Olsztyn

Olsztyn (, Por. np. Prawo Kanoniczne, nr 3–4/2010 wyd. UKSW, s. 9.) – miasto na prawach powiatu, stolica województwa warmińsko-mazurskiego, siedziba władz ziemskiego powiatu olsztyńskiego, kurii archidiecezji warmińskiej i greckokatolickiej eparchii olsztyńsko-gdańskiej. Główny ośrodek gospodarczy, edukacyjny i kulturowy, siedziba władz i instytucji regionu, a także węzeł kolejowy i drogowy. Miasto centralne aglomeracji olsztyńskiej. Największe miasto na Warmii.

Według danych GUS z 31 grudnia 2024 r., miasto było zamieszkiwane przez 166 392 osoby.

Położenie Olsztyn położony jest w środkowej części województwa warmińsko-mazurskiego nad rzeką Łyną, w granicach Pojezierza Olsztyńskiego, które wchodzi w skład makroregionu Pojezierza Mazurskiego i jest podprowincją Pojezierzy Wschodniobałtyckich. Od południowej strony miasto sąsiaduje z Puszczą Napiwodzko-Ramucką.

Pod względem historycznym Olsztyn leży na WarmiiWarmia (hasło), [w:] , w zachodniej części dawnego pruskiego terytorium plemiennego GalindiiJan Tyszkiewicz, Warmia (hasło), [w:] .

Miasto sąsiaduje z gminami: Dywity, Barczewo, Purda, Stawiguda, Gietrzwałd oraz Jonkowo. Jedynym powiatem, z którym graniczy Olsztyn, jest powiat olsztyński (ziemski).

Olsztyn leży 87 km od granicy z Rosją, 131 km od Królewca i 408 km od stolicy Litwy – Wilna.

Według Google Maps odległości drogowe do stolic sąsiednich województw wynoszą: Olsztyn – Białystok – 241 km, Olsztyn – Bydgoszcz – 208 km, Olsztyn – Gdańsk – 169 km, Olsztyn – Toruń – 172 km, Olsztyn – Warszawa – 212 km.

Podział administracyjny thumb|Osiedle Kościuszki – aleja Niepodległości

Olsztyn podzielony jest na 23 osiedla – jednostki pomocnicze gminyUchwała Nr XII/128/07 Rady Miasta Olsztyn z dnia 26 czerwca 2007 r. zmieniająca uchwałę w sprawie uchwalenia Statutu Miasta Olsztyn (Dz. Urz. Województwa Warmińsko-Mazurskiego Nr 111, poz. 1563).. Stanowią one najniższy, pomocniczy, szczebel samorządu miejskiego. Do zakresu ich działania należą sprawy publiczne o zasięgu lokalnym. 600px

Legenda

W Olsztynie funkcjonuje również co najmniej kilkanaście mniejszych osiedli, nieposiadających rad osiedli. Nie stanowią one oficjalnego podziału administracyjnego, ale zostały wyodrębnione (np. ze względu na swoje położenie) i posiadają nazwy powszechnie używane przez mieszkańców. Jest to 17 osiedli bez rad osiedli: Jakubowo, Karolin, Kolonia Jaroty, Kortowo II, Łupstych, Mleczna, Niedźwiedź, Piękna Góra, Podlesie, Pozorty, Skarbówka Poszmanówka, Słoneczny Stok, Stare Kieźliny, Stare Miasto, Stare Zalbki, Stary Dwór, Track, Zacisze, Tęczowy Las.

Zmiana granic miasta Pierwsza powojenna zmiana granicy Olsztyna odbyła się w 1965 r. na podstawie Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1965 rRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1965 r. w sprawie zmiany granic miasta Kielc w województwie kieleckim oraz miasta Olsztyna w województwie olsztyńskim. ().. Rozporządzenie zawiera m.in. szczegółowy opis przebiegu granicy.

Kolejna zmian granicy odbyła się w 1977 r. na podstawie Rozporządzenia Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 6 lipca 1977 rRozporządzenia Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 6 lipca 1977 r. w sprawie zmiany granic niektórych miast w województwach: stołecznym warszawskim, bydgoskim, ciechanowskim, gorzowskim, jeleniogórskim, leszczyńskim, nowosądeckim, olsztyńskim, ostrołęckim, poznańskim, rzeszowskim, tarnobrzeskim, toruńskim i wałbrzyskim. ().. Szczegółowy opis przebiegu granicy znajduje się w Zarządzeniu Nr 31 Wojewody Olsztyńskiego z dnia 13 września 1977 rZarządzenie Nr 31 Wojewody Olsztyńskiego z dnia 13 września 1977 r. w sprawie szczegółowego określenia przebiegu granic niektórych miast w województwie olsztyńskim (Bartoszyce, Iława, Kętrzyn, Nidzica, Olsztyn Ostróda)(Dz. Urz. WRN w Olsztynie z 1977 r. Nr 7, poz. 42).. W ramach zmiany włączono do miasta obszar o powierzchni 16,48 km² (1648 ha) gruntu.

