Wschowa

Wschowa (niem. Fraustadt) – miasto w województwie lubuskim, siedziba powiatu wschowskiego i gminy miejsko-wiejskiej Wschowa. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa leszczyńskiego.

Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. Wschowa liczyła 13 851 mieszkańców.

Wschowa leży w historycznej WielkopolsceEdmund Długopolski, Władysław Łokietek na tle swoich czasów, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław 1951, s. 168.Stanisław Świrko, Orle gniazdo. Podania, legendy i baśnie wielkopolskie, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1971, s. 173.Henryk Samsonowicz, Janusz Tazbir, Tadeusz Łepkowski, Tomasz Nałęcz, Polska. Losy państwa i narodu do 1939 roku, Wydawnictwo ISKRY, Warszawa 2003, , s. 91.Marek Kazimierz Barański, Dynastia Piastów w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005, , s. 493., w dawnej ziemi wschowskiej, której była stolicąZiemia lubuska, red. Michał Sczaniecki, Stanisława Zajchowska, Instytut Zachodni, Poznań 1950, s. 231.Włodzimierz Łęcki, Franciszek Jaśkowiak, Wielkopolska. Przewodnik, Wydawnictwo „Sport i Turystyka”, Warszawa 1989, , s. 389.. Za panowania Konrada I głogowskiego oraz w latach 1290–1343 należała do księstwa głogowskiego, w związku z czym stanowiła część Dolnego ŚląskaStudia i materiały do dziejów Wielkopolski i Pomorza, t. 3, red. nacz. Zdzisław Kaczmarczyk, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Poznań 1957, s. 327.Andrzej Wędzki, Ze studiów nad procesami osadniczymi ziem Polski zachodniej. Wybrane zagadnienia, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, Wrocław 1987, , s. 43.Ludzie i herby w dawnej Polsce, red. Piotr Dymmel, Polskie Towarzystwo Heraldyczne Oddział w Lublinie, Lublin 1995, , s. 224.Olga Miriam Przybyłowicz, „Pro remedio anime”? Fundacja klarysek w Głogowie, [w:] „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka”, R. 64, nr 4, Wrocławskie Towarzystwo Miłośników Historii, Wrocław 2009, , s. 663.. W 1343 Wschowa została przyłączona z powrotem do Wielkopolski wraz z resztą ziemi wschowskiej przez Kazimierza WielkiegoZielonogórskie. Rozwój województwa w Polsce Ludowej, red. Jan Wąsicki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1970, s. 41.Bogdan Zgodziński, Województwo leszczyńskie, Krajowa Agencja Wydawnicza, Poznań 1981, s. 17.Piotr Pregiel, Tomasz Przerwa, Dzieje Śląska, Cadus, Wrocław 2005, , s. 53..

Osiedla Stare Miasto Osiedle Jagiellonów Osiedle Janusza Korczaka Osiedle Zwycięstwa Osiedle Nowe Ogrody Osiedle Przylesie Osiedle Zielony Rynek (Boczna) Osiedle Zacisze (Europejskie, Unii Europejskiej)

Demografia Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI w. Wydanie zbiorcze serii, s. 1717-1718 podaje, że pod koniec XVI wieku Wschowę zamieszkiwało prawdopodobnie minimum 2200 osób (rejestry poborowe z II połowy XVI w. podają liczbę 370 rzemieślników i 64 wiatraków); podymne województwa poznańskiego z 1631 r. wymienia 675 domów i w zależności od przelicznika można szacować ludność Wschowy na przełomie XVI i XVII wieku na 4050-6070 osób, przy czym najczęściej przyjmowana jest wersja, że ludność Wschowy nie przekraczała 5 tysięcy mieszkańcówZiemie polskie Korony w drugiej połowie XVI wieku. Wydanie zbiorcze, pod red. M. Słonia, cz. II: Komentarz, indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku. Wydanie zbiorcze serii, pod red. H. Rutkowskiego i M. Słonia), Warszawa 2021, s. 1717-1718 Rejestry poborowe Wschowy i ziemi wschowskiej z lat 1563, 1565, 1567, 1570, 1577, 1579, 1581, 1582 i 1583 opublikowane zostały w formie cyfrowej na stronie Atlas Fontium: Rejestry poborowe ziem polskich Korony w drugiej połowie XVI wieku oraz (wraz z komentarzami) na stronie Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski: Ziemia wschowska.

