mały|Grób Tadeusza Manteuffla na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Tadeusz Manteuffel, także Tadeusz Manteuffel-Szoege (ur. w Rzeżycy, zm. 22 września 1970 w Warszawie) – polski historyk, mediewista, żołnierz Armii Krajowej, twórca i pierwszy dyrektor Instytutu Historii PAN (1953–1968), prezes Polskiego Towarzystwa Historycznego (1950–1953).
Życiorys Pochodził z inflanckiej rodziny ziemiańskiej o dolnosaskich korzeniach, osiadłej w XVII w. w Kurlandii, a spolonizowanej i skatolicyzowanej w XIX w. Jego rodzicami byli Leon Jan Józef (1865–1951) i Aniela Tekla Maria z Zielińskich h. Ciołek (1871–1943). Po ojcu odziedziczył uzyskany w Cesarstwie Rosyjskim tytuł barona.
Uczył się w gimnazjum Chrzanowskiego w Warszawie, później w gimnazjum Macierzy Polskiej w Piotrogrodzie, a następnie w Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego w Warszawie, gdzie w 1919 uzyskał maturęW: Smolna 30. Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego Warszawa: PIW, 1989, w spisie absolwentów rocznika 1919 na s. 342, pozycja 17. oraz fotografia nr 39 po s. 224, fotografia podpisana: „Prof. Tadeusz Manteuffel-Szoege (1902–1970), matura 1919”..
Wstąpił do Straży Narodowej, gdzie pełnił służbę wartowniczą w bramach zarządu elektrowni na Foksalu i w zajezdni tramwajowej przy ul. Puławskiej. W 1919 rozpoczął studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim. Od lipca do listopada 1920 brał udział jako ochotnik w wojnie polsko-bolszewickiej. Podczas obrony Warszawy stracił prawą rękę. W latach studenckich należał do Stowarzyszenia Katolickiej Młodzieży Akademickiej „Odrodzenie”.
W 1924 uzyskał na UW doktorat z historii. W latach 1924–1926 wyjechał na zagraniczne stypendia naukowe do Francji, Anglii i do Włoch. W 1925 ukazała się pierwsza jego praca mediewistyczna Polityka unifikacyjna Chlotara II. W 1926 opublikował Ekspansję frankońską na terenie Włoch w VI i VII w. W 1929–1930 przebywał na stypendium Funduszu Kultury Narodowej na uniwersytetach w Paryżu i Heidelbergu. W 1931 po opublikowaniu pracy habilitacyjnej Teoria ustroju feudalnego według Consuetudines Feudorum XII–XIII uzyskał na Uniwersytecie Warszawskim stopień docenta.
15 października 1921 podjął pracę w Archiwum Oświecenia (od 1936 Archiwum Oświecenia Publicznego), gdzie pracował nad inwentaryzacją akt, głównie XIX-wiecznych. Był asystentem prowizorycznym, od 1926 etatowym. W 1929 awansował na stanowisko archiwisty, a w 1939 – kustosza. Zastępował dyrektora Wincentego Łopacińskiego podczas jego nieobecności. W czerwcu 1939 został szefem archiwum, które uległo zniszczeniu w rezultacie ostrzału Warszawy podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939, do czego przyczyniło się pozostawienie go bez opieki pracowników. Sporządził relację o archiwum, która spłonęła w powstaniu warszawskim, a później kolejną, opublikowaną w 1956.
Po zniszczeniu Archiwum Oświecenia rozpoczął od listopada 1939 pracę w Archiwum Akt Nowych, przeniesionym przez Niemców do gmachu Szkoły Głównej Handlowej przy ul. Rakowieckiej, jako faktyczny zastępca dyrektora Józefa Stojanowskiego. W 1940 wstąpił do Związku Walki Zbrojnej, przekształconego w 1942 w AK. Był współpracownikiem Biura Informacji i Propagandy, pełnił m.in. funkcję zastępcy redaktora Wiadomości Polskich. W czasie okupacji organizował również tajne nauczanie.
1 września 1945 został nadzwyczajnym profesorem kontraktowym w Katedrze Historii Powszechnej Średniowiecznej i kierownikiem Instytutu Historycznego UW. Tę ostatnią funkcję sprawował przez dziesięć lat do 1955. 11 maja 1945 reaktywował Towarzystwo Miłośników Historii. W latach 1948–1950 był dziekanem Wydziału Humanistycznego UW, a w latach 1951–1953 prorektorem UW.
W 1951 był jednym z organizatorów I Kongresu Nauki Polskiej, na którym został powołany na członka Komisji Organizacyjnej Polskiej Akademii Nauk. Współredagował referat Żanny Kormanowej, która w imieniu całego środowiska naukowego deklarowała gotowość uczonych, by nauka historyczna odegrała doniosłą rolę w ogólnym planie ideologicznej ofensywy socjalizmu w PolsceZbigniew Romek, Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944–1970, Warszawa 2010, s. 150.. Pierwsza Konferencja Metodologiczna Historyków Polskich w Otwocku na przełomie 1951/1952 zakończyła się sukcesem środowiska starych kadr akademickich, któremu przewodził, w zdobyciu zaufania partii kosztem rodzimych marksistów, dążących do upolitycznienia nauk historycznych.
