thumb|Holenderski plakat werbunkowy do kolaboracyjnych jednostek Waffen-SS thumb|Puyi (po prawej), ostatni cesarz Chin, kolaborujący z Japonią jako przywódca marionetkowego Mandżukuo utworzonego w okupowanej części Republiki Chińskiej (wojna chińsko-japońska, 1940) thumb|Vidkun Quisling, premier kolaboracyjnego „norweskiego rządu” na spotkaniu z Adolfem Hitlerem (II wojna światowa, 1942) Kolaboracja – podejmowanie współpracy z wrogiem na szkodę własnej ojczyzny lub współobywateli. Zazwyczaj odnosi się do pracy na rzecz okupanta lub niepopularnego w społeczeństwie reżimu. Często traktowana jako przestępstwo.
Pierwotnie słowo „kolaboracja” oznaczało po prostu „współpracę” i miało wydźwięk neutralny. Obecne pejoratywne znaczenie tego terminu ukształtowało się w okresie II wojny światowej. Określano nim wówczas konkretne działania jednostek lub organizacji, które czerpały korzyści z nowej sytuacji, jaką stwarzały zwycięstwa militarne państw Osi, w praktyce zrównując kolaborację ze zdradą narodową.
W Polsce Sądownictwo Polskiego Państwa Podziemnego oraz polskie elity społeczne z czasu II wojny światowej pod pojęciem kolaboracji rozumiały „świadomą i dobrowolną współpracę z okupantem na szkodę państwa i współobywateli”P. Majewski, Kolaboracja, [w:] Polska-Niemcy. Wojna i Pamięć, red. J. Kochanowski, B. Kosmala, Warszawa-Poczdam 2013, s. 297.A. Hempel, Pogrobowcy klęski. Rzecz o policji „granatowej” w Generalnym Gubernatorstwie 1939-1945, Warszawa 1990, s. 201.S. Korboński, Polskie Państwo Podziemne. Przewodnik po Podziemiu z lat 1939–1945, Warszawa 2008, s. 145.. Współpraca mogła mieć charakter polityczny, gospodarczy bądź kulturalnyKolaboracja, [w:] Historia. Encyklopedia szkolna WSiP, wyd. 4 zm. i rozsz., red. A. Friszke, E.C. Król, Warszawa 2004, s. 372..
W Polsce kolaboracja z okupantem została uznana za przestępstwo na podstawie Dekretu PKWN z dnia 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstwa i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu PolskiegoTekst dekretu ()., przy czym w dekrecie uznano za przestępstwo kolaborację z Niemcami.
W myśl dekretu z 31 sierpnia 1944 roku za czyny podlegające karze zostały uznane czyny takie jak: udział w zabójstwach osób cywilnych i jeńców wojennych, pomoc przy zatrzymywaniu osób lub ich prześladowaniu przez władze okupacyjne (z wyłączeniem ścigania sprawców przestępstw pospolitych), wymuszania od osób poszukiwanych przez władze okupacyjne lub ich rodzin korzyści (szmalcownictwo).
W dniu 10 grudnia 1946 roku dekret o ściganiu sprawców kolaboracji został zmieniony na podstawie Dekret Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1946 r. o zmianie dekretu z dnia 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstwa i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu PolskiegoTekst dekretu ()., który rozszerzył zarówno stronę podmiotową, obejmując również ściganiem współpracę z państwami sprzymierzonymi z Niemcami w czasie II wojny światowej.
W myśl dekretu z 10 grudnia 1946 roku za czynu polegające karze zostały dodatkowo uznane czyny polegające na: pomoc w działaniach okupanta na szkodę Państwa Polskiego, obywateli polskich, a także polskich podmiotów prawnych udział w organizacjach przestępczychZa takie organizację uznano SS, NSDAP, Gestapo, SD. utworzonych lub uznanych przez władze okupacyjne oraz w zrzeszeniach politycznych popierających politykę okupanta.
W dniu 22 kwietnia 1964 roku wydano Ustawa w sprawie wstrzymania biegu przedawnienia w stosunku do sprawców najcięższych zbrodni hitlerowskich popełnionych w okresie drugiej wojny światowejTekst ustawy ()., który wstrzymał bieg przedawnienia czynów opisanych w dekrecie z 10 grudnia 1946 roku, o ile nie wszczęto postępowania z powodu nieujawnienia lub nieujęcia sprawców oraz niewydania sprawcy przebywającego za granicą. Wydanie tej ustawy spowodowało, że sprawy o kolaborację nie ulegają przedawnieniu. Co zostało kolejno potwierdzone w przepisach wprowadzających kolejne kodeksy karne, w tym ostatnia Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny art. 4 pkt. 2Tekst ustawy ()..
W myśl ustawy z 18 grudnia 1998 roku o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi PolskiemuTekst ustawy (). ściganiem przestępstw kolaboracji zajmuje się Główna Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN-u.
W rozumieniu prawa karnego współpraca w latach 1939–1941 z okupantem radzieckim na Kresach Wschodnich II RP nie jest przestępstwem, chyba że czyny te stanowią zbrodnię komunistyczną w rozumieniu ustawy o IPN-ie lub stanowiły przestępstwo określone w Kodeksie karnym z 11 lipca 1932 roku.
Zobacz też
kolaboracja pod okupacją niemiecką podczas II wojny światowej kolaboracja pod okupacją japońską podczas II wojny światowej Jednostki Waffen-SS złożone z kolaborantów
Przypisy