Dane z 30 czerwca 2008:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźnijednostka osób % osób % osób %populacja 14 400 100 7488 52 6912 48gęstość zaludnienia(osób/km²) 1716 892 824 31 grudnia 2010 miasto liczyło 14 357 mieszkańców. thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Wschowy w 2014 roku

Nazwa thumb|Wschowa na historycznej mapie Wielkopolski sporządzonej w 1888 roku według danych zaczerpniętych z Kodeksu dyplomatycznego Polska nazwa miasta jest interpretowana dwojako. Jest hipoteza, jakoby była związana z czasownikiem schować, które w staropolskim występuje w formie wschować. Nazwa miasta mogłaby wskazać miejsce, w którym można się schronić. Opowiedziano się też za wersją, że pochodzi od dzierżawczej nazwy Wieszów, która wywodzi się od nazwy osobowej Wiesz będącej skróceniem imienia Wielisław. Wskazuje na to najstarsza pisownia miasta brzmiąca Veschov. Miejscowością o podobnej nazwie jest w Polsce Wieszowa.

W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizownej formie WeschowamLiber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.H. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889.. W roku 1613 niemiecko-śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińskie nazwy: Fraustadium, Vuchonensium.

Nazwa niemiecka Fraustadt – po raz pierwszy notowana w 1290 roku w zapisie Frovenstat w dokumencie księcia Henryka głogowskiego potwierdzającym prawa miasta do 15 łanów we wsi Przyczyna – odwołuje się do Matki Bożej, którą otaczano w mieście kultemRospond Stanisław, Słownik etymologiczny miast i gmin, Wrocław 1984., co objawiało się na pieczęci miejskiej wyobrażającej tronującą Marię z Dzieciątkiem. Obecna nazwa została oficjalnie ustalona 7 maja 1946Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ()..

Historia thumb|left|Mury obronne, XV i XVI w. Miejscowość znajdowała się na pograniczu Wielkopolski i Śląska. Pierwotnie wchodziła w skład Wielkopolski, ale w połowie średniowiecza w wyniku wojen dzielnicowych została podbita oraz włączona w granice Śląska przez książąt śląskich.

Prawa miejskie Wschowa uzyskała w XIII wieku. Położenie miasta na szlakach handlowych z Poznania do Głogowa oraz Czech spowodowało jego szybki rozwój w tamtym okresie. Również od XIII w. miasto posiadało prawo mennicze, nadane przez ks. Jana ścinawskiego i potwierdzone później przez Kazimierza WielkiegoKrzysztof Koziołek Miasto królewskie Wschowa, ISBN 978-83-920-100.. 10 marca roku 1296 książęta, kujawski Władysław Łokietek i głogowski Henryk III zawarli ugodę pod Krzywiniem o podziale Wielkopolski i uzgodnieniu granicy, a Wschowa oficjalnie stała się częścią Księstwa głogowskiego, według postanowień traktatowych Henryk III obejmował wszystkie ziemie na południe od rzeki Obry plus Kasztelanie: zbąszyńską i wschowską. Dla wzmocnienia umowy zdecydowano, że Władysław I Łokietek adoptował syna Henryka III – Henryka IV Wiernego i czynił go następcą w poznańskiem.