Kolejna zmiana granicy odbyła się w 1987 r. na podstawie Uchwały Nr XXII/147/87 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Olsztynie 9 października 1987 rUchwała nr XXII/147/87 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Olsztynie z dnia 9 października 1987 r. w sprawie zmiany granic miasta Olsztyna. ().. Szczegółowy opis przebiegu granicy znajduje się w Zarządzeniu Nr 55 Wojewody Olsztyńskiego z dnia 14 listopada 1987 rZarządzenie Nr 55 Wojewody Olsztyńskiego z dnia 14 listopada 1987 r. w sprawie szczególnego określenia przebiegu granic miasta Olsztyna (Dz. Urz. Woj. Olsztyńskiego z 1987 r. Nr 13, poz. 185).. W ramach zmiany włączono do miasta obszar o powierzchni 12,96 km² (1295,57 ha) gruntu.

Obecna granica miasta funkcjonuje od 1 stycznia 1988 r. i obejmuje obszar o powierzchni 88,33 km².

Rok Obszar włączany do miasta Powierzchnia obszaru 1966Gromada Bartągobszar Rolniczego Zespołu Doświadczalnego Pozorty b.d. 1966Gromada Dajtkiobszar wsi Dajtki b.d. 1966Gromada Dajtkiczęści obszaru wsi Łupstych b.d. 1966Gromada Dajtkiczęści obszaru lasów państwowych Nadleśnictwa Kudypy b.d. 1966Gromada Dywityczęść obszaru wsi Dywity b.d. 1966Gromada Dywityczęść obszaru wsi Wadąg b.d. 1966Gromada Dywityczęść obszaru wsi Kieźliny b.d. 1966Gromada Dywityczęść obszaru wsi Zalbki b.d. 1966Gromada Dywityczęść obszaru państwowego gospodarstwa rolnego Track b.d. 1966Gromada Gutkowoczęści obszarów wsi Gutkowo b.d. 1966Gromada Gutkowoczęści obszarów wsi Likusy b.d. 1966Gromada Klebark Wielkiczęści obszarów wsi Ostrzeszewo b.d. 1966Gromada Klebark Wielkiczęści obszarów wsi Szczęsne b.d. 1977Gmina Barczewoczęść obszaru sołectwa Nikielkowo 287 ha 1977Gmina Dywityczęść obszaru sołectwa Kieźliny 86 ha 1977Gmina Dywityczęść obszaru sołectwa Zalbki 139 ha 1977Gmina Jonkowoczęść obszaru sołectwa Gutkowo 181 ha 1977Gmina Purdaczęść obszaru sołectwa Ostrzeszewo 146 ha 1977Gmina Purdaczęść obszaru sołectwa Szczęsne 96 ha 1977Gmina Stawigudaczęść obszaru sołectwa Jaroty 713 ha 1988Gmina Dywityczęść obszaru wsi Dywity 25,80 ha 1988Gmina Dywityczęść obszaru wsi Kieźliny 83,14 ha 1988Gmina Dywityczęść obszaru wsi Redykajny 319,16 ha 1988Gmina Gietrzwałdczęść obszaru wsi Łupstych 21,43 ha 1988Gmina Jonkowoczęść obszaru wsi Gutkowo 291,73 ha 1988Gmina Jonkowoczęść obszaru wsi Likusy 321,93 ha 1988Gmina Stawigudaczęść obszaru wsi Jaroty 232,38 ha

Polityka i administracja thumb|Nowy Ratusz, siedziba władz miasta Miasto jest członkiem Federacji Miast Kopernikowskich oraz Nowej Hanzy.

Mieszkańcy Olsztyna wybierają posłów na Sejm z okręgu wyborczego nr 35, senatora z okręgu nr 86, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu nr 3.

Rada miasta W dawnym Olsztynie rada miejska organizowała życie w mieście m.in. poprzez ustanawianie przepisów porządkowych zwanych wilkierzami. Pierwszy wilkierz olsztyński datowany jest na 1568. Samorząd Olsztyna kontrolowała kapituła, a właściwie jej przedstawiciel kanonik administrator komornictwa olsztyńskiego. Jego rezydencją był zamek.

Po rozbiorach, w ramach wielkich reform państwa pruskiego w latach 1806–1807, wprowadzono w życie nową ordynację miejską. Władza ustawodawcza należała do rady miejskiej, wybieranej przez obywateli w bezpośrednim głosowaniu. W Olsztynie wybierano wówczas 24 członków rady. Władza wykonawcza należała do magistratu, wybieranego przez radę miejską, a zatwierdzanego przez rejencyjną władzę państwową.

Obecnie Rada Miasta Olsztyna jest organem stanowiącym i kontrolnym Miasta, w skład którego wchodzi 25 członków.

Burmistrzowie i prezydenci miasta Prezydent Miasta Olsztyn jest organem wykonawczym gminy. Prezydentem Olsztyna w latach 2009–2024 był Piotr Grzymowicz, zaprzysiężony na tym stanowisku 9 marca 2009. Został on wybrany w przedterminowych wyborach prezydenta miasta, zarządzonych w wyniku odwołania poprzedniego prezydenta Czesława Małkowskiego w referendum gminnym. Uzyskiwał następnie reelekcję w 2010, 2014 i 2018. Prezydenta Grzymowicza wspomagali wiceprezydenci Sylwia Rembiszewska-Piątek i Justyna Sarna-Pezowicz.

