thumb|Men – statuetka terakotowa z Azji Mniejszej, III w. n.e. (zbiory Uniwersytetu Harvarda) Men (stgr. Μήν) – hellenistyczno-rzymskie bóstwo synkretyczne czczone głównie na obszarze starożytnej Azji Mniejszej (Anatolii).
Pochodzenie Men lub Meis (Μείς) był bóstwem małoazjatyckim pochodzącym najpewniej z Frygii (z grupy dawnych bóstw anatolijskich), którego kult począł znacząco rozprzestrzeniać się dopiero w czasach hellenistycznych. Pierwotne jego pochodzenie i powiązania z innymi kultami religii bliskowschodnich są wciąż trudno uchwytne. Wiele wskazuje, że początkowo było to bóstwo lunarne, którego charakter i postać ulegały stopniowym przemianom w miarę poszerzania zasięgu kultowego i łączenia się z innymi bóstwami z wierzeń lokalnych. Prawdopodobnie z początku znaczeniem odpowiadał babilońskiemu bogu księżyca Sinowi, od którego przynajmniej częściowo pochodziTak uważa L. Guerrini, dz. cyt. w bibliografii poniżej.. Zdaniem innych mógł jednak mieć związek z perskim bogiem księżyca MaoEncyclopaedia Britannica, t. 24, s. 122 ; por. t. 7, s. 1044.. Nowsze ustalenia wywodzą go od luwijskiego bóstwa księżyca ArmaUtożsamianego później z Hermesem, co dotyczy zwłaszcza Antiochii Pizydyjskiej (M. Popko, Religions of Asia Minor, dz. cyt., s. 168)..
Trudność sprawia też właściwa postać jego imienia występującego w wielu odmianach – od Meis poprzez Mis po zlatynizowaną Mensis (na monetach z czasów cesarstwa rzymskiego). Za formę rodzimą uważać można Man[n]esZdaniem F. Redding Waltona, dz. cyt. w bibliogr. poniżej., wywiedzione z lidyjsko-frygijskiego Ma[s]nesWedług W. Fautha, dz. cyt. w bibliogr. poniżej., zaś późnym odbiciem zgrecyzowanej formy jego imienia może być nawet Menas – popularny święty czczony we wschodnim chrześcijaństwieA. Lesky, Men [w] Pauly's Real-Encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, t. XV/1 (1931), kol. 697.. Rzymianie niekiedy określali go mianem Lunus, traktując jako męskie wcielenie swej bogini księżycaS.W. Stevenson, C.R. Smith, F.W. Madden, A Dictionary of Roman Coins, Republican and Imperial, London 1889, s. 528-529..
Ikonografia thumb|170px|Men na monecie galackiej Ankyry z połowy III w. n.e. Właśnie ekspansja kultu Mena z obszaru frygijsko-lidyjskiego w czasach hellenistycznych (od III w. p.n.e.) przeniosła go na całą Azję Mniejszą aż do Grecji kontynentalnej. Szczególne rozpowszechnienie nastąpiło wtórnie, w cesarstwie rzymskim od końca I wieku, zwłaszcza jednak w II i III stuleciuPrzedstawienia Mena na ówczesnych monetach świadczą, że kult jego znany był aż po Palestynę (Gaba) i Arabię (Esbus = Heszbon).. Men wówczas był przedstawiany w postaci brodatego mężczyzny w płaszczu i w czapce frygijskiej, z półksiężycem za plecami (i często z kogutem u stóp), opartego na długim berle (niekiedy z owiniętym wężem) bądź włóczni, w drugiej ręce trzymającego zazwyczaj dużą szyszkę sosnową, nogą zaś depczącego czaszkę byka (bukranion). Wyobrażenia te dzielą się zasadniczo na dwie kategorie: bóstwa jako postaci stojącej (bardziej rozpowszechnione) i jako jeźdźca na koniu lub baranie (rzadsze i typowe raczej dla obszaru frygijskiego). Spotykane są też przedstawienia Mena powożącego rydwanem zaprzężonym w byki lub z bykiem albo lwem u boku.
Nie przetrwał niestety żaden z posągów, o których istnieniu wiadomo pośrednio (np. w Smyrnie, znany z inskrypcji dedykacyjnej). W rezultacie nawet ikonografia bóstwa nie jest jasna, a większość znanych szczegółów zawdzięczamy przedstawieniom na prowincjonalnych (miejskich) monetach cesarstwa rzymskiego z obszaru Azji Mniejszej. Dodatkowym, choć rzadkim źródłem ikonograficznym są wyobrażenia odciśnięte na lampkach oliwnych pochodzących ze wschodniej części obszaru śródziemnomorskiegoPor. M.L. Bernhard, Lampki starożytne, Warszawa 1955, s. 232.. Spośród najczęstszych atrybutów Mena (poza półksiężycem) można z pewnością wymienić święte drzewo Frygów (symbol nieśmiertelności) i gałąź życia, kaduceusz, czapkę frygijskąL. Guerrini, dz. cyt..
