Fridtjof Nansen

Fridtjof Wedel-Jarlsberg Nansen (ur. 10 października 1861 w Store Frøen, zm. 13 maja 1930 w Lysaker) – norweski zoolog, oceanograf, badacz polarny i międzynarodowy działacz społeczny, laureat Pokojowej Nagrody Nobla.

Badał budowę ośrodkowego układu nerwowego u bezkręgowców i wymieniany jest obok Wilhelma Hisa (1831–1904) i Auguste’a Forela (1848–1931) jako jeden z pierwszych twórców teorii neuronowej.

W latach 1888–1889 przeprawił się na nartach przez Grenlandię, udowodniając, że wnętrze wyspy pokrywa nieprzerwanie lądolód rozciągający się przynajmniej do 75°N. W latach 1893–1896 odbył ekspedycję na Ocean Arktyczny na specjalnie zaprojektowanym przez Colina Archera statku „Fram”, który został celowo uwięziony w lodach Arktyki, by wykorzystać dryf lodowy i dotrzeć do bieguna północnego. Statek dotarł około 460 kilometrów na południe od bieguna, a Nansen wraz z Hjalmarem Johansenem (1867–1913) przy wykorzystaniu psich zaprzęgów, nart i kajaków doszli do 86°13,6′N – najdalej na północ niż jakakolwiek poprzednia wyprawa – lecz wobec kończących się zapasów żywności musieli zawrócić. Podczas wyprawy przeprowadzono liczne badania naukowe i zebrano wiele danych, a wyniki prac opublikowano w sześciotomowym traktacie. Na potrzeby rejsu Nansen skonstruował nowy typ urządzenia do badania wód morskich na dużych głębokościach – tzw. butelkę Nansena. Stwierdzono m.in. że Morze Arktyczne ma kilka tysięcy sążni głębokości i jest całkowicie pozbawione wysp, tym samym nie potwierdzając teorii o tym, że na północy znajdują się duże obszary lądu.

Po zakończeniu wypraw polarnych, poświęcił się działalności naukowej i na rzecz uniezależnienia się Norwegii od Szwecji – w niepodległej Norwegii objął funkcję posła w Wielkiej Brytanii (1906–1908). Po wybuchu I wojny światowej zaprzestał działalności akademickiej i zaczął starania na rzecz wzmocnienia obronności Norwegii. Od 1920 roku aż do swojej śmierci w 1930 roku przewodził norweskiej delegacji przy Lidze Narodów. Z ramienia Ligi podjął się repatriacji jeńców wojennych, z których wielu było przetrzymywanych w Rosji Radzieckiej, doprowadzając do repatriacji 450 000 więźniów. Od czerwca 1921 roku Wysoki Komisarz Ligi Narodów do Spraw Uchodźców – stworzył specjalny dokument tożsamości – tzw. „paszport nansenowski”, który umożliwił bezpaństwowym uchodźcom ubieganie się o pozwolenie na wjazd do poszczególnych krajów i uzyskanie pomocy. W 1922 roku za swoją pracę społeczną i zaangażowanie otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla.

Życiorys Fridtjof Nansen urodził się 10 października 1861 roku w Store Frøen pod Kristianią (współczesnym Oslo). Jego ojciec – Baldur Frithjof Nansen (1817–1885) – był prawnikiem, a matka – Adelaide Johanne Thekla Isidore Bølling (1823–1877) – pochodziła z arystokratycznej rodziny Wedel-Jarlsberg. Zarówno dla ojca jak i dla matki Fridtjofa było to drugie małżeństwo, a Fridtjof oprócz brata Alexandra, miał sześcioro przyrodniego rodzeństwa z poprzednich związków rodziców.

Rodzina ojca przybyła do Norwegii w połowie XVIII wieku, a jednym z prominentnych jej przodków był Hans Nansen (1598–1667), kupiec i burmistrz Kopenhagi, autor Compendium Cosmographicum (1633), który brał udział w pierwszych wyprawach w rejon Morza Białego w celu otwarcia nowych szlaków handlowych do Rosji. Matka była bratanicą Hermanna von Wedel-Jarlsberga (1779–1840), reprezentującego króla Karola III (1763–1844) i szefa rządu Norwegii (Statholder).

Fridtjof Nansen spędził dzieciństwo w rodzinnej posiadłości Store Frøen. Już jako dziecko zimą jeździł i skakał na nartach, a latem systematycznie pływał w zimnych wodach fiordu. Od około 12 roku życia odbywał długie polowania i wyprawy wędkarskie. Aktywność na świeżym powietrzu przyczyniła się do rozwoju jego pasji do nauk przyrodniczych i zapału do działalności odkrywcy.

