mały|Okna familoków w Rudzie Śląskiej – Nowy Bytom ul. Niedurnego mały|Familok w Chwałowicach, dzielnicy Rybnika, widok od podwórza mały|Familoki w Rudzie Śląskiej – Nowy Bytom ul. Niedurnego mały|Klatka schodowa w familoku, Chorzów ul. Hajducka Familok ( albo Familien-Haus czyli „rodzinny blok”) – budynek wielorodzinny, przeznaczony dla pracowników przemysłu ciężkiego i ich rodzin, przede wszystkim górników, hutników oraz średniego personelu urzędniczego. Familoki wchodziły w skład osiedli robotniczych i w klasycznej postaci były budowane na przełomie XIX i XX wieku w miejscowościach, gdzie powstawały odpowiednio duże zakłady przemysłowe. Familok stał się symbolem Górnego Śląska, jest nieodłącznym elementem śląskiego krajobrazu. Budynki tego typu powstawały także w Zagłębiu, Rybniku, Zawierciu oraz Częstochowie.
Słowo familok pochodzi z etnolektu śląskiego i powstało z połączenia wyrazu familijo (ponieważ domy były przeznaczone dla rodzin) oraz końcówki -ok.
Charakterystyka lewo|mały|Rząd familoków przy ul. Modrzejewskiej w Gliwicach Cechy charakterystyczne tego typu budynków: były budowane z cegły niepowlekanej tynkiem (stąd ich charakterystyczna barwa – ciemnoczerwona, brunatna), miały dwie lub trzy kondygnacje z często zamieszkanym poddaszem. W większości budynki posiadają dachy dwuspadowe o małym nachyleniu, a ich ściany przed szkodami górniczymi zabezpieczano stalowymi ściągami (w różnych pasach poziomych), zakotwionymi na rozety oporowe.
W pierwszym okresie pozbawione były kanalizacji. Wspólny wodociąg: zlew (śl. ) z kranem (śl. ) był lokalizowany na półpiętrze klatki schodowej. Typowe mieszkanie miało około 35 m² i składało się z kuchni oraz pokoju, czasami też spiżarni, częściej zwanej komórką. Życie codzienne koncentrowało się w kuchni. Pokój (dawniej izba) pełnił funkcje sypialni oraz pomieszczenia reprezentacyjnego. Mieszkanie było zamieszkiwane przez 6 do 8 osób. Familoki miały też wspólne ubikacje (śl. ) dla mieszkańców jednej klatki schodowej, zlokalizowane na półpiętrze wewnątrz budynku, czasem też na podwórzu, oraz indywidualne komórki, pierwotnie wywodzące się z tradycyjnego wiejskiego chlewika (śl. ) i przypisane do każdego mieszkania. Bardzo szybko okazało się, że o hodowli świń nie ma mowy, za to ważniejsze jest miejsce na węgiel dawany pracownikom w ramach deputatu. Na Górnym Śląsku, gdzie zabudowa „familokowa” jest dość typowa, tworzą one całe ulice, a nawet dzielnice. Zdobnictwo zewnętrzne budynków było skromne, a polegało na prostych ozdobnych układach cegieł w fasadach domów, elewacje artykułowane były głównie w poziomach przez pasy gzymsów nad kondygnacjami, nad otworami okiennymi czasem można zaobserwować łuki ułożone z wystających poza lico ściany cegieł.
Życie sąsiedzkie Atmosfera życia w takich budynkach była specyficzna ze względu m.in. na zamieszkujące w nich skoligacone rodziny. Ponadto z racji faktu, że w familokach mieszkali zazwyczaj górnicy z jednej kopalni, nawiązywali oni często przyjaźnie, które utrzymywali także po pracy. Drzwi wejściowe do kuchni z reguły były otwarte przez cały dzień, a częstym miejscem spotkań były sienie, altanki, schody przy wejściach do budynków oraz podwórka. Właśnie na podwórkach skupiało się sąsiedzkie życie towarzyskie, spotykała się młodzież i starsi, odbywały się zabawy przy akompaniamencie gitar, akordeonów, mandolin.
Familoki dzisiaj Ze względu na swoje znaczenie historyczne w niektórych miastach są obejmowane opieką konserwatorską i poddawane renowacji, np. Nikiszowiec w Katowicach, Kolonia Zgorzelec w BytomiuMichał Bulsa, Patronackie osiedla robotnicze. Tom 1: Górny Śląsk, Łódź 2022, s. 7-10., Kolonia Emma w Radlinie lub familoki w Rudzie Śląskiej i Czerwionce-Leszczynach oraz rewitalizacji.
Zobacz też
famuła
Przypisy
Linki zewnętrzne Zabytkowe familoki w Katowicach-Nikiszowcu w czerni i bieli Zabytkowe osiedle Czerwionka-Leszczyny
Kategoria:Budynki mieszkalne Kategoria:Architektura Śląska