thumb|Grób Feliksa Tycha na cmentarzu żydowskim przy ul. Okopowej w Warszawie thumb|Facing the Nazi genocide (Metropol Verlag, 2004) Feliks Tych, ur. jako Fiszel Szpiro (ur. 31 lipca 1929 w Warszawie, zm. 16 lutego 2015 tamże) – polski historyk i publicysta, badacz Holokaustu i ruchu robotniczego, biografista, w latach 1995–2006 dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego.
Życiorys Urodził się jako Fiszel Szpiro, syn Abrama Mojżesza Szpira i Estery Chai z domu Szpichler, najmłodszy z dziewięciorga rodzeństwa.
Dzieciństwo spędził w Radomsku, gdzie jego ojciec posiadał niewielką fabrykę wyrobów metalowych. W okresie jego dzieciństwie rodzina doświadczyła ciężkiej sytuacji materialnej. W wieku kilku lat zapisał się do biblioteki miejscowego oddziału Organizacji Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego. W wieku 6 lat jego starszy brat – Pinkus, zapisał go do szkoły powszechnej. Jakiś czas spędził w Warszawie, gdzie rodzice wysłali go do Kliniki Chorób Dziecięcych w związku z częstymi atakami astmy.
Po wybuchu II wojny światowej, w grudniu 1939 roku, rodzina Szpirów znalazła się w getcie w Radomsku, gdzie zakwaterowano ich w 12–metrowym mieszkaniu na poddaszu drewnianego domu. 31 lipca 1942 roku w getcie zorganizowano mu bar micwę, a we wrześniu tego samego roku, niedługo przed likwidacją getta, opuścił getto i udał się do Warszawy, gdzie po aryjskiej stronie mieszkała jego siostra. Następnie trafił pod opiekę Wandy Koszutskiej (córki Bronisława Koszutskiego), z którą zamieszkał w Miedzeszynie. W tym czasie przyjął nazwisko Feliks Tych, pochodzące od barona von Tycha, antagonisty jednego z dziecięcych komiksów. W czasie Holokaustu zginęli jego rodzice (zamordowani w obozie zagłady w Treblince) i część rodzeństwa wraz z ich rodzinami.
Jesienią 1944 roku wraz z Koszutską i innymi dziećmi, którymi się opiekowała, trafił do Lublina. W tym czasie poznał Lucynę Berman, wstąpił także do Związku Walki Młodych. W 1945 roku przeniósł się do Łodzi, gdzie spotkał się z ocalałym rodzeństwem. Jako jedyny ocalały członek rodziny pozostał następnie w Polsce. Uczęszczał do Gimnazjum i Liceum im. Tadeusza Kościuszki w Łodzi, gdzie w 1948 roku zdał maturę. Jako licealista angażował się w działalność Związku Walki Młodych, a następnie Związku Młodzieży Polskiej. W 1948 roku należał do Polskiej Partii Robotniczej i od 1948 roku do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.
W 1948 roku rozpoczął studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim, pracę magisterską obronił w 1951 lub 1952Tomasz Wituch, Bogdan Stolarczyk: Studenci Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego 1945-2000, wyd. Arkadiusz Wingert, Kraków 2010, s. 643. roku. Po ukończeniu studiów otrzymał stypendium na studia podyplomowe na Uniwersytecie Moskiewskim. W 1955 roku doktoryzował się na podstawie pracy na temat rewolucji 1905 roku w Królestwie Polskim.
W 1956 roku rozpoczął pracę w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk, gdzie był także członkiem Rady Naukowej Instytutu. Pracował także w Wydziale Historii Partii i Zakładzie Historii Partii przy KC PZPR. W 1959 roku habilitował się na podstawie pracy PPS-Lewica w latach wojny 1914–1918.
W latach 60. XX wieku był rozpracowywany przez Służbę Bezpieczeństwa. W 1968 roku na fali antysemickiej nagonki, będącej efektem wydarzeń marcowych, został zwolniony z pracy w Instytucie Historii PAN. Od 1970 roku profesor nadzwyczajny, a od 1982 roku profesor zwyczajny, w latach 1971–1987 pracował w Centralnym Archiwum Komitetu Centralnego PZPRTadeusz Rutkowski, Nauki historyczne w Polsce 1944-1970. Zagadnienia polityczne i organizacyjne, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007, s. 248, przyp. 553, ..
Od 1990 roku wykładał kolejno na uniwersytetach w Getyndze, Darmstadt, Fryburgu, Zentrum für Antisemitismusforschung Uniwersytetu Technicznego w Berlinie i Franz-Rosenzweig-Gastprofessur Uniwersytetu w Kassel. W 1990 roku został laureatem Austriackiej Nagrody Państwowej im. Victora Adlera.
W 1995 roku Marian Turski przekazał mu propozycję kierowania Żydowskim Instytutem Historycznym, którą następnie przyjął. W 2000 roku, na jego wniosek, Wanda Koszutska została uhonorowana tytułem Sprawiedliwej wśród Narodów Świata.
