mały|Pierwsza mapa Śląska, Martina Helwiga z 1561 (orientacja południowa) Historia Śląska – artykuł obejmuje prehistorię i historię całości ziem śląskich (tj. Dolnego i Górnego Śląska).
Od zarania po IX wiek
mały|Poglądowa mapa głównych kultur schyłku 4 tysiąclecia p.n.e. Kultura lendzielska na pomarańczowo. mały|Europa neolityczna 4500–4000 p.n.e. Obszar Śląska był częścią kultury naddunajskiej (kolor żółty). Pierwsze ślady pobytu człowieka na Śląsku zostały odkryte w Trzebnicy i Rusku koło Strzegomia. Znaleziono tam kamienne narzędzia datowane odpowiednio na ok. 500 tys. lat temu i ok. 440–370 tys. lat temu. Osadnictwo w okolicach Ostrawy jest datowane na ten sam okres co w Rusku. Obszar Śląska pomiędzy górną Wisłą i górną Odrą był północną granicą penetracji człowieka w czasach ostatniego zlodowacenia. Anatomicznie-współczesny człowiek przybył prawdopodobnie na Śląsk około 35 000 lat temuCavalli Sforza, Genes, Peoples, and Languages, „Scientific American”, November 1991.. 60-20 tysięcy lat temu w czasach interglacjału Śląsk dostał się w orbitę wpływów kultur przejściowych idących z Moraw. Na Górnym Śląsku jako pierwsi pojawili się nosiciele kultury bohunickiej, a 2–4 tys. lat później nosiciele kultury szeleckiej.
Na południu Śląska, na terenie dzisiejszego Prudnika, ludność utrzymywała kontakty handlowe z Rzymem, co dokumentują znalezione w Prudniku rzymskie monety datowane na lata 700 p.n.e. – 1250 n.e. W czasach historycznych Śląsk znalazł się, po najazdach indoeuropejskich Scytów, w obrębie ekspansji celtyckiej i ich kultury lateńskiejP. Kaczanowski, J.K. Kozłowski, Najdawniejsze dzieje ziem polskich, Kraków 1998.. Na początku IV wieku p.n.e. Celtowie przybyli z obszaru Bohemii (Boiohaemum) przez Przełęcz Kłodzką, a w 2. połowie IV wieku p.n.e., przedostawszy się przez Bramę Morawską, zasiedlili Górny Śląsk (Wyżyna Głubczycka). Zdaniem Janiny Rosen-Przeworskiej, podobieństwo do znalezisk z obszaru Czech pozwala przypuszczać, że ziemie śląskie zasiedlili Celtowie z plemienia BojówJanina Rosen-Przeworska, Spadek po Celtach, Wrocław 1979..
Następnie Śląsk znalazł się w kręgu osadnictwa kultury przeworskiejAndrzej Kokowski, Starożytna Polska, s. 260, Warszawa 2006.. Szereg autorów starożytnych (Strabon, Pliniusz, Tacyt, Ptolemeusz, Kasjusz Dion) wspomina lud Lugiów, umieszczając go w I – II w. n.e. na obszarze dzisiejszej Polski środkowej i południowej, w tym Śląska. Według Henryka Łowmiańskiego spośród plemion lugijskich wymienionych przez Tacyta, Helizjowie (Helisii) mieli zamieszkiwać na północ od środkowej Odry, koło Kalisza, zaś Manimowie (Manimi) na Opolszczyźnie, a Naharwalowie (Naharvali) wokół góry ŚlężyHenryk Łowmiański, Początki Polski. Z dziejów Słowian w I tysiącleciu n.e., Warszawa 1963..
Strabon wymienia (Geographica hypomnemata, ok. 21 n.e.) państwo króla Marboda (celtycki Maroboduus „Wielki Kruk”, ok. 30 p.n.e. – 37 n.e.), władcy germańskich Markomanów, którego centrum po usunięciu celtyckich Bojów znajdowało się w Kotlinie Czeskiej, zaś granice sięgały od Dunaju po górną i środkową Odrę (Śląsk) oraz dolną Łabę. Maroboduus-Wielki Kruk, wykształcony w Rzymie i możliwe, że posiadający rzymskie obywatelstwoHerwig Wolfram, Germanie, TAiWPN UNIVERSITAS, Kraków 1996., jest pierwszym znanym z imienia władcą Śląska.
