Oświęcim (, Oszpicin, ) – miasto w województwie małopolskim, siedziba władz powiatu oświęcimskiego i dwóch gmin – miejskiej (miasto Oświęcim) oraz gminy wiejskiej Oświęcim (okoliczne sołectwa bez samego miasta).
W latach 1315–1564 stolica księstwa oświęcimskiego. Od 1564 był miastem królewskim Korony Królestwa PolskiegoFranciszek Leśniak, Król i jego miasta w województwie krakowskim (od wieku XVI do pierwszej połowy XVIII), w: Dwór a kraj. Między centrum a peryferiami władzy, Kraków 2003, s. 148.. Miasto królewskie starostwa oświęcimskiego w powiecie śląskim województwa krakowskiego, jako część prowincji małopolskiej, w końcu XVI wiekuWojewództwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, s. 94.. Na przestrzeni wieków był stolicą powiatu oświęcimskiego o różnych granicach.
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto miało 35 577 mieszkańców, co plasowało je na czwartym miejscu wśród największych miast województwa małopolskiego.
Położenie geograficzne Oświęcim leży w centrum Kotliny Oświęcimskiej, między Pogórzem Karpackim a Wyżyną Śląską. Z okolicznymi regionami łączą miasto dogodne połączenia kolejowe, drogowe i wodne. Przez centrum miasta przepływa rzeka Soła, a północną granicę dzielnicy Dwory stanowi Wisła. Miasto znajduje się przy ujściu Soły do Wisły. W jego obrębie znajdują się także potoki Macocha i Młynówka, kilkanaście stawów i jezioro Kruki.
Zlokalizowany w historycznej Małopolsce, w XII wieku był głównym grodem kasztelanii oświęcimskiej, stanowiącej część ziemi krakowskiejCelina Bobińska: Kraków i Małopolska przez dzieje. Studia i szkice profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wydawnictwo Literackie, Kraków 1970, s. 34.. W drugiej połowie XII lub pierwszej połowie XIII wieku Oświęcim został przyłączony do Górnego ŚląskaPaweł Mostowik: Z dziejów Księstwa Oświęcimskiego i Zatorskiego XII-XVI w. Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2005, s. 41. ., w ramach którego należał kolejno do księstw: raciborskiegoJerzy Horwat: Księstwo opolskie i jego podziały do 1532 r. Książęta, miasta, kościół, urzędy, własność prywatna. Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2002, s. 24. ., opolsko-raciborskiegoJakub Basista: Dzieje Polski. Kalendarium. Wydawnictwo Literackie, Kraków 1999, s. 1658. ., cieszyńskiegoStanisław Ziemba: Śląsk w nazwach dawnych i obecnych w: Dzieło narodu. Rocznik ziem zachodnich i północnych. Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich, Warszawa 1964, s. 91. i oświęcimskiegoMarceli Antoniewicz (red.): Zamki i przestrzeń społeczna w Europie Środkowej i Wschodniej. Wydawnictwo DiG, Warszawa 2002, s. 171, 179. .. W 1564 księstwo oświęcimskie zostało włączone do Polski i przekształcone w powiat śląski województwa krakowskiego (ziemi krakowskiej), jako część prowincji małopolskiej, w wyniku czego miasto ponownie stało się częścią MałopolskiAndrzej Wyczański: Polska Rzeczą Pospolitą Szlachecką. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1991, wyd. II poprawione, s. 63. .. O przejściowej (tymczasowej) przynależności do Śląska w historii świadczy do dziś herb miasta, w którym znajdują się dwie połowy górnośląskiego żółtego (złotego) orła piastowskiego bez korony na niebieskim tle. W wyniku pierwszego rozbioru Polski w 1772 miasto znalazło się w granicach Cesarstwa Austriackiego, jako część Królestwa Galicji i Lodomerii (Galicji).
Sąsiednie gminy: Chełmek, Libiąż, Oświęcim (gmina wiejska).
Według danych z 2002 r. Oświęcim ma obszar 30,3 km², w tym: użytki rolne: 34% użytki leśne: 1%
Miasto stanowi 7,46% powierzchni powiatu.
