200px|thumb|right|Cornelius Jansen 200px|thumb|right|Paul Joseph Riegger 200px|thumb|right|Ignaz von Döllinger 200px|thumb|right|Ignaz Heinrich von Wessenberg 200px|thumb|right|Eduard Herzog 200px|thumb|right|Johann Friedrich von Schulte 200px|thumb|right|Archikatedra św. Gertrudy w Utrechcie 200px|thumb|right|Katedra Świętego Ducha w Warszawie Starokatolicyzm – nurt katolicyzmu, powstały w 1870 roku w wyniku sprzeciwu części Kościoła rzymskokatolickiego wobec ogłoszenia przez sobór watykański I dogmatu o nieomylności i prymacie papieża.
Historia
Kościół utrechcki Cztery przyczyny sprawiły, że stało się niezależne: konkordat wormacki, sobór laterański I, sobór laterański IV i ustępstwa Leona X. W XII wieku, nastąpił spór o inwestyturę, podczas którego cesarz rzymski i papież toczyli walkę o prawo do wybierania biskupów. W 1122 został podpisany konkordat wormacki pomiędzy cesarzem Henrykiem V i papieżem Kalikstem II, kończący spór o inwestyturę. W myśl ugody cesarz zrzekł się prawa do mianowania biskupów. Konkordat został zatwierdzony przez sobór laterański I w 1123.
Sobór laterański IV w 1215 przeforsował prawo wszystkich katedr do wybierania swoich biskupów. Filip Burgundzki, 57. biskup Utrechtu (1517–1524), za pośrednictwem więzów rodzinnych z cesarzem rzymskim, Karolem V, mógł liczyć na liczne ustępstwa od papieża Leona X, który dał mu i jego następcom szeroką autonomię. Był to początek coraz większej niezależności diecezji utrechckiej.
Geneza Ruch starokatolicki rozwinął się na bazie ruchów narodowo-kościelnych przejawiających swoją aktywność już od XV wieku. Początkowo starokatolicyzm miał charakter prawno-kościelny i miał być bezpośrednią kontynuacją nowotestamentowego ustroju gminnego, przedstawionego przede wszystkim w Dziejach Apostolskich oraz w Listach Pasterskich, a umocnił się on powszechnie pod koniec II wieku – najpierw na Wschodzie, a następnie na Zachodzie.
Zwolennicy nowotestamentowego ustroju gmin chrześcijańskich począwszy od średniowiecza aż do czasów najnowszych, przeciwstawiali się kurialnemu papizmowi, osiągającemu swój szczyt w XIV wieku. Połączyli się oni w kilka nieformalnych grup, o różnych poglądach, jak: koncyliaryzm (Niemcy) gallikanizm (Francja) jansenizm (Francja) Kościół utrechcki (Holandia) febronianizm (Niemcy) józefinizm (Austro-Węgry) reforma Ignacego von Wessenberga (Niemcy) liberalna nauka katolicka
Odpowiedzią katolików na wszystkie te ruchy miał stać się sobór watykański I. Sobór uchwalił konstytucję apostolską Pastor aeternus, która zawiera wypowiedź doktrynalną: Romani Pontificis definitiones esse ex sese irreformabiles, non autem ex consensu Ecclesiae (definicje Papieża Rzymskiego są same z siebie niezmienne, a nie wynika to ze zgody Kościoła). To zdanie oraz dogmat o nieomylności papieża w sprawach wiary i moralności kształtują dziś w znacznej mierze stosunki w Kościele katolickim. Obok dogmatu o nieomylności ważnym wkładem soboru była konstytucja Dei Filius, która przeciwstawiała panteizmowi, materializmowi i racjonalizmowi naukę opartą na Objawieniu.
