Abdank – polski herb szlachecki, noszący zawołania Abdaniec, Abdank, Awdaniec, Habdank, Hebdank. Wzmiankowany w najstarszym zachowanym do dziś polskim herbarzu, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae, spisanym przez historyka Jana Długosza w latach 1464–1480. Abdank jest jednym z 47 herbów adoptowanych przez bojarów litewskich na mocy unii horodelskiej z 1413 roku.

Herb występował głównie wśród rodzin osiadłych w ziemi kaliskiej, sandomierskiej i sieradzkiej. Spośród najbardziej znanych rodów pieczętujących się herbem Abdank, należy wymienić Gasztołdów i Skarbków.

Abdanka używała też Krystyna Skarbek.

Opis herbu Opis historyczny mały|Jedna ze stron manuskryptów Jana Długosza, zawierająca opisy polskich herbów Jan Długosz (1415–1480) blazonuje herb i opisuje herbownych następująco:

Po przetłumaczeniu:

Kasper Niesiecki, podając się na dzieła historyczne min. Szymona Okolskiego, Wacława Potockiego i Marcina Bielskiego, opisuje herb:

Opis współczesny Opis skonstruowany współcześnie brzmi następująco:

Na tarczy w polu czerwonym łękawica srebrna.

W klejnocie samo godło.

Labry herbowe czerwone, podbite srebrem.

Geneza Najwcześniejsze wzmianki Herb w Polsce znany z pieczęci datowanych od roku 1212 (Lupus, kasztelan kruszwicki), 1228 (Pakosław, wojewoda sandomierski i komes), 1243 (Michał, kasztelan krakowski), 1343 roku (Dobiesław, sędzia ziemi kaliskiej). Pieczęcie z lat 1212, 1228 i 1243 przedstawiają na tarczy literę M, według Sękowskiego litera ta z biegiem czasu została odwrócona i przypominała literę W. W 1359 w lasach Płoniny na Wołoszczyźnie, w klęsce poniesionej przeciwko armii mołdawskiej, chorągiew Abdanków miała wpaść w ręce nieprzyjacielskie. Pierwsza wzmianka w źródłach pisanych z 1402 roku.

Abdank jest jednym z 47 herbów adoptowanych przez bojarów litewskich na mocy unii horodelskiej z 1413 roku. Przedstawiciele rodu rycerskiego Awdańców, Piotr z Widawy i Jakub z Rogoźna, adoptowali wówczas bojara, Jana Gasztołda.

Herb został przedstawiony wśród innych polskich herbów w Herbarzu Złotego Runa z lat 1433–1435.

Najwcześniejsze lokalne źródło heraldyczne wymieniające ten herb to wspomniane już wcześniej Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae, datowane na lata 1464–1480. Autorem tego dzieła jest polski historyk, Jan Długosz.

Ważnym dziełem jest też Codex Bergshammar (szw.: Bergshammar Vapenboken), który powstał między 1436 a 1437 rokiem i przechowywany jest w archiwum państwowym w Sztokholmie. Herb jest przedstawiony, jako srebrna łękawica w czerwonym polu. Znajduje się pośród innych polskich herbów na stronie 137 (lewy arkusz, jako drugi z lewej w najniższym rzędzie).

Polski historyk Bartosz Paprocki wspomina o Abdanku w 1584 roku, w swoim dziele Herby Rycerstwa Polskiego. Herbarz Paprockiego zebrał w 1858 roku, Kazimierz Józef Turowski, a następnie wydał w Krakowie. Sam Paprocki powołując się na dzieło Długosza, wypowiada się na temat Abdanka w sposób następujący:

Etymologia Sprawa pochodzenia rodu i jego nazwy od dawna budziła zainteresowanie, ale do dziś nie została ostatecznie rozstrzygnięta. Najwcześniejszą i najbardziej popularną próbę szukania etymologii nazwy zawiera legenda opowiedziana przez Jana Długosza (patrz sekcja: Legendy herbowe), jakoby nazwa rodu i herbu wzięła się od niemieckiego zwrotu habe dank (pol. dziękuję).

Władysław Semkowicz poszukiwał objaśnienia nazwy Awdaniec i Awdank w skandynawskim imieniu Auda, Audun, istniała także hipoteza nawiązująca do imienia Audencjusz.

