyrównanym, OBWE i programie NATO Partnerstwa dla Pokoju (PdP). Jest jednym z członków założycieli GUAM, Wspólnoty Niepodległych Państw i Organizacji ds. Zakazu Broni Chemicznej. Azerbejdżan posiada również status obserwatora w Światowej Organizacji Handlu.
Konstytucja Azerbejdżanu nie deklaruje oficjalnej religii państwowej, a wszystkie główne siły polityczne w kraju są świeckie, jednak 89% ludności to szyiccy muzułmanie. Azerbejdżan ma wysoki poziom rozwoju społecznego, który plasuje go na równi z większością państw Europy Wschodniej. Ma wysoki wskaźnik rozwoju gospodarczego i umiejętności czytania, a także niską stopę bezrobocia. Jednak partia rządząca, Partia Nowego Azerbejdżanu, jest oskarżana o autorytaryzm i łamanie praw człowieka.
Pochodzenie nazwy
Nazwa Azerbejdżan została po raz pierwszy przyjęta na obszarze dzisiejszej Republiki Azerbejdżanu przez rząd Musawat w 1918, po upadku imperium rosyjskiego, kiedy powstała niezależna Azerbejdżańska Republika Demokratyczna. Do tego czasu oznaczenie to było używane wyłącznie do identyfikacji sąsiedniego regionu współczesnego północno-zachodniego Iranu, podczas gdy obszar Azerbejdżańskiej Republiki Demokratycznej był wcześniej nazywany Arran i Szyrwan. Na tej podstawie Iran zaprotestował przeciwko nowo przyjętej nazwie państwa.
Geografia mały|Mapa klimatyczna Azerbejdżanu (klasyfikacja klimatów Köppena)
Geograficznie Azerbejdżan znajduje się w regionie Kaukazu Południowego w Eurazji, pomiędzy Azją Zachodnią i Europą Wschodnią. Leży między 38° a 42° szerokości geograficznej północnej i 44° i 51° długości geograficznej wschodniej. Całkowita długość granic lądowych Azerbejdżanu wynosi 2648 km, z czego 1007 kilometrów z Armenią, 756 kilometrów z Iranem, 480 kilometrów z Gruzją, 390 km z Rosją i 15 km z Turcją. Linia brzegowa rozciąga się na 800 km, a długość najszerszego obszaru azerbejdżańskiego odcinka Morza Kaspijskiego wynosi 456 km. Terytorium Azerbejdżanu rozciąga się 400 km z północy na południe i 500 km z zachodu na wschód.
Dominują trzy cechy fizyczne Azerbejdżanu: Morze Kaspijskie, którego linia brzegowa tworzy naturalną granicę na wschodzie; pasmo górskie Wielkiego Kaukazu na północy; i rozległe równiny w centrum kraju. Istnieją również trzy pasma górskie, Kaukaz Wielki i Mały oraz Góry Talysh, obejmujące łącznie około 40% powierzchni kraju. Najwyższym szczytem Azerbejdżanu jest Bazardüzü (4466 m), a najniższy punkt leży nad Morzem Kaspijskim (−28 m). Prawie połowa wszystkich wulkanów błotnych na Ziemi koncentruje się w Azerbejdżanie, te wulkany znalazły się również wśród nominowanych do New7Wonders of Nature.
Głównymi źródłami wody są wody powierzchniowe. Jednak tylko 24 z 8350 rzek ma długość większą niż 100 km. Wszystkie rzeki spływają do Morza Kaspijskiego na wschodzie kraju. Największym jeziorem jest Sarysu (67 km²), a najdłuższą rzeką Kur (1,515 km), która jest transgraniczna z Armenią. Cztery główne wyspy Azerbejdżanu na Morzu Kaspijskim mają łączną powierzchnię ponad trzydziestu kilometrów kwadratowych.