Starokatolicy obawiali się, że nowe tezy papieskie uniemożliwiają przyszłe zjednoczenie Kościołów chrześcijańskich. Zdaniem starokatolików te dogmaty, zamiast jednoczyć Kościół, miały go dzielić, choć ojcowie soborowi postrzegali je jako fundament umożliwiający jedność wiary. Rozpoczęła się nowa forma starokatolickiego protestu. Skierowany był on przeciwko zarzucanej niezgodności z historią obu dekretów watykańskich, przeciwko podjętej w nich domniemanej błędnej nauce o istocie samego Kościoła oraz przeciwko ich działaniu mającemu zmierzać do rozbicia Kościoła. Protest ten miał być w oczach starokatolików nie buntem, ale świadectwem prawdy. Walka, jaka rozgorzała wokół protestu, nadała społeczności starokatolickiej, jak sami twierdzili, potrójne posłannictwo: walka o wolność sumienia i wiary stawała się walką o wolność i swobodę posłuszeństwa dla Słowa i Woli Pana, o których świadczą Pismo św. i pierwotna Tradycja wierność wierze i porządkowi starego i Jednego Kościoła w wyznaniu wiary, urzędach i nabożeństwie, przy coraz bardziej zdecydowanym ponownym przyjęciu pierwotnego, kościelnego rozumienia gminy dążenie do ekumenii, gotowość do ponownego zjednoczenia oddzielonych od siebie Kościołów chrześcijańskich na gruncie starego Kościoła Te trzy siły właśnie zdecydowały o przekształceniu ruchu starokatolickiego w Kościół. Starokatolicy zorganizowali serię konferencji organizatorskich i teologicznych: kongres katolików w Monachium (22 września 1871 – 24 września 1871) kongres starokatolików w Kolonii (20 września 1872 – 22 września 1872) kongres starokatolików w Konstancji (12 września 1873 – 15 września 1873) Zgodnie z zasadami opracowanymi i przyjętymi na kongresach w Monachium, Kolonii i Konstancji, ukonstytuował się Kościół Starokatolicki w Niemczech, a z pewnymi odchyleniami, uzasadnionymi tradycją i warunkami miejscowymi, także Kościoły starokatolickie w Szwajcarii i w Austrii.
Samodzielne krajowe Kościoły starokatolickie istnieją dziś w 7 państwach: Holandii, Niemczech, Szwajcarii, Austrii, Polsce, Chorwacji i Czechach. Należy jednak rozróżnić trzy grupy Kościołów starokatolickich:
I fala starokatolicyzmu – Kościół Utrechtu, który ma własną, niemal 250-letnią historię i tradycję; za sprawą swego wiernego obstawaniu przy tradycyjnych podstawach wiary i ustroju zachodniego Kościoła katolickiego, stał się on „Kościołem macierzystym” dla powstałych później Kościołów starokatolickich
II fala starokatolicyzmu – Kościoły starokatolickie, które powstały bezpośrednio z walki przeciwko nowym prawdom wiary Soboru Watykańskiego z 1870 roku: Kościoły Niemiec, Szwajcarii, Austrii, które czasowo pozostawały pod silnym wpływem idei liberalno-oświeceniowych, ale potem bardziej kierowały się w stronę podstaw wiary Kościoła starokatolickiego
III fala starokatolicyzmu – Kościoły starokatolickie powstałe na przełomie XIX i XX wieku oraz po pierwszej wojnie światowej Kościoły Ameryki i Europy wschodniej, które swoje powstanie niejednokrotnie zawdzięczają powodom narodowym, ale uznawały starokatolickie zasady wiary, chociaż w szczegółach często jeszcze obstawały przy specyficznie rzymskokatolickich formach liturgicznych i pobożności
Po skonsolidowaniu się Kościołów starokatolickich Niemiec, Szwajcarii i Austrii, starokatolicy uznali, że nadszedł moment, by istniejącą już w zasadzie między nimi kościelną wspólnotę umocnić układem formalnym. Stało się to w wyniku konwencji, zawartej przez biskupów Holandii, Niemiec i Szwajcarii w Utrechcie, w dniach 23–25 września 1889 roku, do której jeszcze w tym samym roku przystąpił administrator diecezji Kościoła Austrii. Później dołączyły do niej Kościoły Czechosłowacji, Chorwacji, Ameryki Północnej oraz Starokatolicki Kościół Mariawitów, Polski Narodowy Kościół Katolicki i Kościół Polskokatolicki w Polsce. Większość z nich tworzy razem Kościoły Unii Utrechckiej, niektóre zaś opuściły Unię lub zostały z niej wykluczone. Niektóre Kościoły starokatolickie są stowarzyszone lub powiązane w różny sposób z Unią Utrechcką Kościołów Starokatolickich, np. Niezależny Kościół Filipiński, Kościół Mar Thoma i inne.