Według teorii Władysława Kopalińskiego, nazwa w XI-XII wieku przybrała formy Abdank, Audaniec, Abdaniec i pochodziła od łacińskiego audentius (pol. śmiały) albo od pochodzącej ze skandynawii nazwy Audun od audr, auda (pol. skarb); w rodach tych występowały osoby o imionach Skarbek i SkarbimirWładysław Kopaliński. Opowieści o rzeczach powszednich. 1998. s. 66; Słownik starożytności słowiańskich. 1961, t. 1, s. 61.. Do dziś istnieje starodawny polski ród, Skarbków herbu Abdank.

Ostatnią koncepcję przedstawił Mikołaj Rudnicki, podając w wątpliwość skandynawskie pochodzenie rodu Awdańców, proponował wywieść ich nazwę od chrześcijańskiego imienia Audoenus, prawdopodobnie wywodzącej się od św. Audöenusa z Rouen, jednego z patronów szczególnie czczonych w opactwie benedyktynów, sprowadzonych w XII w. z Francji do Polski. Rudnicki przypisuje członkom rodu Awdańców rolę osadzenia benedyktynów w Lubiniu.O silnych związkach tego opactwa z Awdańcami, świadczą źródła historyczne, informujące o licznych nadaniach ze strony przedstawicieli rodu na rzecz konwentu.

Legendy herbowe Legenda herbowa przytoczona przez Jana Długosza mówi, że nazwa Abdank pochodzi od podziękowania, jakie skierował cesarz Henryk V Salicki do polskiego posła Skarbimira (Skarbka) w czasach Bolesława Krzywoustego. Niemiecki władca, chcąc zaimponować polskiemu posłowi bogactwem, pokazał mu wielkie skrzynie pełne złota. Skarbek zdjął wówczas z palca pierścień i ze słowami „Idź złoto do złota. My Polacy bardziej się w żelazie kochamy i żelazem bronić będziemy.” wrzucił go do cesarskiego skarbca. Zaskoczonemu cesarzowi nie pozostało nic innego jak powiedzieć „Habdank – dziękuję”. Słowa te stały się nowym zawołaniem rodu, przez co zmieniono pierwotną nazwę herbu ze Skarbek na Abdank.

Na podstawie dzieł Wacława Potockiego oraz Marcina Bielskiego, Kasper Niesiecki przedstawia też drugą legendę:

Herbowni

Lista Tadeusza Gajla Lista herbownych w artykule sporządzona została na podstawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.

Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich). Lista nazwisk znajdująca się w artykule pochodzi z Herbarza polskiego, Tadeusza Gajla (687 nazwisk). Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Abdank. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę. Jest to jednakże dotychczas najpełniejsza lista herbownych, uzupełniana ciągle przez autora przy kolejnych wydaniach Herbarza. Tadeusz Gajl wymienia następujące nazwiska uprawnionych do używania herbu Abdank:

Pozostałe nazwiska Polski heraldyk, Hipolit Stupnicki (1806–1878), wspomina w swoim herbarzu o nazwisku Wychowski.

Występowanie w heraldyce terytorialnej Herb Awdaniec był przez lata podstawowym elementem godła miasta Andrychowa (1767). Używała go bowiem rodzina Ankwiczów, posiadająca swoje dobra (XVIII i XIX w.) m.in. w Andrychowie (prywatne miasto), Inwałdzie, Tomicach. Miasta pieczętujące się herbem Skarbków-Abdank; Bircza do 1947, na Kresach wschodnich: Rożniatów, Obertyn. Do dziś jest herbem miasta Krośniewice (woj. łódzkie).

Odmiany strona=15|mały|238x238px|Abdank wraz ze swoimi odmianami w Tablicach odmian herbowych Teodora Chrząńskiego (1909). IV rząd, IX kolumna.

Galeria

Zobacz też

Heraldyka polska Ród herbowy

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Schlesinger, Edward Ondřej von: Die Wappengenossenschaft Abdank und deren Abwandlungen mit lateinisch-kyrillischen und kyrillisch-lateinischen Konvertierungstabelle der Geschlechternamen, in: Schriftenreihe für angewandte Sozialgeschichte StudIaS - Heraldik, Serie der Wappengenossenschaften der Res Publica, Band 2, Eitorf 2025, VI + 270 Seiten, (niemiecki), ISBN 9783819 211 829

Linki zewnętrzne

Kategoria:Herby unii horodelskiej