Ostatecznie ludy związku lugijskiego, o zróżnicowanym składzie etnicznym (celtycko-wenetyjsko-iliryjsko-germańskim), weszły w skład grupy wandalsko-lugijskiej, a następnie – związku wandalskiego. Naciskani przez Gotów z północy, Wandalowie kontynuowali wędrówkę z regionu Pomorza w kierunku południowym i południowo-zachodnim. W I-IV w. zajmowali tereny nad górną Odrą i DunajemJerzy Strzelczyk, Wandalowie i ich afrykańskie państwo, PIW, Warszawa 1992, s. 59.. Plemiona Wandalów-Silingów (Vandali cognomine Silingi) zajęły tereny Śląska. Kasjusz Dion nazwał Sudety „Górami Wandalskimi”, zaś według Ptolomeusza Sudety (Askiburgion) stanowiły granicę śląskich SilingówP. Kaczanowski, J.K. Kozłowski, Najdawniejsze dzieje ziem polskich, Kraków 1998, s. 255.Jerzy Krasuski, Historia Niemiec, s. 13, Wrocław 1998..
Przez teren Śląska wiodły dwie trasy szlaku bursztynowego. Jedna przekraczała łańcuchy górskie na południu przez Bramę Morawską, druga biegła przez przełęcze sudeckie (Przełęcz Kłodzka), i dalej na północ przez Wrocław (Budorigum) Kalisz (Calisia), Kujawy, do Sambii (Zalew Wiślany i Zalew Kuroński). W czasach rzymskich (I-IV w.) strażnikami szlaku bursztynowego byli WandalowieAndrzej Kokowski, Starożytna Polska, Warszawa 2005..
Od połowy VII w. n.e. teren Śląska znalazł się w zasięgu ekspansji słowiańskiej. Późniejsze źródła historyczne (m.in. Geograf Bawarski, Dokument praski) wymieniają z nazwy następujące plemiona: na zachodzie Dziadoszanie w dorzeczu środkowej Odry wraz z Bobrzanami nad rzeką Bóbr, dalej Ślężanie wokół Ślęży, Trzebowianie na północnym zachodzie, Opolanie na wschodzie, Golęszyce w dorzeczu górnej Odry, Głubczyce na południowym wschodzie oraz Chorwaci, mieszkający po obu stronach Karkonoszy, czyli w Czechach i na ziemi kłodzkiej lub Górnym ŚląskuRudolf Žáček, Górny Śląsk na progu historii, s. 98, w: Historia Górnego Śląska, red. Joachim Bahlcke, Dan Gawrecki, Ryszard Kaczmarek, Wyd. Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej, Gliwice 2011. ..
Wpływy wielkomorawskie i czeskie Zdecydowana większość historyków czeskich i słowackich oraz znaczna część historyków polskich, niemieckich, brytyjskich etc., przyjmuje, że Śląsk w końcu IX wieku był podporządkowany Wielkim Morawom (Zygmunt WojciechowskiZygmunt Wojciechowski, Polska nad Wisłą i Odrą w X wieku, Wyd. Instytut Śląski, Katowice 1939., Henryk ŁowmiańskiHenryk Łowmiański, Początki Polski, Tom IV, PWN Warszawa 1970. etc.), a przez większość X wieku Czechom (Norman Davies, Gerard Labuda, Henryk Samsonowicz etc.), chociaż część historyków polskich uważa, że podporządkowanie Śląska państwu wielkomorawskiemu jest niepotwierdzone. Zdaniem zwolenników hipotezy o podporządkowaniu Śląska państwu wielkomorawskiemu ekspansja morawska odbyła się najprawdopodobniej w dwóch etapach. W pierwszym rozpoczętym po 875 r. oddziały księcia morawskiego Świętopełka I przez Bramę Morawską wtargnęły do Małopolski i na Górny Śląsk, zajmując tereny aż do Przesieki Śląskiej. Ich obecność mają potwierdzać znaleziska na obszarach plemiennych Gołężyców i Głubczyców, a wśród źródeł pisanych pośrednio Żywot św. Metodego. Według tej hipotezy w drugim etapie, po 885 r. poprzez Kotlinę Kłodzką zajęto Dolny Śląsk, południową Wielkopolskę oraz ziemie łużyckich Serbów. Mają to potwierdzać wielkomorawskie zabytki archeologiczne odnalezione na terenach Ślężan (m.in. krzyżyk morawski na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu) i Dziadoszan oraz bezimiennego plemienia nad Obrą na pograniczu śląsko-wielkopolskim. Jednak część badaczy twierdzi, że te przesłanki są zbyt słabe i uważają, że państwo wielkomorawskie nie sprawowało kontroli politycznej nad Śląskiem i miało jedynie na niego wpływ kulturowy „Obecna wiedza archeologiczna pozwala jedynie stwierdzić, że Śląsk niewątpliwie znajdował się strefie oddziaływania kręgu kultury wielkomorawskiej, czego nie można jednak utożsamiać z zasięgiem