27 stycznia 2010 roku wygłosił przemówienie okolicznościowe na uroczystym posiedzeniu Bundestagu, w związku z obchodami Międzynarodowego Dnia Pamięci o Ofiarach Holokaustu.
Należał do Komitetu Redakcyjnego Polskiego Słownika Biograficznego, był również wieloletnim redaktorem naczelnym kwartalnika Z Pola Walki (od pierwszego numeru pisma w 1958 do 1971 roku – łącznie przez 54 numery)Z życia Instytutu Ruchu Robotniczego. 25-lecie kwartalnika „Z Pola Walki”. Posiedzenie Komitetu Redakcyjnego, w: Z Pola Walki, nr 3/1984, s. 201–207. oraz Słownika biograficznego działaczy polskiego ruchu robotniczegoSłownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 1: A-D, red. nacz. Feliks Tych, Warszawa: „Książka i Wiedza” 1978, s. 4.. Był członkiem zarządu Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny w Polsce i członkiem Rady Muzeum Historii Żydów Polskich.
Zmarł w Warszawie. 20 lutego 2015 roku został pochowany na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej.
Życie prywatne Był żonaty z Lucyną, córką Jakuba Bermana, z którą miał jednego syna.
Publikacje Był autorem 5 monografii i 26 tomów publikacji źródłowych. Część z nich ukazała się w przekładach zagranicą (Niemcy, Francja, Włochy, Hiszpania, Japonia). Autor ponad 300 prac naukowych ogłoszonych w periodykach naukowych oraz edycjach materiałów konferencyjnych w Polsce i za granicą.
Wybrane prace z dziedziny historii ruchu robotniczego: 1963: Problematyka wydawnictw źródłowych z zakresu historii najnowszej 1976: Czwarte powstanie czy pierwsza rewolucja. Lata 1905–1907 na ziemiach polskich 1981: Działalność pierwszych organizacji robotniczych w Żyrardowie 1982: Druga Międzynarodówka (1889-1914) wobec kwestii narodowej 1982: Socjalistyczna irredenta. Szkice z dziejów polskiego ruchu robotniczego pod zaborami 1983: Encyklopedystyka ruchu robotniczego (historia, stan obecny, perspektywy) 1983: Szkic programu Polskiej Partii Socjalistycznej (maj 1893) 1985: W osiemdziesiątą rocznicę rewolucji 1905-1907 1985: Stan źródeł do dziejów polskiego ruchu robotniczego. Materiały sympozjum zorganizowanego przez Centralne Archiwum KC PZPR 18.II.1983 1986: Historia ruchu a historia jego uczestników. Kilka uwag 1990: Rok 1905 (W cyklu „Dzieje Narodu i Państwa Polskiego”)
Wybrane prace z dziedziny historii Holokaustu: 1999: Długi cień zagłady. Szkice historyczne 2011: Monika Adamczyk-Garbowska i Feliks Tych (red.): Następstwa zagłady Żydów. Polska 1944-2010
Odznaczenia i nagrody Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi Medal im. Ludwika Waryńskiego (1988)„Życie Partii”, nr 3 (541), 9 lutego 1989, s. 20. Nagroda „Trybuny Ludu” (zespołowa) dla kolegium Archiwum Ruchu Robotniczego (1983)Doroczne nagrody „Trybuny Ludu”, „Trybuna Ludu”, nr 233, 1 października 1983, s. 2. Nagroda "Trybuny Ludu" (zespołowa) za edycję listów Kazimierza Kelles-Krauza (1985)Nagrody „Trybuny Ludu” 1985 r., „Trybuna Ludu”, nr 144, 22 czerwca 1985, s. 2.
Przypisy
Bibliografia Kto jest kim w Polsce. Informator biograficzny, edycja 3, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1993 Tadeusz Rutkowski, Nauki historyczne w Polsce 1944-1970. Zagadnienia polityczne i organizacyjne, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2007, s. 248, przyp. 553.
Kategoria:Absolwenci Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Członkowie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Kategoria:Działacze Związku Walki Młodych Kategoria:Laureaci nagrody „Trybuny Ludu” Kategoria:Osoby pozbawione pracy w ramach represji politycznych w Polsce Ludowej Kategoria:Politycy PPR Kategoria:Polscy archiwiści Kategoria:Polscy historycy ruchu robotniczego Kategoria:Polscy publicyści Kategoria:Polscy redaktorzy naczelni Kategoria:Pracownicy Żydowskiego Instytutu Historycznego Kategoria:Nauczyciele akademiccy uczelni w Niemczech Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Medalem im. Ludwika Waryńskiego Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Mieszkańcy gett żydowskich w okupowanej Polsce Kategoria:Pochowani na cmentarzu żydowskim na Woli w Warszawie Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Urodzeni w 1929 Kategoria:Zmarli w 2015 Kategoria:Współpracownicy Polskiego Słownika Biograficznego Kategoria:Autorzy biogramów w Słowniku biograficznym działaczy polskiego ruchu robotniczego Kategoria:Osoby związane z Wydziałem Historii Partii Kategoria:Badacze Zagłady Żydów Kategoria:Polscy Żydzi ocalali z Zagłady