Osiedla alt=Mapa podziału administracyjnego Oświęcimia na osiedla|mały|Podział administracyjny Oświęcimia na osiedla Miasto jest podzielone na następujące jednostki pomocnicze: Osiedle Błonie, Osiedle Północ, Osiedle Południe, Osiedle Wschód, Osiedle Zachód, Osiedle Domki Szeregowe, Osiedle Dwory-Kruki, Osiedle Monowice, Osiedle Pod Borem, Osiedle Stare Miasto, Osiedle Stare Stawy, Osiedle Zasole.
Powyższy podział nie uwzględnia nazw zwyczajowych. Szczególnie dotyczy to osiedla Chemików, które ze względu na swoją wielkość zostało podzielone na cztery jednostki pomocnicze gminy: Osiedle Północ (największe, ok. 6 tys. mieszkańców), Osiedle Południe, Osiedle Wschód i Osiedle Zachód. Ze względu na odmienną architekturę (bloki dziesięciopiętrowe), wyróżnia się jeszcze osiedle S-Centrum, które formalnie jest częścią Osiedla Zachód. Zwyczajowo Oświęcim dzieli się na 6 dużych dzielnic/osiedli: Zasole, Chemików, Stare Miasto, Stare Stawy, Dwory i Monowice.
Demografia
Dane z 30 czerwca 2021 r.Dane GUS: https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-ludnosci-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-30-06-2021,6,30.html.: Opis Ogółem Mężczyźni KobietyJednostka osób % osób % osób %Populacja 37 231 100 17 667 47,5 19 564 52,5Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 1241 588,9 652,1
Piramida wieku mieszkańców Oświęcimia w czerwcu 2021 r.:
Symbole miasta Herb miasta Oświęcimia – historycznym herbem miasta Oświęcimia jest: „W polu błękitnym pośrodku tarczy kamienna biała wieża o poszerzonej podstawie, o pięciu blankach, z wysokim trapezowym dachem z czerwonych dachówek. Na szczycie dachu dwie złote gałki rozmieszczone po obu jego stronach na jednym poziomie. W wieży – jeden pod drugim – dwa czarne prostokątne, w górze zaokrąglone, okienne otwory. Obok wieży, po obu jej stronach, złote pół orły na błękitnym tle symbolizujące przynależność do dawnego Księstwa Opolskiego i Śląska, odwrócone od siebie głowami. Tarcza herbowa bez bordiury”. Flaga miasta Oświęcimia – flagą miasta Oświęcimia jest prostokątny płat tkaniny o bokach w stosunku 5:8. Na błękitnym tle płatu flagi umieszczony jest, na jej środku, herb miasta Oświęcimia bez bordiury. Wielkość herbu (wysokość, szerokość) jest połową krótszego boku flagi. Flaga masztowo-dekoracyjna ma herb miasta Oświęcimia, umieszczony w górnej części płatu flagi. Hejnał miasta Oświęcimia – hejnałem miasta Oświęcimia są pierwsze cztery takty Poloneza Weselnego Aleksandra Orłowskiego. Logo miasta Oświęcimia – znak promocyjny miasta zbudowany z logotypu „Miasto Oświęcim” i znaku graficznego, przedstawiającego podrywającego się do lotu ptaka – białego gołębia (symbol pokoju). Tło przedstawia dwie postacie, w różnych odcieniach, symbolizujące jedność ras. Logo zostało wykonane na potrzeby kreowania nowego wizerunku: „Oświęcim – Miasto Pokoju”.