Studia zoologiczne thumb|Nansen (z lewej strony) z kapitanem Axelem Kreftingiem, siedzący na zabitym niedźwiedziu polarnym, wyprawa na SS Viking (1882) Po ukończeniu szkoły w Kristianii w 1880 roku podjął studia w zakresie zoologii na tamtejszym uniwersytecie. Robert Collett (1842–1913) zachęcił go do badań fok arktycznych w terenie i w 1882 roku Nansen odbył 4-miesięczny rejs na statku do połowu fok SS Viking, zbierając okazy fauny morskiej w Arktyce. Podczas tej wyprawy po raz pierwszy ujrzał Grenlandię.

Po powrocie, z inspiracji Colletta, z powodzeniem aplikował na stanowisko kuratora w dziale zoologicznym Muzeum Uniwersyteckiego w Bergen, które piastował do 1897 roku. Muzeum poza działalnością popularyzatorską, funkcjonowało jako instytut badawczy, a wśród jego prominentnych naukowców był m.in. Gerhard Armauer Hansen (1841–1912), odkrywca prątka trądu – Mycobacterium leprae. Muzeum kierowane przez Daniela Corneliusa Danielssena (1815–1894) było wówczas wiodącą placówką naukową na polu biologii na terenie Norwegii. Za sprawą młodego niemieckiego zoologa Willy’ego Kükenthala (1861–1922), który przybył do Bergen w 1883 roku, Nansen zainteresował się badaniami nad układem nerwowym bezkręgowców. W tym samym roku Nansen otrzymał ofertę pracy od amerykańskiego profesora paleontologii Othniela Charlesa Marsha (1831–1899), którą jednak odrzucił.

Późną zimą 1884 roku samotnie przejechał na nartach z Bergen do Kristianii (i z powrotem), aby wziąć udział w zawodach w skokach narciarskich Husebyrennet. Wrażenia z trasy zrelacjonował w reportażu Paa ski over Fjeldet, który został opublikowany w odcinkach w dzienniku „Aftenposten”.

thumb|Nansen prowadzący obserwacje pod mikroskopem, Muzeum Uniwersyteckie w Bergen, (1887) Jesienią 1885 roku ukończył swoją pierwszą pracę naukową – o krążkokształtnych – Bidrag til Myzostomernes Anatomi og Histologi, która została opublikowana w raporcie rocznym muzeum uniwersytetu w Bergen. W 1886 roku wydał rozprawę Foreløbig Meddelelse om Undersøgelser over Centralnervesystemets histologiske bygning hos Ascidiene samt hos Myxine Glutinosa, traktującą o układzie nerwowym żachw i śluzicy pospolitej, która była pracą przygotowawczą do jego pracy doktorskiej. Prace te były pod wieloma względami pionierskie – zarówno jeśli chodzi o przedmiot zainteresowań naukowych, jak i zastosowane metody badań mikro-anatomicznych komórek nerwowych przy zastosowaniu barwników uwidoczniających połączenia nerwowe pod mikroskopem. Prawdopodobnie Nansen jako jeden z pierwszych badaczy stosował technikę barwienia tkanek nerwowych azotanem srebra, którą odkrył włoski anatom Camillo Golgi (1843–1926). Techniki barwienia Nansen nauczył się od Golgiego podczas pobytu studialnego we Włoszech. Techniki tej używał podczas dwumiesięcznego pobytu w stacji zoologicznej Antona Dohrna (1840–1909) w Neapolu.

W 1888 roku uzyskał stopień doktora na podstawie pracy opartej na badaniach budowy ośrodkowego układu nerwowego u bezkręgowców, takich jak płazińce, mięczaki, skorupiaki, czy prymitywnych kręgowców takich jak bezżuchwowce. W swojej pracy, opublikowanej w 1887 roku, Nansen połączył koncepcję sieci nerwowej Golgiego z poglądem o komórce nerwowej jako odrębnej jednostce. Wymieniany jest obok Wilhelma Hisa (1831–1904) i Auguste’a Forela (1848–1931) jako jeden z pierwszych twórców teorii neuronowej.

Przeprawa na nartach przez Grenlandię (1888–1889) thumb|Przeprawa na nartach przez Grenlandię: trasa przebyta na pokładzie statku do połowu fok (kolor niebieski, linia przerywana), trasa przebyta na pokładzie łodzi wiosłowych (kolor niebieski, linia ciągła), planowana trasa przeprawy (kolor czerwony), przebyta trasa (kolor zielony) thumb|Wyprawa Nansena na Grenlandię (1888) thumb|Wyprawa Nansena na Grenlandię – sanie z żaglem (1888)

Zainspirowany próbami przejścia Adolfa Erika Nordenskiölda (1832–1901) w 1883 roku i Roberta Edwina Peary’ego (1856–1920) z 1886 roku, Nansen zorganizował pierwszą wyprawę na nartach przez Grenlandię (1887–1888). Jego plan zakładał przeprawę przez wyspę ze wschodu na zachód, ponieważ zachodnie wybrzeże dawało szansę na znalezienie statku, by wrócić do domu. Uczestnicy mieli pokonywać każdego dnia ok. 10–20 mil i po miesiącu dotrzeć do Christianshåb.