trwałej kontroli politycznej. Ani bowiem rozprzestrzenianie się charakterystycznych wyrobów, ani rozprzestrzenienie się koncepcji fortyfikacyjnych w żadnym stopniu nie dowodzą pojawienia się w sudeckiej części Śląska drużyny wielkomorawskiej”Przemysław Urbańczyk, Trudne początki Polski, Fundacja na rzecz Nauki Polskiej, Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2008, s. 200.Gerard Labuda Studia nad początkami państwa polskiego t.2, Poznań 1988, s. 124.Polek K. Północna i zachodnia granica państwa wielkomorawskiego w świetle badań historycznych, [w:] Śląsk i Czechy a kultura wielkomorawska, K. Wachowski (red.), Wrocław 1997, s. 14. Podobnie „na terenach górnośląskich (...) nie dostrzega się znaczących elementów, jednoznacznie wskazujących na jakikolwiek stopień zależności od państwa wielkomorawskiego”Abłamowicz D., Górny Śląsk a Wielkie Morawy. Fakty i mity, [w:] Śląsk i Czechy a kultura wielkomorawska, K. Wachowski (red.), Wrocław 1997, s. 83.. Być może w latach 80. IX wieku z Wielkich Moraw niejaki Oslaw został posłany przez abp. Metodego z misją chrześcijańską w obrządku słowiańskim na ŚląskJohannes Chrząszcz, Die Einführung des Christentums in Schlesien und die Gründung des Bistums Breslau (1000), „Oberschlesien” 1914, t. XIII, nr 5, s. 2, w: Norman Davies, Roger Moorhouse, Mikrokosmos, Kraków 2002, s. 75..
Mniejsze spory budzi także to, czy Śląsk znajdował się w X wieku pod zwierzchnictwem czeskim. Zwolennicy tezy o obecności czeskiej twierdzą, że po rozpadzie Wielkich Moraw w 905 roku, nastąpiło zajęcie Dolnego Śląska i założenie Wrocławia (Vratislavia) przez czeskiego księcia Wratysława I (915–921) z dynastii Przemyślidów. Najstarsze znalezisko pochodzenia czeskiego we Wrocławiu – monety z napisem Vratsao, datowane są na okres panowania księcia Bolesława I Okrutnego (929–972) lub od lat 40. X wieku (Gerard LabudaGerard Labuda, Czeskie chrześcijaństwo na Śląsku i w Małopolsce w X i XI wieku, [w:] Chrystianizacja Polski południowej, Kraków 1994.). Istnieją także opinie historyków takich jak Przemysław Urbańczyk, że Śląsk nie znajdował się pod zwierzchnictwem czeskim, ponieważ jedynym tego potwierdzeniem jest wzmianka czeskiego kronikarza Kosmasa żyjącego 240 lat po tym fakcie, a i inne źródła pisane nie wskazują jednoznacznie, aby taka podległość istniałaPrzemysław Urbańczyk, Trudne początki Polski, Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej, Wrocław 2008, s. 199–206.. Sławomir Moździoch twierdzi, że „czeskie wpływy na Śląsku w świetle wymowy wszystkich źródeł archeologicznych należy uznać za co najmniej wątpliwe”S.Moździoch, „Społeczność plemienna Śląska w IX-X wieku”, [w:] Śląsk około roku 1000, Wrocław, rok 2000, s. 55; Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się mapy Europy, Kraków, rok 2000, s. 180, 183..
W państwie polskim thumb|upright=1.3|Polska za panowania Bolesława Chrobrego (992–1025). Zaznaczone biskupstwa ustanowione w roku 1000. Badania dendrochronologiczne dowodzą, że jednocześnie w krótkim czasie ok. 985 roku powstały grody we Wrocławiu„Najnowszy zarys dziejów Wrocławia”, Edmund Małachowicz, wyd. PAN, rok 2000, s. 49., Głogowie i Opolu, w formie tzw. grodów piastowskich. Także w źródłach pisanych Śląsk już w 990 roku został wzmiankowany jako wchodzący w skład państwa Mieszka ILech A. Tyszkiewicz, Słowianie i Awarowie, Ossolineum, Wrocław 2009, s. 133.. Wejście Śląska w skład państwa Polan potwierdza także dokument Dagome iudex z ok. 991 r. Utworzone w czasie zjazdu gnieźnieńskiego w 1000 roku, podporządkowane metropolii w Gnieźnie, biskupstwo wrocławskie objęło swym zasięgiem cały obszar Śląska. Pierwszym rzymskokatolickim biskupem wrocławskim został bp Jan (Johannes Wrotizlaensis episcopus). Kasztelanię bytomską (z Siewierzem) i oświęcimską pierwotnie należącą do Małopolski, przyłączono do Śląska w XII w., ale w granicach diecezji krakowskiej pozostawiono do końca XVIII w.