7 maja 2024 na stanowisku prezydenta zaprzysiężony został Robert Szewczyk, który 21 kwietnia 2024 zwyciężył w drugiej turze wyborów samorządowych.

Nazwa mały|Olsztyn na Mapie Świętej Warmii z 1755 roku Niemiecka nazwa dosłownie oznacza „kamień nad Łyną, łyński kamień”, a w przenośni „zamek nad Łyną”. Została użyta w przywileju lokacyjnym miasta z 1353 roku. Pochodzi ona od nazwy rzeki Łyna, która po niemiecku brzmiała , lecz pochodziła od staropruskiej nazwy (1251, 1308 r.) lub wcześniejszej nazwy Alina oznaczającej „łanię”. Końcówka (dosł. ‘kamień’) często była używana jako poetyckie lub symboliczne określenie zamku lub twierdzy. Bardziej dosłowna nazwa w momencie zakładania Olsztyna była już zajęta przez zbudowany wcześniej zamek nad dolną Łyną, późniejsze miasto Alembork.

Polska nazwa Olsztyn jest spolszczeniem pierwotnej nazwy niemieckiej i była używana już w średniowieczu, prawdopodobnie przez podobieństwo do Olsztyna koło Częstochowy. Już w XV wieku Jan Długosz notuje polskie odpowiedniki nazwy – Holsten i Olsten. Pod koniec XV wieku występują formy Olsthin i Olstin, a od XVII wieku w dokumentach powszechna staje się nazwa Olsztyn.

Spis geograficzno-topograficzny miejscowości leżących w Prusach z 1835 roku, którego autorem jest J.E. Muller notuje obecnie używaną, polską nazwę miejscowości Olsztyn oraz niemiecką .

Herb, barwy i hymn

thumb|Najstarsza pieczęć większa Olsztyna Herbem Olsztyna jest postać świętego Jakuba Większego Apostoła w białych szatach na niebieskim polu. Święty trzyma laskę i muszlę pielgrzymią, tradycyjne atrybuty szlaku Camino de Santiago. Święty Jakub jest patronem kościoła parafialnego i znajdował się na pieczęci większej miasta już w średniowieczu.

Miasto od początku używało też herbu kapituły warmińskiej, który przedstawiał bramę miejską i półkrzyż. Do 1960 roku używano herbu w formie łączącej oba te herby. Herb w obecnym kształcie został zatwierdzony w 1982 roku.

Flaga Olsztyna została zatwierdzona w 2017 roku. Nawiązuje do barw herbu miasta. Przedstawia na błękitnym polu złotą muszlę św. Jakuba oraz białą falę, która nawiązuje do położenia miasta nad Łyną i jeziorami.

Historycznie miasto używało chorągwi kapituły warmińskiej w barwach czarno-biało-czerwonych oraz chorągwi rady miejskiej z postacią św. Jakuba na czerwonym tle.

Hymnem miasta jest pieśń O Warmio moja miła, czyli Hymn warmiński, powstała z okazji plebiscytu w 1920 roku do melodii skomponowanej przez Feliksa Nowowiejskiego i słów Marii Paruszewskiej. Hymn został oficjalnie zatwierdzony w 2020 roku, lecz wcześniej jego melodia była hejnałem miejskimUchwała Nr XXXI/553/2000 Rady Miasta Olsztyn z dnia 20 czerwca 2000 roku w sprawie przyjęcia hymnu i hejnału Miasta Olsztyn. [dostęp 14 kwietnia 2009].. mały|O Warmio moja miła, muz. Feliks Nowowiejski, sł. Maria Paruszewska, oficjalny hymn Olsztyna (pocztówka z 1920 roku).

Historia

Prehistoria thumb|Zasięg kultury grupy olsztyńskiej (VI – VII w.) oraz kultury wcześniejsze: wielbarska i bogaczewska thumb|Zapinki płytowe w stylu gockim z wykopalisk kultury olsztyńskiej (VI – VII w.) thumb|Wykopaliska w osadzie wczesnośredniowiecznej w Lesie Miejskim (VIII – XI w.) Najstarsze ślady obecności człowieka na terenie obecnego Olsztyna prawdopodobnie pochodzą ze środkowej epoki kamiennej, gdy docierała tam ludność łowieckaWskazuje na to berło lub buława z poroża jelenia odkryte w 1938 r. na osiedlu Podgrodzie, zob. zabytek w Wirtualnym Muzeum Warmii i Mazur.. W epoce neolitycznej (młodsza epoka kamienna) pojawiły się narzędzia rolnicze związane z uprawą roli, znajdowane min. nad jez. Ukiel i w Barkwedzie, a ślady najbliższej osady neolitycznej zachowały się w Jarotach. W okresie tym nad górną Łynę dotarła ludność kultury amfor kulistych, a następnie kultury ceramiki sznurowej.