Od czasu niepodległości Azerbejdżanu w 1991 r. rząd Azerbejdżanu podjął środki w celu ochrony środowiska Azerbejdżanu. Krajowa ochrona środowiska przyspieszyła po 2001 r., kiedy budżet państwa wzrósł dzięki nowym dochodom z rurociągu Baku-Tbilisi-Ceyhan. W ciągu czterech lat obszary chronione podwoiły się i obecnie stanowią osiem procent terytorium kraju. Od 2001 r. rząd ustanowił siedem dużych rezerw i prawie podwoił sektor budżetu przeznaczonego na ochronę środowiska.
Krajobraz mały|Bazardüzü, najwyższy szczyt Azerbejdżanu, widziany z Góry Shahdagh Azerbejdżan jest domem dla wielu różnych krajobrazów. Ponad połowa masy lądowej Azerbejdżanu składa się z górskich grzbietów i płaskowyżów, które wznoszą się do poziomu hipsometrycznego 400–1000 metrów (w tym niziny środkowe i dolne), w niektórych miejscach (Talis, Jeyranchol-Ajinohur i Langabiz-Alat foreranges) do 100–120 metrów, a inne od 0–50 metrów w górę (Qobustan, półwysep Apszeroński). Reszta terytorium Azerbejdżanu składa się z równin i nizin. Znaki hypsometryczne w regionie Kaukazu wahają się od około 28 m p.p.m. na linii brzegowej Morza Kaspijskiego do 4466 m n.p.m. (Bazardüzü).
Na kształtowanie się klimatu w Azerbejdżanie mają wpływ przede wszystkim zimne masy powietrza arktycznego skandynawskiego antycyklonu, umiarkowane masy powietrza antycyklonu syberyjskiego i antycyklonu środkowoazjatyckiego. Zróżnicowany krajobraz Azerbejdżanu wpływa na sposób, w jaki masy powietrza wpływają do kraju. Wielki Kaukaz chroni kraj przed bezpośrednim wpływem zimnych mas powietrza pochodzących z północy. Prowadzi to do powstawania subtropikalnego klimatu na większości pogórzy i równin kraju. Tymczasem równiny i podgórza charakteryzują się wysokim współczynnikiem promieniowania słonecznego.
9 z 11 istniejących stref klimatycznych jest obecnych w Azerbejdżanie. Zarówno absolutna minimalna temperatura (), jak i absolutna maksymalna temperatura (46 °C) zostały zaobserwowane w Julfa i Ordubad – regionach Autonomicznej Republiki Nachiczewańskiej. Maksymalne opady roczne przypadają na Lankaran (1600 do 1800 mm lub 63 do 71 cali), natomiast minimalne na Absheron (200 do 350 mm lub 7,9 do 13,8 cala). mały|Murovdag, najwyższe pasmo górskie w Małym Kaukazie Rzeki i jeziora stanowią główną część systemów wodnych Azerbejdżanu, powstały w długim okresie geologicznym i ulegały znacznym zmianom w tym okresie. Świadczą o tym zwłaszcza pozostałości starożytnych rzek znalezionych w całym kraju. Systemy wodne kraju nieustannie się zmieniają pod wpływem sił naturalnych i wprowadzanych przez ludzi działań przemysłowych. Sztuczne rzeki (kanały) i stawy są częścią systemów wodnych Azerbejdżanu. Jeśli chodzi o zaopatrzenie w wodę, Azerbejdżan jest poniżej średniej na świecie z około 100 000 metrów sześciennych wody rocznie na kilometr kwadratowy. Wszystkie duże zbiorniki wodne są zbudowane na Kur. Hydrografia Azerbejdżanu zasadniczo należy do basenu Morza Kaspijskiego.
W Azerbejdżanie jest 8350 rzek o różnej długości. Tylko 24 rzeki mają ponad 100 kilometrów długości. Kura i Aras są głównymi rzekami Azerbejdżanu, biegną przez Nizinę Kura-Aras. Rzeki, które bezpośrednio wpływają do Morza Kaspijskiego, pochodzą głównie z północno-wschodniego zbocza Major Kaukazu i Gór Talyskich i biegną wzdłuż nizin Samur-Devechi i Lankaran.
