thumb|Patent zaświadczający szlachectwo wystawiony przez marszaka guberni wołyńskiej w 1803 roku thumb|Pieczęć zgromadzenia szlacheckiego guberni wołyńskiej z 1803 roku 260px|thumb|Mapa guberni wołyńskiej 1820 Gubernia wołyńska (, do 1796 roku namiestnictwo izasławskie) – południowo-zachodnia gubernia Imperium Rosyjskiego istniejąca w latach 1792–1925.
Centrum administracyjnym był do 1795 Zasław, później do 1804 Nowogród Wołyński. Od 1804 Żytomierz. Historia
Gubernia została utworzona po II rozbiorze z terytorium województwa wołyńskiego i zachodniego skrawka (z Żytomierzem) województwa kijowskiego Rzeczypospolitej. Jej obszar wynosił 71 736 km², zamieszkany przez 3 501 600 osób (na początku XX wieku).
W latach 1819–1830 gubernia wołyńska pozostawała pod naczelnym zarządem administracyjnym wielkiego księcia KonstantegoWacław Tokarz, Wojna polsko-rosyjska 1830 i 1831, Warszawa 1993, s. 55-56.. Od 1832 weszła w skład Kraju Południowo-Zachodniego (generał-gubernatorstwo kijowskie).
Rozpiętość terytorium guberni sięgała ponad 500 km od Lelikowa na północy do Wołoczysk na południu oraz ok. 450 km od Pulma na zachodzie po Worobie Nowe na wschodzie.
Po rozpadzie Imperium Rosyjskiego i uzyskaniu niepodległości przez kraje Europy Wschodniej ponad połowa guberni wołyńskiej znajdowała się pod kontrolą polską w obrębie okręgu wołyńskiego pod Zarządem Cywilnym Ziem Wschodnich. Po traktacie ryskim zachodnia część guberni znalazła się w Polsce i utworzono z jej terenów województwo wołyńskie. W skład polski weszły w całości powiaty: dubieński, kowelski, łucki, rówieński i włodzimierski, większa część powiatu krzemienieckiego (oprócz gmin Jampol i Święciec i skrawków gmin Białozórka i Dederkały), mniej więcej połowa powiatu ostrogskiego, oraz skrawki powiatów nowogrodzkiego (gmina Korzec) i owruckiego (gmina Kisorycze oraz części gmin Jurowo i Olewsk)Adam Janusz Mielcarek: Podziały terytorialno - administracyjne II Rzeczypospolitej w zakresie administracji zespolonej. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2008..
Z pozostałej przy ZSRR części w 1923 utworzono 4 okręgi: korosteński, nowogrodzki, szepetowski i żytomierski.
Ujezdy (powiaty) żytomierski włodzimierski dubieński zasławski kowelski krzemieniecki łucki zwiahelski owrucki ostrogski rówieński starokonstantynowski
Położenie Gubernia wołyńska znajdowała się na granicy z Galicją. Część południowa poprzecinana była wyniesieniami, których kulminacją była Góra Awratyńska w pobliżu Krzemieńca 1328 stóp (405 m) (najwyższy ówczesny punkt Rosji Europejskiej z wyłączeniem Uralu, Krymu i wschodnich Gór Archangielskich). Część północna guberni była terytorium płaskim, bagnisto-nizinnym, pokrytym torfowiskami i lasami, należała do Polesia Pińskiego.
Warunki naturalne Na północy znajdowały się gleby błotniste i piaszczyste, w części środkowej – gliniaste i kurzowe, miejscami kamieniste, na południu dobry czarnoziem.
Lasy zajmowały 2136 tys. dziesięcin (23337 km²) (32% obszaru), położone na północy, część południowa bezleśna.
Rzek stosunkowo dużo, wszystkie, z wyjątkiem Bugu i Teterewa wpadały do Prypeci, wiele z nich było spławnych. Statki poruszały się po Bugu, Styrze, Horyni.
Bogactwa mineralne: granit, kryształ górski, gliny ceramiczne, torf, rudy żelaza. Znaleziono ale nie wydobywano: grafit, węgiel kamienny, bursztyn.
Klimat umiarkowany, średnioroczna temperatura dla Żytomierza +7,6 °C.
Gospodarka Główny produkt rolny: żyto ozime: (średnio w latach 1900 — 1904: 32,7 mln pudów), pszenica ozima (średnio 16,8 mln pudów), jęczmień (średnio 7,2 mln pudów), owies (śr. 19,4 mln pudów), gryka (śr. 3,6 mln pudów), proso (śr. 2,3 mln pudów), groch (śr. 2 mln pudów), ziemniaki (śr. 53 mln pudów), buraki cukrowe (około 2 mln berkowców), tytoń i chmiel.
