Węgorzewo (dawniej WęgoborkDz.U. 1945 nr 33, poz. 196., , , maz. Wéngobork) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, siedziba powiatu węgorzewskiego oraz gminy miejsko-wiejskiej Węgorzewo.
Według danych GUS z 1 stycznia 2025 r. Węgorzewo liczyło 10 448 mieszkańców i miało powierzchnię 10,88 km².
Położenie Pod względem etnograficznym miasto leży na MazurachMieczysław Orłowicz, Józef Kołodziejczyk: Pojezierze Warmińsko-Mazurskie. Przewodnik krajoznawczy, „Biblioteka Turystyczna” t. XIII. Spółdzielczy Instytut Wydawniczy „Kraj”, Warszawa 1952, s. 148.. Historycznie Węgorzewo znajduje się w Prusach DolnychMarian Biskup, Gerard Labuda: Dzieje zakonu krzyżackiego w Prusach. Gospodarka, społeczeństwo, państwo, ideologia. Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1986, s. 439. .Maksymilian Grzegorz: Pomorze Gdańskie pod rządami zakonu krzyżackiego w latach 1308–1466. Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy, Bydgoszcz 1997, s. 422. ., na obszarze dawnej GalindiiJan Bałdowski: Warmia, Mazury, Suwalszczyzna. Przewodnik. Sport i Turystyka, Warszawa 1996. ..
Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski miasto leży w Krainie Wielkich Jezior Mazurskich.
Historia
Pradzieje Tereny dzisiejszego Węgorzewa i jego okolic ulegały w plejstocenie wielokrotnym zmianom klimatycznym związanym z kolejnymi zlodowaceniami. Po ostatecznym ustąpieniu lodowca około XIV tysiąclecia p.n.e. i stopniowym ociepleniu klimatu ukształtowało się środowisko sprzyjające osadnictwu ludzkiemu. Najstarsze ślady obecności człowieka na Mazurach pochodzą z późnego paleolitu (ok. XI tysiąclecie p.n.e.) i są związane z tzw. kulturą hamburską, której przedstawiciele zajmowali się łowiectwem, zbieractwem i rybołówstwem.
W okresie mezolitu (ok. VIII tysiąclecie p.n.e.) pojawiły się obozowiska półosiadłych grup myśliwsko-rybackich, zakładane wzdłuż jezior i rzek, m.in. w rejonie dzisiejszych miejscowości Janówek, Kal, Ogonki, Prynowo, Ruska Wieś, Trygort, Stręgiel i Wysiecze. W późnym mezolicie rozwijał się tzw. kundajski krąg kulturowy, którego ludność zaczęła wytwarzać naczynia gliniane, choć wciąż prowadziła gospodarkę opartą na łowiectwie i zbieractwie.
W neolicie próby osadnictwa ludów rolniczych na tych terenach nie doprowadziły do trwałego zasiedlenia. Nieliczne ślady archeologiczne z epoki brązu (po 1800 p.n.e.) odkryto m.in. w Jakunowie i Ruskiej Wsi. Znaleziska pojedynczych narzędzi z brązu (grotów, sztyletów, siekierek) z rejonu Węgorzewa i Stręgla świadczą o kontaktach handlowych z innymi ludami.
Około połowy I tysiąclecia p.n.e. obszar ten zasiedlili Bałtowie Zachodni, którzy zakładali grody obronne na wypłyceniach jeziornych lub wzniesieniach. Z tego okresu pochodzą ślady tzw. kultury kurhanów zachodniobałtyjskich. W kolejnych stuleciach rozwinęła się kultura bogaczewska, której przedstawiciele utrzymywali kontakty handlowe z Cesarstwem Rzymskim. Ślady ich obecności odkryto m.in. w Ogonkach, Ruskiej Wsi i Węgorzewie.
We wczesnym średniowieczu obszar ten zamieszkiwali Galindowie – jedno z plemion pruskich. Ich gospodarka opierała się na rolnictwie, hodowli, łowiectwie i bartnictwie, a terytorium było podzielone między rody możnowładcze, które wznosiły grody otoczone osadami. W wyniku wojen z Jaćwingami i najazdów polskich Galindia została spustoszona, co zapoczątkowało jej stopniowy upadek.