Unia Utrechcka nie jest wspólnotą prawną i nie ma żadnych pełnomocnictw jurysdykcyjnych, lecz jest swobodnym związkiem samodzielnych starokatolickich Kościołów krajowych, uznających te same podstawy wiary, te same porządki ustrojowe i liturgiczne. Sama konwencja obejmuje trzy następujące części: Umowa, w której biskupi oświadczają, że reprezentowane i kierowane przez nich Kościoły pozostają między sobą w pełnej wspólnocie kościelnej. Organem utrzymującym tę wspólnotę jest „Międzynarodowa Konferencja Biskupów Starokatolickich”. Jej członkowie zobowiązują się do tego, że będą wymieniać urzędowe rozporządzenia, listy pasterskie, księgi liturgiczne itp., a także że nie będą zaciągać żadnych zobowiązań w stosunku do innych Kościołów bez uprzedniej wspólnej narady i uchwały. W szczególności nie można udzielać sakry biskupiej członkom innych Kościołów, bez zgody Konferencji. Regulamin, który m.in. ustala, że przewodniczącym Konferencji Biskupów jest arcybiskup Utrechtu, sekretarzem – biskup Chrześcijańskokatolickiego Kościoła Szwajcarii i że konferencja ma się zbierać co dwa lata. Orędzie do ludu katolickiego, rozpoczynające się od następujących zasadniczych stwierdzeń:
Uważamy za wskazane, aby podczas tego pierwszego spotkania ująć zwięźle we wspólnym oświadczeniu podstawowe zasady kościelne, według których pełniliśmy nasz urząd biskupi dotychczas i pełnić go będziemy w przyszłości, a które przy różnych okazjach głosiliśmy niejednokrotnie w odrębnych deklaracjach (...) Zachowujemy starokościelną zasadę wypowiedzianą przez św. Wincentego z Lerynu w zdaniu: Id teneamus, quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est; hoc est etenim vere proprieque catholicum (Trzymamy się tego, co wszędzie, co zawsze, co przez wszystkich było wyznawane, to jest bowiem prawdziwie i rzeczywiście katolickie).
IV fala starokatolicyzmu – wspomnieć należy też o tzw. czwartej fali starokatolicyzmu, która powstała w II połowie XX wieku, zwłaszcza w USA, pod wpływem Soboru Watykańskiego II; sobór spowodował, że część duchownych i świeckich z Kościołów protestanckich, zaczęła bliżej interesować się starożytnym Kościołem katolickim, co doprowadziło do wielu konwersji na prawosławie, rzymski katolicyzm oraz do powstania wielu nowych Kościołów odwołujących się do tradycji starokatolickiej; jedną z największych wspólnot IV fali starokatolicyzmu jest Ekumeniczna Wspólnota Katolicka; kościoły IV fali nie należą do Unii Utrechckiej Kościołów starokatolickich
Współczesność Unia Utrechcka Kościołów Starokatolickich Największe Kościoły starokatolickie są zrzeszone w Unii Utrechckiej. Od 1931 roku istnieje pomiędzy Kościołami Starokatolickimi Unii Utrechckiej a Kościołami Anglikańskimi pełna interkomunia wyrażająca się w obustronnym uznaniu ważności święceń kapłańskich (diakonatu, prezbiteratu i episkopatu) oraz wspólnej celebracji liturgii. Dokumentem statuującym Unię Utrechcką jest „Konwencja Utrechcka”, w skład której pierwotnie wchodziły „Deklaracja utrechcka”, „Umowa” i „Regulamin”. „Deklaracja utrechcka” zawiera podstawy dogmatyki starokatolickiej, wspólnej dla wszystkich Kościołów członkowskich. Jest to dokument fundamentalny dla całego starokatolicyzmu, do dziś niezmieniony. „Umowa” stanowiła wspólne oświadczenie biskupów o pełni wspólnoty kościelnej między ich Kościołami, zaś „Regulamin” zajmował się techniczną stroną funkcjonowania wspólnoty starokatolickiej. Oba te dokumenty zostały na Konferencji we Wrocławiu 25 maja 2000 roku zastąpione przez „Statut Biskupów Starokatolickich Zjednoczonych w Unii Utrechckiej”. Najwyższym organem łączącym Kościoły starokatolickie Unii Utrechckiej jest Międzynarodowa Konferencja Biskupów Starokatolickich, której przewodniczy obecnie arcybiskup Utrechtu Bernd Wallet.
Światowa Rada Narodowych Kościołów Katolickich Światowa Rada Narodowych Kościołów Katolickich (WCNCC) jest formą federacji organizacji kościelnych, które wyznają katolickie prawdy wiary oparte na siedmiu pierwszych Soborach Chrześcijańskich. W swojej liturgii posługują się językiem narodowym, a w realizacji misji podkreślają w sposób charakterystyczny powiązanie z kulturą narodową. Członkowie WCNCC sprzeciwiają się kapłaństwu kobiet w kościele, czy udzielaniu błogosławieństw dla par homoseksualnych – ich zdaniem Światowa Rada Narodowych Kościołów Katolickich staje się więc alternatywą dla Unii Utrechckiej Kościołów Starokatolickich. Wierni zrzeszeni w kościołach WCNCC mają najwyższą cześć oddawać Bogu, wyznawać wiarę w realną obecność ciała i krwi pańskiej w Eucharystii, zaś komunia jest udzielana pod dwiema postaciami: chleba i wina. Kościoły narodowokatolickie nie uznają nieomylności i władzy papieży.