Kult left|thumb|160px|Men z atrybutami na monecie pizydyjskiej Antiochii z końca II w. Nader słabe są również inne materialne świadectwa kultu tego bóstwa. Spośród kilku sanktuariów wspomnianych przez Strabona w jego Geografii zachowały się ruiny jednej tylko świątyni w Antiochii PizydyjskiejOdkrytej przez W.M. Ramsaya w 1911 r. na wzgórzu Karakuyu pod Yalvaç (Turcja) – Journal of Roman Studies t. XVI (1926), s. 111 ; t. XVII (1927), s. 112. Zob. też M.M. Hardie, The shrine of Mên Askaenos [w] Journal of Hellenic Studies t. 32 (1912).. Dwie inne znajdowały się według Strabona pomiędzy miastami LaodikejaSanktuarium karyjskiego Mena na pograniczu Karii i Lidii (M. Popko, Religions of Asia Minor, Warszawa 1995, s. 192). i Karura (Geographia XII, 580), a nawet w pobliżu Aten (XII, 557)Pauly's Real-Encyclopädie des classischen Altertumswissenschaft, t.XV/1, kol. 692., gdyż w III wieku kult Mena potwierdzony jest w Attyce, gdzie miał być popularny wśród niewolników. Na wyspach – np. Rodos, Delos, Tasos, kult poświadczają odosobnione inskrypcjeThe Oxford Classical Dictionary, dz. cyt.. Ogólnie biorąc, kult tego „potężnego w Azji bóstwa” ograniczał się do wschodniej części imperiumM. Jaczynowska, Religie świata rzymskiego, Warszawa 1987, s. 200., sięgając dość daleko na wschód, o czym świadczyła założona w czasach perskich świątynia w Kabejra (dzis. Niksar)M. Popko, Religie starożytnej Anatolii, Warszawa 1980, s. 258n..
Niemniej zawikłane i zróżnicowane są postacie (formy) kultowe tego bóstwa. Mena czczono zarówno jako pana niebios („Ouranios” Ούράνιος), jak i władcę świata podziemnego („Katachthonios” Καταχθονιός). Przypisywano mu również dobroczynny wpływ na rozwój roślin i zwierząt; zwracano się do niego tytułując go Panem („Tyrannos” Τύραννος)Mitologia Egiptu i starożytnego Wschodu. Kompendium, Warszawa 2004, s. 132.. thumb|180px|Men – terakotowe wyobrażenie z Tarsu (Cylicja), I wiek p.n.e. (Muzeum Luwru)Miał poza tym mnogość lokalnych przydomków – jak „Phosphoros” (w Pamfilii), „Pharnakos” (w znanym w starożytności sanktuarium w regionie Pontu), „Askaenos” (w Antiochii Pizydyjskiej) itp. – podkreślających jego cechy szczególne. Wzywany był też w modlitwach jako strażnik grobów i dlatego wizerunek jego bywa spotykany w zdobieniach stel i nagrobków. Natomiast z pradawną funkcją uzdrowicielską tego bóstwa można łączyć wspomniane przez Strabona (XII, 580) istnienie szkół lekarzy przy niektórych świątyniach. Men uważany był jednak również za bóstwo wieszczące i stąd przypuszczenia o istnieniu jego wyroczni, np. w Attalei (Izauria) czy w Anabura (Pizydia), jakkolwiek pozostają one wciąż problematyczne i nieudokumentowane.
Potwierdzone jest za to w Azji Mniejszej istnienie związanych z jego kultem misteriówPauly's Real-Encyclopädie..., dz. cyt., kol. 693.. Tłumaczy to, dlaczego w małoazjatyckim środowisku zachodnim zaczął on dość łatwo ulegać wchłonięciu przez silniejszy (także misteryjny) kult Kybele i Attysa – z którym zresztą dość często Mena poczęto utożsamiaćNie tylko poprzez wspólne frygijskie pochodzenie; atrybutami mylącymi była czapka frygijska i drzewo (sosna – u Attysa będąca symbolem samokastracji). W przeciwieństwie do Mena Attys zwykle jednak wyobrażany jest w postaci bezbrodego młodzieńca.. Tę synkretyczną tożsamość potwierdzałoby szereg inskrypcji znalezionych w Rzymie i w Ostii.
Niejasna geneza tego bóstwa i jego wielopostaciowość niewątpliwie przyczyniły się do tego, że łatwo uległo ono wtopieniu w system synkretyzmu religijnego, charakterystycznego dla późniejszych okresów cesarstwa rzymskiego. W wierzeniach utożsamiane bywa później nie tylko z Attysem, ale i trackim Sabaziosem, z Zeusem Dolichenosem i ze szczególnie popularnym Mitrą. Znaczące jest przy tym usytuowanie Mena w misteryjnym kulcie MitryM.J. Vermaseren, Enciclopedia dell’arte antica, classica e orientale, Roma 1963, t. V, s. 118.. Synkretyczne reliefy ukazują to bóstwo nie tylko obok Mitry, lecz nawet z boginią Hekate.
Uwagi
Przypisy
Bibliografia Wolfgang Fauth, Men [w] Der Kleine Pauly, München 1979, t. 1, kol. 1194-1196 Lucia Guerrini, Men [w] Enciclopedia dell’arte antica, classica e orientale, Roma 1961, t. IV, s. 1001-1002 Francis Redding Walton, Men (Μήν) [w] The Oxford Classical Dictionary , s. 556 Men [w] Encyclopaedia Britannica [XV edycja, 1993], t. 7, s. 1044 Maciej Popko, Religie starożytnej Anatolii, Warszawa 1980, s. 257-259 Maciej Popko, Religions of Asia Minor, Warszawa 1995 Maciej Popko, Wierzenia ludów starożytnej Azji Mniejszej, Warszawa 1989
Kategoria:Bogowie Kategoria:Bóstwa lunarne Kategoria:Frygia Kategoria:Bóstwa wieszczące