Od XIII do XVI wieku Okolice dzisiejszego Węgorzewa do XIII w. zamieszkiwali Galindowie. Między 1260 a 1283 rokiem obszar został opanowany przez Krzyżaków, którzy w 1312 zbudowali w pobliżu miejsca wypływu Węgorapy z Mamr drewniany zamek, zwany Angerburg, przy którym w 1335 powstała osada przyzamkowa. Zamek był niszczony w 1365 i 1397 przez Litwinów. Nowy zamek usytuowano w 1398 roku 2 kilometry na północny wschód od poprzedniego, na wyspie rzecznej. W tym samym roku przy zamku powstała osada rzemieślnicza. Rok później (1399) została ona lokowana pod nazwą Angeraw, a w 1412 roku otrzymała prawa miejskie – miasto nazwano od zamku Angerburg (w 1450 roku przy hołdzie objazdowym Ludwiga von Erlichshausena wymieniana jest rada i ławnicy z Angerburga). Wskutek działań wojny trzynastoletniej oraz niewystarczającej liczby osadników (m.in. zbyt mało wsi czynszowych) lokacja miasta nie powiodła się – miasto Angerburg zostało przekształcone w targową osadę zagrodniczą, w czasie wojny został również zniszczony pierwszy kościółKronika historii Węgorzewa.. W latach 70. XV wieku, niedaleko zamku, powstała nowa osada czynszowa nazywana początkowo Geratową Wolą (Gerothwol), potem Nową Wsią (Neudorf); w 1510 wymieniana jest w dokumentach. W 1479 wybudowano w osadzie kaplicę, a w 1491 biskup warmiński Łukasz Watzenrode wydał pozwolenie na wybudowanie kościoła. Nowa Wieś otrzymała przywilej lokacyjny w 1514. Była ona zaczątkiem miasta, a 4 kwietnia 1571 roku miejscowość uzyskała ponownie prawa miejskie, nadane przez księcia Albrechta Fryderyka Hohenzollerna. Wtedy osada między miastem a zamkiem otrzymała nazwę Wola (Freyheit, Schloβfreyheit, Churfürstliche Freyheit).
Od XVII do lat 30. XX wieku mały|lewo|Widok miasta w 1684 roku W 1656 miasto zostało doszczętnie zniszczone w czasie najazdu sprzymierzonych z Rzecząpospolitą Tatarów. Po tych zniszczeniach i wyludnieniach rozwijało się wskutek żywiołowej kolonizacji polskich osadników z Mazowsza. W tym czasie nosiło dwie nazwy: niemiecką Angerburg (od nazwy zamku) i polską Węgobork (przyswojenie nazwy niemieckiej). Kolejną klęskę miasto przeżyło w latach 1709–1710 w czasie epidemii dżumy, w której wyniku zmarło niemal 13 tysięcy mieszkańców miasta i całego starostwa węgorzewskiegoBiałuński Grzegorz, Materiały do przebiegu epidemii dżumy w starostwie węgoborskim w latach 1709–1711, Studia Angerburgica, t. VIII, 2003/2004, s. 66.. W 1730 wprowadzono oświetlenie ulic latarniami. W 1734 na węgorzewskim zamku gościł król Stanisław Leszczyński – uciekał z kraju przed wojskami rosyjskimi, które wyniosły na tron polski Augusta III Sasa. Z Węgorzewa Stanisław Leszczyński udał się do Francji.
W roku 1740 arianin inżynier Jan Władysław Suchodolec (syn Samuela Suchodolskiego ze Starej Różanki) zbudował wodociąg. Woda doprowadzona była do studzien miejskich i do najwyższych pięter węgorzewskiego zamku. W 1829 otwarto pierwsze na Mazurach seminarium nauczycielskie, kształcące niemiecką kadrę nauczycielska. Ożywienie miasta spowodował rozwój żeglugi na jeziorach mazurskich i wybudowanie linii kolejowej.
Podczas I wojny światowej w okolicy toczyły się walki między wojskami niemieckimi a rosyjskimi. Po zakończeniu działań wojennych gdański architekt Curt Hempel został oddelegowany do Węgorzewa, gdzie kierował odbudową miasta ze zniszczeńPiotr Zygmunt Kowalski, Dawny gmach starostwa w Tczewie jako przyczynek do badań nad nowoczesną formą artystyczną u progu XX wieku, „Architektura Miast. Zbiór studiów”, t. XI, Architektura obiektów administracji państwowej i samorządowej w XIX I XX wieku, red. Bogna Derkowska-Kostkowska, Mateusz Soliński, Bydgoszcz 2024, s. 161.. W latach międzywojennych Węgorzewo stało się popularnym letniskiem i ośrodkiem sportów wodnych.
II wojna światowa Do 1945 Węgorzewo było węzłem kolejowym, z którego rozchodziło się pięć linii (do dziś została tylko jedna do Kętrzyna, ale w 1992 zawieszono ruch osobowy). Część torów została spalona przez wycofujące się wojska niemieckie. W styczniu 1945 roku miasto zostaje zajęte przez oddziały 2 armii gwardyjskiej III Frontu BiałoruskiegoRada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945”, Sport i Turystyka 1988, , s. 696. Zabudowa miasta została zniszczona w około 80% przez Armię Czerwoną. Podczas walk ginie ok. 1500 żołnierzy radzieckich.