Różnorodność biologiczna mały|Narodowe zwierzę Azerbejdżanu – koń karabachski na znaczkach Pierwsze doniesienia na temat bogactwa i różnorodności życia zwierząt w Azerbejdżanie można znaleźć w notatkach podróżnych z Europy Wschodniej. Rzeźby zwierząt na zabytkach architektury, starożytnych skałach i kamieniach przetrwały do naszych czasów. Pierwsze informacje o florze i faunie Azerbejdżanu zebrano podczas wizyt przyrodników w Azerbejdżanie w XVII wieku.
Istnieje 106 gatunków ssaków, 97 gatunków ryb, 363 gatunki ptaków, 10 gatunków płazów i 52 gatunki gadów, które zostały zarejestrowane i sklasyfikowane w Azerbejdżanie. Narodowym zwierzęciem Azerbejdżanu jest koń Karabach, gatunek endemiczny dla Azerbejdżanu. Cechy Konia Karabachu to: spokojny temperamentu, szybkość, elegancja i inteligencja. Jest to jedna z najstarszych ras, których pochodzenie datuje się na czasy starożytne. Dzisiaj koń jest gatunkiem zagrożonym.
Flora Azerbejdżanu składa się z ponad 4500 gatunków roślin wyższych. Ze względu na wyjątkowy klimat w Azerbejdżanie flora jest znacznie bogatsza pod względem liczby gatunków niż flora innych republik Kaukazu Południowego. Około 67 procent gatunków rosnących na całym Kaukazie można znaleźć w Azerbejdżanie.
Historia thumb|upright|Godło Azerbejdżańskiej SRR
Pierwszym królestwem, które pojawiło się na omawianym terenie, było królestwo Manna – ok. IX w. p.n.e. Przetrwało ono do początku VII w. p.n.e., później zaś weszło w skład państwa Medów.
Islam na terenie dzisiejszego Azerbejdżanu rozprzestrzenił się gwałtownie po jego podboju przez Arabów w VII-VIII w. Po upadku władzy arabskiej powstało kilka częściowo niepodległych państewek. W XI w. nastąpiło podbicie regionu przez Turków Seldżuckich – zdominowali oni Azerbejdżan i stali się przodkami dzisiejszych Azerbejdżan. W latach trzydziestych XIII w. Azerbejdżan podbili Mongołowie i był on następnie głównym ośrodkiem władzy Ilchanidów. mały|Granica imperium seldżuckiego 1092 Włączenie Azerbejdżanu do Wielkiego Imperium Seldżuckiego w XI w. odgrywa ważną rolę w kształtowaniu narodu azerbejdżańskiego. Formowanie się narodu azerbejdżańskiego kończy się w XIII w.Swietochowski, Tadeusz (1985). Russian Azerbaijan, 1905–1920: The Shaping of a National Identity in a Muslim Community. Cambridge University Press. p. 1.. mały|Qara Qoyunlu (1407–1468). Na początku XI w. region ten był stopniowo najeżdżany przez fale Turków Oghuz z Azji Środkowej, którzy w tym czasie przyjęli turkmeńską nazwę etniczną. Pierwszą z tych tureckich dynastii było imperium seldżuckie, które wkroczyło do Azerbejdżanu w 1067Barthold, V.V. Sochineniya; p. 558: „Whatever the former significance of the Oghuz people in Eastern Asia, after the events of the 8th and 9th centuries, it focuses more and more on the West, on the border of the Pre-Asian cultural world, which was destined to be invaded by the Oghuz people in the 11th century, or, as they were called only in the west, by the Turkmen.”.. mały|Mapa polityczna Konfederacji Aq Qoyunlu w języku angielskim, rok śmierci Uzuna Hasana, 1478