A z ogonkiem (majuskuła: Ą; minuskuła: ą; ; ; elfdalski: svansförsett a) – litera diakrytyzowana alfabetu łacińskiego powstała od a, posiadająca ogonek; druga litera alfabetu polskiego.
Historia Kiedy na przełomie stulecia XV i XVI zaczęto języka polskiego szerzej używać w piśmie i druku, pojawił się problem odzwierciedlenia samogłosek nosowych w ortografii. W Rzeczypospolitej Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego łacina dominowała w Królestwie, a język ruski w Wielkim Księstwie od X wieku. Oba języki miały silny wpływ na formującą się polszczyznę. Z łaciny przyjęto alfabet w staroczeskiej redakcji, a z ruszczyzny ogonek dla oznaczenia nosowości. Cyryliczny wielki jus (Ѫ ѫ) odpowiada w wymowie ą, czyli nosowemu o. Jednak graficzne podobieństwo małego jusu (Ѧ ѧ) do dużego A przeważyło, chociaż jego wymowa odpowiada literze ę (nosowe e). Pod tym wpływem do łacińsko-polskiego dużego A dołożono trzecią nogę z małego jusu jako tzw. ogonek na oznaczenie nosowości. Stąd, choć zdaje się to nielogiczne, a z ogonkiem, czyli ą oznacza nosowe o, choć powinno to być o z ogonkiem, czyli ǫ.
Zastosowanie Jest stosowane w języku polskim, kaszubskim, litewskim, elfdalskimEkberg, Lena (2010). . . pp. 87–92. ., krik, nawaho, mescalero-chiricahua, winnebago, kuchin (gwich’in), tutchone oraz w języku Wschodnich Apaczy.
Język polski
W języku polskim pierwotnie litera ą była wymawiana jako a nosowe, ale w dzisiejszych czasach wymowa tej samogłoski to o nosowe. Jest wymawiana jako: [ɔ̃] w połączeniu ze spółgłoską nosową ([ɰ̃] lub [w̃], a przed zmiękczonymi - [j̃]) przed spółgłoskami f, w, z, ż, ź, s, ś, sz, rz, ch, h i na końcu wyrazu; [ɔ̃n̪] przed spółgłoskami t, d, c, dz; [ɔ̃n̠] przed spółgłoskami cz, dż; [ɔ̃ɲ̟] przed spółgłoskami ć i dź; [ɔ̃m] przed spółgłoskami b i p; [ɔ] przed spółgłoskami ł i l; [ɔ̃ŋ] przed spółgłoskami k i g; [ɔ̃ŋ̟] przed spółgłoskami k' i g'.
Przed spółgłoskami zwarto-szczelinowymi i zwartymi są wymawiane jako połączenie samogłoski ustnej i homoorganicznej (o tym samym miejscu artykulacji) spółgłoski nosowej np. w słowach: PrzykładZapis IPAkąpać[kɔ̃mpat͡ɕ]pająk[pajɔ̃ŋk]bądź[b’ɔ̃ɲt͡ɕ]oglądając[ɔglɔ̃n̪’dajɔ̃n̪t͡s]
Litera ą jest wymienna z literą ę, np. w słowach: Liczba pojedynczaLiczba mnogaząbzębyRzeczownikPrzymiotnikmiesiącmiesięcznyMianownikNarzędnikmążmężemCzasownikRzeczowniksądzićsędzia
thumb|upright|Komputerowy zapis litery ą występującej w zapisie Kazań świętokrzyskich.
W języku polskim, podobnie jak i e z ogonkiem (majuskuła: Ę; minuskuła: ę), nie zaczyna żadnego wyrazu"Słownik języka polskiego" pod redakcją Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego i Władysława Niedźwiedzkiego (1900-1927) podaje wyraz "ągrest" jako regionalna forma wyrazu agrest., gdyż prasłowiańskie wyrazy zaczynające się na samogłoskę nosową zostały poprzedzone protetycznym w np. w prasłowiańskim słowie *ǫžь, które dało polskie wąż ().
Jest drugą, a zarazem 26. pod względem częstości występowania literą alfabetu polskiego. W próbce 2. wydania Korpusu IPI PAN liczącej ponad 30 milionów segmentów (około 25 milionów słów ortograficznych) występowała w 0,99%.
Język litewski W zapisie języka litewskiego a z ogonkiem występuje wyłącznie ze względów historycznych, bowiem jej nosowa wymowa zanikła i obecnie ą jest czytane jako samogłoska centralna ([aː]) oraz traktowane jest jako iloczas.
Język kaszubski W języku kaszubskim ą wymawiane jest jako [õ] lub [ũ] co jest przybliżone nosowego u.
Język elfdalski W języku elfdalskim a z ogonkiem znajduje się na drugiej pozycji w alfabecie oraz pełni funkcje a nosowego.
Języki autochtoniczne Ameryk thumb|Umiejscowienie ogonka w językach europejskich (po lewej stronie) i językach autochtonicznych Ameryk (po prawej stronie)
A z ogonkiem wymawiana jest jako samogłoska nosowa w amerykańskich językach autochtonicznych: krik; kuchin (gwich’in); mescalero-chiricahua; nawaho; tutchone; winnebago; wschodnioapackim.
Inne reprezentacje Litera ą jest również przedstawiana: w kodzie Morse’a literę ą przedstawia się poprzez sekwencje sygnału krótkiego, długiego, krótkiego i długiego (• — • —); w polskim języku migowym literę ą wykonuje się przez zaciśnięcie ręki w pięść, a następnie wykonanie przed sobą kółka dłonią; w zapisie SignWriting jest reprezentowana przez symbol 𝤃𝧥
Kodowanie komputerowe W unikodzie a z ogonkiem jest kodowana: Znak Unicode Kod HTML Nazwa unikodowa Nazwa polska Ą U+0104 Б LATIN CAPITAL LETTER A WITH OGONEK Łacińska duża litera a z ogonkiem ą U+0105 б LATIN SMALL LETTER A WITH OGONEK Łacińska mała litera a z ogonkiem
Zobacz też lista jednoliterowych skrótów i symboli jus Ę
Przypisy
Kategoria:Diakrytyzowane litery polskie Kategoria:Samogłoski Kategoria:Diakrytyzowane litery A Kategoria:Litery łacińskie z ogonkiem