Po 1945 W 1945 miasto włączone zostało do Polski pod nazwą Węgobork (od 1946 WęgorzewoZarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości ().). Jego dotychczasowa, niemiecka ludność zastąpiona została polskimi ekspatriantami. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. suwalskiego, a w latach 1999–2001 do powiatu giżyckiego.
W miejscowości działało Państwowe Gospodarstwo Rybackie Węgorzewo..
Układ urbanistyczny Węgorzewa Gospodarka zakonna, a później książęca, znacząco przekształciła krajobraz okolic — pod nowe osady wycinano lasy, a wskutek budowy w XVI wieku tamy młyńskiej na rzece Węgorapa poziom jezior w tym rejonie podniósł się nawet o ok. 4,5 m. Zmiana ta doprowadziła do zatopienia części dróg (m.in. drogi z Kalu do Węgielsztyna i Skłodowa), powstania wyspy Upałty oraz połączenia akwenów północnych Mamr — w efekcie zniknęło z map starożytne jezioro Schokiske, dotychczas wyróżniane w dokumentach krzyżackich.
Naturalną linią kształtującą układ przestrzenny Węgorzewa był zachodni brzeg zakola rzeki Węgorapy. Zalążkiem miasta stał się zamek krzyżacki. W jego sąsiedztwie powstała osada służebna Wola (niem. Freiheit). Na początku XVI wieku, w odległości kilkuset metrów, założono koleną osadę – Nową Wieś (Gerothwol lub Geratwol), która otrzymała przywilej lokacyjny w 1514 roku. Zlokalizowano ją na skrzyżowaniu szlaków wiodących z Giżycka do Królewca i Darkiejm (dzisiejszy Oziorsk w obwodzie królewieckim). Z tej osady rozwinęło się późniejsze miasto Węgorzewo, które uzyskało prawa miejskie w 1571 roku. mały|Plan sytuacyjny miasta i zamku wg J.M Giesego Układ urbanistyczny miasta oparto na rynku o wymiarach 90 × 48 metrów, zlokalizowany na północ od zamku i na zachód od kościoła, w miejscu obecnego Placu Niepodległości. Rynek połączono z główną ulicą stanowiącą oś pierwotnego założenia. Miasto otoczono palisadą i fosą z trzema bramami wyposażonymi w mosty zwodzone: Bramą Polską (prowadzącą do Giżycka), Bramą Litewską (w kierunku Darkiejm) oraz Bramą Królewiecką.
W 1588 roku na rynku wzniesiono dwupiętrowy ratusz w stylu późnorenesansowym z wieżą zwieńczoną kopułą. Zabudowa była zwarta, z przewagą domów drewnianych, wśród których nieliczne budynki wzniesiono z cegły. Domy wokół rynku miały podcienia, a samo miasto kilkukrotnie ulegało zniszczeniom pożarowym — w latach 1608, 1656 i 1707. Po pożarze kościoła w 1608 roku, w jego miejscu wzniesiono w 1611 roku nowy kościół ewangelicki w stylu późnogotyckim (obecnie katolicki pw. św. Piotra i Pawła). Osadę przyzamkową włączono do miasta dopiero w 1706 roku.
Z panoramy autorstwa Jacoba Boydta z początku XVIII wieku wynika, że zamek węgorzewski był wówczas znacznie rozbudowany w stylu barokowym i położony na sztucznej wyspie między rzeką a kanałem. Miasto posiadało umocnienia bastionowe oraz sieć ulic o nieregularnym układzie, pokrywającą się z przebiegiem współczesnych ulic centrum. Na południe od zamku, w kierunku rynku, biegł kanał służący spławianiu drewna, który dzielił miasto na dwie części. mały|Panorama Angerburga (obecnie Węgorzewo) z początku XVIII w., autorstwa Jacoba Boydta, ukazująca miasto od wschodu z zamkiem, kościołem i zabudową nad rzeką. W 1729 roku na terenach dawnych ogrodów zamkowych wytyczono Nowy Rynek (obecnie Plac Wolności). Jeden z nich, murowany budynek parterowy z wystawką w dachu dwuspadowym, zachował się do dziś (Plac Wolności 13). W 1740 roku przy obecnej ulicy Pionierów wzniesiono koszary dla 100 kirasjerów, a w tym samym czasie pojawiły się bruki na częściach ulic oraz lampy oliwne (1730). W 1733 roku rozpoczęto wymianę gontowych i słomianych dachów na dachówkę, a w 1740 roku oddano do użytku miejski wodociąg, zaprojektowany przez Jana W. Suchodolca i hydraulika Sacka.