Nazwa miasta thumb|left|Martin Waldseemüller, fragment mapy Małopolski z zaznaczonym Oświęcimiem (Ausuiz)„Karte von der, Germania, Kleinpolen, Hungary, Walachai u. Siebenbuergen nebst Theilen der angraenzenden Laender” z „Claudii Ptolemaei geographicae enarrationis libri octo”, 1525, Strassburg. thumb|Oświęcim w granicach Korony Królestwa Polskiego jako Oswicti na mapie Wacława Grodzieckiego wydanej w 1592 roku thumb|Księstwo Oświęcimskie i Zatorskie – mapa Abrahama Orteliusa z 1603 z zaznaczonym Oświęcimiem w formie „Ozwieczin”
Oświęcim jest polską nazwą miejscowości o ośmiusetletniej historii. Pisownia wyrazu potwierdza jego słowiański charakterNa podstawie:Elżbieta Skalińska-Dindorf, Kronika Oświęcimia, Oświęcimskie Centrum Kultury 2007, .. Etymolodzy zaliczają go do nazw dzierżawczych (Oświęcim – gród Oświęcima). W zachowanych materiałach nazwa „Oświęcim” występuje w różnych językach: polskim, czeskim, niemieckim lub łacińskim, np.: Ospenchin (1217 r.), Osvencin (1280 r.), Hospencin (1283 r.), Osswetem (1290 r.), Uspencin (1297 r.), Oswentim (1302 r.), Wswencim (1304 r.), Auswintzen (1312 r.), Oswiecim (1314 r.), Oswencin (1327 r.), Oswanczimie (1333 r.), Auswieczin (1372 r.), Awswiczin (1372 r.), Uswiczin (1400 r.).
Nazwę miejscowości w zlatynizowanej staropolskiej formie Oszwyancim wymienia w latach 1470–1480 Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis CracoviensisJoannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, „Liber Beneficiorum”, Aleksander Przezdziecki, Tom II, Kraków 1864, s. 223..
Miejscowość pod nazwą Ozwieczin na mapie Księstwa Oświęcimskiego i Zatorskiego z 1603 r. zaznaczył flamandzki geograf i kartograf Abraham OrteliusThe Dukedomes of Oswitz and Zator. Lawrence H. Slaughter Collection of English maps, charts, globes, books and atlases. Abraham Ortelius his epitome of the theater of the worlde. Nowe latlye ... renewed and augmented..., Micheal Coignet, Antwarpe 1603... mały|Osiedle Chemików W dokumentach stosowano różne formy zapisu nazwy: Ossvancin, Osvencim, Osvenczyn, Osvacim, Osswanczyn, Ossvijancin, Osswancin, Oswęcim, względnie Ossvencim. W łacinie nazwa zapisywana była jako Osswencimen lub Osviecimensis. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińskie nazwy: Osvencinum, Osuencinum. Jako że Oświęcim był ważnym ośrodkiem handlowym, niemieccy kupcy i osadnicy nadawali mu swoją, niemieckojęzyczną nazwę, Auswintz, pojawiającą się w dokumentach z XIV i XV wieku, przede wszystkim książąt opolskich i cieszyńskich, ale też w miejskich krakowskich i kazimierskich, po raz pierwszy w 1312 jako Auswintzen. Formy zapisu Auswinczyn (1351), Auswicz (1386, 1394), Awswicz (1433, 1439), Awszwicz (1478). Nazwa ta jest niemieckim przejęciem nazwy rdzennie polskiej, gdzie forma niemieckiego dyftongu Au- zastąpiła nagłosowe O-, natomiast zmiana z Auschwitzin (im) na Auschwitz była redukcją sylaby końcowej, prawdopodobnie, dlatego że forma Auschwitzin zawierała pozornie dwa sufiksy: -itz (niemiecka adaptacja polskiego -ice/ici) i -in. Niemiecka nazwa miasta Auschwitz pojawiała się również już w XV w. na różnych niemieckojęzycznych mapach geograficznych, w słownikach i opracowaniach historycznych. W okresie zaboru austriackiego, tj. w latach 1772–1918 widniała w dwujęzycznych dokumentach, Oświęcim z polskiej wersji był w niemieckim tłumaczeniu miastem Auschwitz. Po włączeniu do III Rzeszy Niemieckiej i powiatu Bielitz okupant zmienił nazwę z polskiej ponownie na niemiecką. Dlatego w nazwie Konzentrationslager pojawiła się niemiecka nazwa Oświęcimia. Zaraz po zajęciu Oświęcimia przez Armię Czerwoną (27 stycznia 1945 r.) miastu przywrócono jego polską nazwę.
Historia mały|Widok miasta około 1910–1917 mały|Zamek w Oświęcimiu thumb|upright|Ulica Dąbrowskiego między zamkiem a kościołem Wniebowzięcia NMP