mały|Mappa generalna gubernii wileńskiey, Petersburg 1820 mały|Gubernia wileńska na tle ziem zaboru rosyjskiego w 1821 mały|Mapa guberni w latach 1867–1914 mały|Mapa guberni w latach 1795–1797 Gubernia wileńska (; ; Jedynie nazwa rosyjska posiadała status oficjalny) – jedna z guberni Imperium Rosyjskiego, utworzona w 1795 po III rozbiorze Polski. Razem z guberniami kowieńską, grodzieńską, mińską, mohylewską oraz witebską tworzyła Kraj Północno-Zachodni (teren b. Wielkiego Księstwa Litewskiego).
Historia Na początku dzieliła się na powiaty (ujezdy): brasławski (później zwany nowoaleksandrowskim), wileński, wiłkomierski, zawilejski, kowieński, oszmiański, rosieński, telszewski, trocki, upicki (poniewieski), szawelski.
W czasie reform administracyjnych Pawła I ukazem z 12 września 1796 (wszedł w życie w 1797) połączono ją z gubernią słonimską w jedną gubernię litewską z siedzibą w Wilnie. Za Aleksandra I gubernia litewska w 1801 podzielona została na wileńską (do 1840 nazywaną litewsko-wileńską) oraz grodzieńską (dawniej gubernia słonimska). Od 1819 roku gubernia wileńska pozostawała pod naczelnym zarządem administracyjnym wielkiego księcia KonstantegoWacław Tokarz, Wojna polsko-rosyjska 1830 i 1831, Warszawa 1993, s. 55–56..
W 1843 część obszaru przeszła do nowo utworzonej guberni kowieńskiej. W wileńskiej powstały wtedy powiaty: wileński, oszmiański, święciański (powiat zawilejski) i trocki, a także przekazany z guberni grodzieńskiej lidzki oraz z mińskiej – powiat wilejski i dziśnieński.
Ludność Rok Razem Litwini Polacy Białorusini Rosjanie Żydzi inni 1862 838 464 418 880 50% 154 386 18% 146 431 17% 14 950 2% 76 802 9% 27 035 3% 1865 891 715 210 273 24% 154 386 17% 418 289 47% 27 845 3% 76 802 9% 4120 0% 1883 1 192 000 417 200 35% 281 312 24% 239 592 20% – 176 416 15% 77 480 7% 1897 1 561 713 274 414 18% 126 770 8% 880 940 56% 75 803 5% 197 929 13% 5857 0% 1909 1 550 057 231 848 15% 188 931 12% 570 351 37% 408 817 26% 146 066 9% 4094 0%
Podział narodowy ludności guberni wileńskiej (części okupowanej) przeprowadzony przez okupacyjną administrację niemiecką w 1916: Cała Ludność - 478 753 Polacy - 263 149 (55%) Litwini - 118 188 (25%) Żydzi - 83 127 (20%) Inni - 13 489 (5%) Różnica w spisach rosyjskich i niemieckich dotyczącej liczby Polaków w guberni wileńskiej uwarunkowana była zaniżaniem, przez wszystkie rosyjskie spisy ludności, liczby Polaków mieszkających na ziemiach zabranychDmowski Roman, Polityka polska i odbudowanie państwa, Warszawa 1989..
Podział administracyjny w 1914 (na powiaty) dziśnieński lidzki oszmiański święciański trocki wilejski wileński
Generał-gubernatorzy wileńscy
1801 Levin August, hrabia von Bennigsen 1804–1806 Iwan Rückman 1806–1808 Aleksander Rimski-Korsakow ... 1812–1830 Aleksander Rimski-Korsakow, ponownie ... 1850–1855 Iwan Bibikow (1794–1857) 1855–1863 Włodzimierz Nazimow (1802–1874) 1863–1865 hr. Michaił Murawjow Wileński (1796–1866) 1865–1866 Konstantin von Kaufman (1818–1882) 1866–1868 hr. Edward Baranow (1811–1884) 1868–1874 Aleksandr Potapow (1818–1886) 1874–1880 Piotr Albiedinski (1826–1883) 1880–1884 hr. Eduard Totleben (1818–1884) 1884–1893 Iwan Kachanow (1825–1909) 1893–1897 Piotr Orżewski (1839–1897) 1897–1901 Witalij Nikołajewicz Trocki 1901–1902 w czasie przerwy w obsadzie gubernatorów wileńskich funkcję tę pełnił generał-gubernator Prowincji Litewskiej Wiktor Wilhelmowicz von Wahl 1902–1904 ks. Piotr Swiatopołk-Mirski (1857–1914) 1904–1905 Aleksander Freze 1905–1909 Konstanty Krzywicki 1912 – likwidacja urzędu generał-gubernatora wileńskiego
Miasta Lista miast guberni na podstawie danych z carskiego spisu powszechnego z 1897 roku oraz porównanie przynależności państwowej w międzywojniu i współcześnie: thumb|Wilno, 1888 MiastoPopulacjaPrzynależność państwowa w 1897 r 1930 r 2016 r1.Wilno154 5322.Lida9 3233.Oszmiana7 2144.Dzisna6 7565.Święciany6 0256.Druja4 7427.Wilejka3 5608.Troki3 2409.Radoszkowicze2 615
Przypisy
Linki zewnętrzne
o guberni w Encyklopedii Brockhauza i Efrona