thumb|Zamek starościński z XIV wieku, obecnie hotel i restauracja Zamek królewski W 1343 roku król Kazimierz III Wielki przyłączył ponownie miasto do Polski, aby w latach 1345 i 1349 obdarzyć je przywilejami miasta królewskiego. W 1365 zawarł tu małżeństwo z ks. Jadwigą żagańską, na pamiątkę czego pozostawił w mieście relikwie św. Stanisława, który został drugim patronem miasta po NMP. W kolejnych latach miasto odwiedzali tacy monarchowie, jak Władysław Jagiełło, Kazimierz IV Jagiellończyk, Zygmunt I Stary, August II (siedmiokrotnie) i August III. Miasto było znanym ośrodkiem sukiennictwa, działały też liczne warsztaty złotnicze, garncarskie, szewskie i konwisarskie, ogółem w mieście funkcjonowało 50 cechów. W czasie wojny trzynastoletniej Wschowa wystawiła w 1458 roku 20 pieszych na odsiecz oblężonej polskiej załogi Zamku w MalborkuKodex dyplomatyczny Wielkiej Polski; Codex diplomaticus Majoris Poloniae zawierający bulle papieżów, nadania książąt, przywileje miast, klasztorów i wsi, wraz z innemi podobnéj treści dyplomatami, tyczącemi się historyi téj prowincyi od roku 1136 do roku 1597; zebrany z materyałow przez Kaźmierza Raczyńskiego byłego Generała W. Polskiego i Marszałka nadwornego koronnego przysposobionych; wydany przez Edwarda Raczyńskiego, Poznań 1840, s. 181.. Wschowę uważano za jedno z siedmiu najbogatszych miast Królestwa Polskiego, a w końcu XVI wieku - po Poznaniu - była najważniejszym miastem wielkopolskimRekonstrukcja planu Wschowy pod koniec XVI wieku wraz w komentarzem historyczno-geograficznym znajduje się w: Ziemie polskie Korony w drugiej połowie XVI wieku. Wydanie zbiorcze, pod red. M. Słonia, cz. II: Komentarz, indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku. Wydanie zbiorcze serii, pod red. H. Rutkowskiego i M. Słonia), Warszawa 2021, s. 1699-1718 oraz cz. I: Mapy, plany, . Wschowska księga grodzka z lat 1495-1526 opublikowana została na stronie Atlas FontiumThe Court Records of Wschowa (1495–1526). Digital Edition .

Wschowa jako siedziba osobnej ziemi (powiatu), stała się również siedzibą sądów szlacheckich: ziemskiego i grodzkiego, które przetrwały do rozbiorówM. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.. Miejsce obrad sejmików elekcyjnych ziemi wschowskiej od XVI wieku do pierwszej połowy XVIII wiekuWojciech Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 29.. Na podstawie wydanego w roku 1404 prawa w mieście powstała mennica działająca do ok. 1655–59. W 1512 r. we Wschowie miał odbyć się zjazd z udziałem przedstawicieli Polski, Czech, Saksonii, Księstwa Zachodniopomorskiego i dużych polskich miast, takich jak Kraków, Poznań i Gdańsk, w sprawie trwającego konfliktu handlowego z Wrocławiem. W wiekach XVI i XVII miasto było ośrodkiem luteranizmu. XVII wiek to okres dalszego rozwoju miasta, wówczas Włoch Niccolò Bacaralli założył tu pierwszą w Polsce manufakturę farbiarską sukna na Przedmieściu Głogowskim.

W 1633 starosta Hieronim Radomicki zbudował poza obrębem murów miejskich „Nowe Miasto”, które w 1642 otrzymało miejskie prawo magdeburskie, posiadało także samodzielny ratusz, samorząd, szpital i szkołę. 13 lutego 1706 pod Wschową, między wsiami Dębowa Łęka i Osowa Sień, w czasie III wojny północnej, odbyła się bitwa między siłami szwedzkimi a armiami Saksonii i Rosji, w której Szwedzi odnieśli zdecydowane zwycięstwo. W XVIII wieku często rezydowali tu królowie August II i August III, a także obradował senat. W tym czasie Wschowa pełniła rolę drugiej, „nieoficjalnej stolicy Polski”. Wygląd miasta i skalę przygotowań na przyjazd władcy opisała anomimowa relacja wizyty króla Polski Augusta II Mocnego we Wschowie w 1699 wydana przez Johanna Kuntze.

Wschowa uzyskała prawo składu w 1676 rokuStan Lewicki, Historja handlu w Polsce na tle przywilejów handlowych: (prawo składu), Warszawa 1920, s. 132..

10 lipca 1737 roku we Wschowie zawarty został konkordat ze Stolicą ApostolskąVetera monumenta Poloniae et Lithuaniae gentiumque finitimarum historiam illustrantia maximam partem nondum edita ex tabulariis Vaticanis, deprompta collecta ac serie chronologica disposita. T. 4, Ab Innocentio PP. XII usque ad Pium PP. VI 1697–1775.P.1–2, wydał Augustyn Theiner, Rzym 1864, s. 123–126.. W 1779 we Wschowie stacjonował 6 Regiment Pieszy Łanowy armii koronnej.

mały|Rynek przed 1945