Chociaż projektem zainteresowany był uniwersytet w Kristianii, to rząd norweski nie udostępnił środków na sfinansowanie przedsięwzięcia. Nansen pozyskał prywatnego sponsora – duńskiego przedsiębiorcę Augustin Gaméla (1839–1904), który wcześniej finansował ekspedycję na biegun północny Andreasa Petera Hovgaarda (1853–1910).

W trakcie przygotowań do wyprawy Nansen przeprowadził testy wyposażenia – ubrań, śpiworów, sań i kuchenki, które sam zmodyfikował dla potrzeb ekspedycji. Początkowo rozważał użycie psów lub reniferów, stąd zlecił pozyskanie dla wyprawy doświadczonych z reniferami Saamów. W ekspedycji uczestniczyli: Oluf Christian Dietrichson (1856–1942), Otto Sverdrup (1854–1930), Kristian Kristiansen (1865–1943) oraz Samuel Balto (1861–1921) i Ole Nilsen Ravna (1841–1906).

W maju 1888 roku ekspedycja wyruszyła drogą morską przez Szkocję do Islandii, gdzie została podjęta przez statek do połowu fok „Jason”. 11 lipca dostrzeżono wschodnie wybrzeże Grenlandii na północ od Angmagsalik, jednak Nansen nie zdecydował się na lądowanie z uwagi na obecność paku lodowego. Członkowie wyprawy pozostali na pokładzie „Jasona”, który udał się na poszukiwanie fok w Cieśninie Duńskiej. W połowie lipca statek ponownie zbliżył się do Angmagsalik, i choć pak lodowy nadal się utrzymywał to jego pas był znacznie węższy niż w czerwcu i Nansen zdecydował się na zwodowanie dwóch łodzi i lądowanie.

Początkowo podróż przebiegała bez większych problemów, jednak w miarę zbliżania się do brzegu, pak gęstniał i coraz częściej łodzie musiały być przeciągane po powierzchni lodu. Jedna z łodzi uległa uszkodzeniu, co wymusiło wielogodzinne prace naprawcze i konieczność przenocowania na krze. W nocy prąd zniósł obozowisko na południe a kolejna próba dotarcia do brzegu nie powiodła się. Prąd spychał ekspedycję na południe i dopiero po 12 dniach, 29 lipca, jej uczestnikom udało się wylądować – 380 km na południe od punktu, z którego Nansen zamierzał wyruszyć. Wyprawa ruszyła łodziami wzdłuż wybrzeża na północ, po drodze spotykając Inuitów. 12 sierpnia dotarła do Umivik, łodzie wciągnięto na brzeg, i 15 sierpnia rozpoczęto przeprawę na wybrzeże zachodnie.

Każdy uczestnik ciągnął sanie z ładunkiem, co wobec wznoszącego się terenu i licznych głębokich szczelin nie było łatwym zadaniem. Ekspedycja szła nocą, kiedy śnieg twardniał i łatwiej było przemieszczać się z saniami. Po 9 dniach podróży w trudnych warunkach terenowych, powtarzających się burzach śnieżnych i wobec perspektywy pogarszających się warunków pogodowych, Nansen zdecydował się na zmianę trasy, i zamiast do Christianshåb dojść do Godthåb. Podczas przeprawy wykorzystywano żagle, co pozwoliło na szybkie postępy. Pod koniec września wyprawa dotarła na kraniec lądolodu, lecz aby dotrzeć do Godthåb musiała przeprawić się przez otwarte wody – z dostępnych materiałów zbudowano łódź, na której Nansen wraz ze Sverdrupupem udali się do osady po pomoc. Z Godthåb wysłano dwa kajaki po pozostałych polarników i wszyscy uczestnicy spotkali się ponownie 12 października. Było to jednak zbyt późno, by złapać statek powrotny do domu i uczestnicy byli zmuszeni przezimować w osadzie. Nansen wykorzystał ten pobyt na studia nad technikami adaptacji lokalnej ludności do ciężkich warunków klimatycznych. Wyprawa opuściła Godthåb 24 kwietnia 1889 roku i 21 maja powróciła do Kopenhagi.

thumb|Fridtjof Nansen z Evą Sars (1889) Ekspedycja udowodniła, że wnętrze wyspy pokrywa nieprzerwanie lądolód, rozciągający się przynajmniej do 75°N. W Norwegii Nansen został okrzyknięty bohaterem narodowym, na jego cześć komponowano marsze, pieśni i wiersze a w sklepach pojawiła się cała gama produktów pod marką „Nansen”– od ciast, przez czapki i narty po cygara.