Sadownictwo rozwinęło się głównie na południu: brzoskwinie, morele i winogrona.
W okolicach lesistych chłopi zajmowali się pszczelnictwem (182 tys. pni, 35 tys. pudów miodu, wosku 4 tys. pudów). Hodowla rozwinęła się dzięki licznym pastwiskom i pokosom. W roku 1903 było 693 tys. koni (45 stadnin), bydła rogatego 4096 tys., owiec 829 tys., świń 680 tys. Wełna wykorzystywana częściowo na potrzeby Rosji, częściowo do Austrii.
Fabryki i zakłady oraz przemysł drobny produkowały towary wartości 33,5 mln rubli i zatrudniały 20 tys. robotników.
Oświata Szkół (1903): 3003 z 129 454 uczniami. 727 szkół początkowych 956 szkół parafialnych 523 szkół elementarnych (z liczbą uczniów — 106 634) 10 średnich uczelni (z 3 649 uczniami) 7 seminariów duchownych 1 seminarium nauczycielskie 5 szkół wiejskich 1 szkoła felczerska 770 szkół żydowskich (z 17 265 uczniów)
Demografia 250px|thumb|Mapa etnograficzna guberni wołyńskiej według spisu 1897 Według pierwszego spisu powszechnego Imperium Rosyjskiego z 1897 gubernię zamieszkiwało 2 989 482 osób,
Podział etniczny populacji przedstawiał się następującoDemoscope Weekly - Annex. Statistical indicators reference Pierwszy powszechny spis ludności Imperium Rosyjskiego - gubernia wołyńska- ludność według deklarowanego języka ojczystego: Ukraińcy - 2 095 537 Rosjanie - 104 889 Żydzi - 394 774 Polacy - 184 161 Inni - 206 273
Ludność w powiatach według deklarowanego języka ojczystego 1897 Powiaty Ukraińcy Żydzi Polacy Niemcy Rosjanie Czesi Gubernia ogółem 70,1% 13,2% 6,2% 5,7% 3,5% … Włodzimierski 72,1% 10,4% 8,4% 5,7% 2,8% … Dubieński 68,2% 11,5% 6,5% 3,6% 4,2% 5,3% Żytomierski 62,4% 14,3% 5,7% 10,8% 5,9% … Zasławski 76,9% 13,3% 7,0% … 1,8% … Kowelski 78,5% 11,9% 4,6% … 3,5% … Krzemieniecki 80,7% 12,2% 3,0% … 3,4% … Łucki 57,0% 14,1% 9,7% 12,0% 5,1% 1,5% Zwiahelski 65,5% 15,6% 5,2% 10,9% 2,4% … Owrucki 83,4% 10,6% 1,3% 1,2% 2,6% … Ostrogski 76,7% 10,8% 6,6% 1,5% 2,5% 1,6% Rówieński 60,5% 16,0% 9,2% 8,9% 3,2% 1,7% Starokonstantynowski 76,9% 14,3% 5,5% … 2,8% …
Podział wyznaniowy guberni 1897Pierwszy spis powszechny Imperium Rosyjskiego 1897 - gubernia wołyńska- ludność według wyznania
prawosławie 73% judaizm 13,6% rzymskokatolicka 8,1% protestantyzm 5% staroobrzędowcy 0,26%.
Generał-gubernatorowie 1794—1796 — Timofiej Tutołmin
…
Miasta thumb|Żytomierz, początek XX wieku Największe miasta guberni w 1897 roku na podstawie danych z carskiego spisu powszechnego oraz porównanie przynależności administracyjnej przed rozbiorami Polski oraz przynależności państwowej w międzywojniu i współcześnie: miastopopulacjawojewództwo(1771)193020161.Żytomierz65 89520px kijowskie2.Równe24 57320px wołyńskie3.Krzemieniec17 70420px wołyńskie4.Kowel17 69720px wołyńskie5.Nowogród Wołyński16 90420px wołyńskie6.Starokonstantynów16 37720px wołyńskie7.Łuck15 80420px wołyńskie8.Ostróg14 74920px wołyńskie9.Dubno14 25720px wołyńskie10.Zasław12 61120px wołyńskie
Przypisy
Literatura Książka adresowa Guberni wołyńskiej na rok 1892 Żytomierz, 1891 (po rosyjsku) Wołyński kalendarz ludowy na 1892 rok. Żytomierz, 1891 (po rosyjsku) Wołyński kalendarz ludowy na 1907 rok. Żytomierz, 1906 (po rosyjsku)
Linki zewnętrzne mapy guberni
Волынская губерния Энциклопедия Брокгауза Ф.А. и Ефрона И.А.
!