Stećak (l. mn. stećci) – późnośredniowieczny rzeźbiony nagrobek kamienny z terenu Bośni i Hercegowiny, zachodniej Serbii, północnej Czarnogóry oraz środkowej i południowej części Chorwacji.
W 2016 roku stećci zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Nazwa Różne nazwy nagrobków funkcjonowały równocześnie: bilig (oznaczenie), kâm (kamień), zlamen (znak), kuća (dom) i vječni dom (wieczna siedziba) a także mramorje, mramori (bloki marmurowe), kaursko groblje (cmentarz giaurów), divsko groblje (cmentarz olbrzymów) oraz mašet czy mašete (wielkie kamienie). Współczesna nazwa stećci pojawiła się w połowie XIX wieku i wywodzi się od czasownika „stać”, oznacza „wysoki stojący kamień”. W literaturze przedmiotu stosowana jest również nazwa kamik.
Położenie Stećci znajdowane są na obszarze Bośni i Hercegowiny, zachodniej Serbii, północnej Czarnogóry oraz środkowej i południowej części Chorwacji, pomiędzy rzeką Sawą na północy, wybrzeżem Adriatyku na południu, regionem Lika na zachodzie i terenem zachodniej Serbii na wschodzie. Spisano ok. 70 tys. stećci w ponad 3 tys. lokalizacji: ok. 2700 znajduje się na terytorium Bośni i Hercegowiny, ok. 400 w Chorwacji, ok. 107 w Czarnogórze i ok. 200 w Serbii.
Opis Najprawdopodobniej stećci pojawiły się w drugiej połowie XII w., rozprzestrzeniły się w XIV–XV w. Były wznoszone głównie z wapienia – powszechnie występującego a w regionie, a także z serpentynów, łupków, zlepieńców, tufu i innych kamieni. Kamieniołomy znajdowały się w pobliżu cmentarzy, by ułatwić transport wielotonowych nagrobków, wykuwanych i często ozdabianych reliefami w kamieniołomie. Stosowano następujące motywy: symbole społeczne i religijne: krzyże, narzędzia, broń, półksiężyc i gwiazdy, antropomorficzne lilie, motywy solarne; kompozycje figuralne: przedstawienia mężczyzn i kobiet, sceny potyczek, turniejów, polowań, procesji, tańca kolo, przedstawienia zwierząt; motywy geometryczno-roślinne. Najczęściej stosowanymi motywami świeckimi są herby oraz przestawienia różnych rodzajów broni: mieczy, noży, kopii, łuków i strzał. Najbardziej rozpowszechnione motywy religijne to różne formy krzyża, m.in. krzyże greckie, krzyże łacińskie, krzyże świętego Andrzeja, krzyże św. Piotra, krzyże maltańskie, krzyże lotaryńskie, swastyki. Na wielu nagrobkach znajdują się epitafia.
Stećci stawiono pionowo na grobach i orientowano z reguły na linii wschód-zachód. Jeden stećak mógł oznaczać jeden lub więcej grobów. Wyróżnia się pięć podstawowych typów stećci: płyty, skrzynie, nagrobki nakryte dachem dwuspadowym (sljemenaci) – rozpowszechnione w XV w., monumentalne krzyże i kolumny stawiane najczęściej na przełomie XV–XVI w.. Najwięcej zachowanych stećci ma formę skrzyni lub płyty. Średnia waga nagrobków to 3 tony, a największe stećci ważyły nawet 29 ton.
Lista światowego dziedzictwa UNESCO W lipcu 2016 stećci zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Z 28 cmentarzy, które znalazły się na liście, 20 znajduje się w Bośni i Hercegowinie, po 3 w Serbii i Czarnogórze oraz 2 w Chorwacji.
Numer Zdjęcie Nazwa Państwo Współrzędne geograficzne 1 100px Radimlja, Stolac Bośnia i Hercegowina 2 Grčka glavica, Konjic Bośnia i Hercegowina 3 100px Kalufi, Krekovi Bośnia i Hercegowina 4 100px Borak, Burati Rogatica Bośnia i Hercegowina 5 Maculje, Novi Travnik Bośnia i Hercegowina 6 100px Dugo polje, Blidinje Bośnia i Hercegowina 7 Gvozno, Kalinovik Bośnia i Hercegowina 8 Grebnice, Baljci Bośnia i Hercegowina 9 100px Bijača, Ljubuški Bośnia i Hercegowina 10 Olovci, Kladanj Bośnia i Hercegowina 11 Mramor, Olovo Bośnia i Hercegowina 12 Kučarin, Žilići Goražde Bośnia i Hercegowina 13 100px Boljuni, Stolac Bośnia i Hercegowina 14 100px Dolovi, Umoljani Bośnia i Hercegowina 15 Luburića polje, Sokolac Bośnia i Hercegowina 16 Potkuk, Berkovići Bośnia i Hercegowina 17 Bečani, Šekovići Bośnia i Hercegowina 18 Mramor w Vrbicy, Foča Bośnia i Hercegowina 19 Čengića Bara, Kalinovik Bośnia i Hercegowina 20 Ravanjska vrata, Kupres Bośnia i Hercegowina 21 100px Velika i Mala Crljivica, Cista Velika Chorwacja 22 Dubravka-Sveta Barbara, Konavle Chorwacja 23 100px Grčko groblje, Žabljak Czarnogóra 24 Bare Žugića, Žabljak Czarnogóra 25 Grčko groblje, Plužine Czarnogóra 26 100px Mramorje, Perućac Bajina Bašta Serbia 27 Mramorje, Rastište Bajina Bašta Serbia 28 Grčko groblje, Hrta Prijepolje Serbia
Zobacz też Miloš Mišković
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Sztuka średniowiecza Kategoria:Kultura w Bośni i Hercegowinie Kategoria:Nagrobki Kategoria:Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO w Bośni i Hercegowinie Kategoria:Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO w Chorwacji Kategoria:Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO w Czarnogórze Kategoria:Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO w Serbii