W 1952 po osobistej interwencji na czele grupy historyków w Belwederze u prezydenta Bolesława Bieruta (a także po wyraźnej prośbie Borisa Griekowa na spotkaniu z władzami Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej) został w miejsce pierwotnej kandydatki, przedwojennej marksistki Natalii Gąsiorowskiej, mianowany dyrektorem powstającego Instytutu Historii PAN, który obecnie nosi jego imię. Nie był członkiem PZPR, a do jego otoczenia należał jezuita o. Józef Wieteska, historyk i słuchacz jego seminarium, którego pozycję porównywał żartobliwie do ludzi sprawujących nad nim pieczę ideologiczną z ramienia partii. Pod jego zarządem Instytut Historii PAN kompletował kadrę zatrudniając ludzi usuniętych z uniwersytetów pod naciskiem partii lub Związku Młodzieży Polskiej, a po 1956 zwolnionych z więzień.
W 1952 r. został członkiem korespondentem, a w 1958 r. członkiem rzeczywistym PAN. Był także członkiem Rady Redakcyjnej „Przeglądu Historycznego”„Przegląd Historyczny”, nr 1/1969.. Od 1953 do śmierci pełnił funkcję przewodniczącego Rady Archiwalnej przy Naczelnym Dyrektorze Archiwów Państwowych.
Pochowany na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (aleja zasłużonych-1-149).
Poglądy Nie reprezentował nigdy lewicowych przekonań politycznych, zgodnie z przekazem rodzinnym poważał jednak osoby „wierne [lewicowym] poglądom”. Pomimo młodzieńczego zaangażowania w ruch katolicki w powojennej rozmowie z Tazbirem określił się jako agnostyk w sprawach wyznaniowych.
Życie prywatne Jego braćmi byli chirurg Leon Manteuffel-Szoege i artysta-grafik Edward Manteuffel-Szoege, zamordowany w Katyniu. Od 1932 r. był mężem historyczki Marii z d. Heurich, córki architekta Jana Fryderyka Heuricha, mieli dwie córki: Annę (ur. 1939, historyczkę sztuki, żonę historyka Tomasza Szaroty) i Małgorzatę (ur. 1944, dr hab. nauk biologicznych, biochemiczkę, Cymborowską po mężu Bronisławie).
Uczniowie Wśród jego uczniów byli m.in.: Danuta Borawska, Czesław Deptuła, Jerzy Dowiat, Józef Płocha, Edward Potkowski, Julia Tazbir, Stanisław Trawkowski i Andrzej Wyczański.
Główne prace Średniowiecze powszechne do schyłku XV wieku. Próba syntezy (1958) Narodziny herezji. Wyznawcy dobrowolnego ubóstwa w średniowieczu (1963, wyd. II 1964; przekład francuski 1970, przekład włoski 1975) Historia powszechna. Średniowiecze (1965, wyd. II 1968, wyd. III 1975) Kultura Europy średniowiecznej (1974) Historyk wobec historii. Rozprawy nieznane, pisma drobne, wspomnienia (1976) The Formation of the Polish State: The Period of Ducal Rule 963–1194 (1982; przekład angielski pracy zawartej w tomie Historyk wobec historii)
Ordery i odznaczenia Order Sztandaru Pracy II klasy (22 lipca 1951). Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (16 lipca 1954) „za wybitne zasługi w dziedzinie nauki”. Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (22 lipca 1950) „za zasługi w pracy zawodowej”. Złoty Krzyż Zasługi (10 listopada 1933) „za zasługi na polu pracy naukowej”. Złota odznaka związkowa Związku Zawodowego Nauczycielstwa Polskiego (1955)Nauczyciele zakończyli obrady, "Trybuna Ludu", nr 297, 26 października 1955, s. 1.
Upamiętnienie thumb|Tadeusz Manteuffel na znaczku pocztowym W 1982 roku jego imieniem została nazwana ulica na Gocławiu w Warszawie Ulica Tadeusza Manteuffla w Warszawie na Targeo. W 1992 roku, w dziewięćdziesiątą rocznicę urodzin Manteuffela, Poczta Polska wyemitowała znaczek z jego podobizną.
Uwagi
Przypisy
Bibliografia „Kronika Warszawy”, 3/7, 1971, s. 141–146.
Kategoria:Absolwenci XVIII Liceum Ogólnokształcącego im. Jana Zamoyskiego w Warszawie Kategoria:Absolwenci Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Historycznego Kategoria:Członkowie rzeczywiści PAN Kategoria:Członkowie Stowarzyszenia Katolickiej Młodzieży Akademickiej „Odrodzenie” Kategoria:Członkowie Straży Narodowej (1918–1919) Kategoria:Dyrektorzy Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Kurlandzka szlachta Kategoria:Ludzie urodzeni w Rzeżycy Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Niemcy bałtyccy Kategoria:Ochotnicy w wojnie polsko-bolszewickiej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy II klasy Kategoria:Odznaczeni Złotą Odznaką ZNP Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Pochowani w alei zasłużonych na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Polacy pochodzenia niemieckiego Kategoria:Politycy Stronnictwa Demokratycznego Kategoria:Polscy archiwiści Kategoria:Polscy mediewiści Kategoria:Pracownicy Instytutu Historii PAN Kategoria:Prorektorzy Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Uczestnicy tajnego nauczania na ziemiach polskich 1939–1945 Kategoria:Urzędnicy administracji archiwów państwowych II Rzeczypospolitej Kategoria:Urodzeni w 1902 Kategoria:Zmarli w 1970