Protobułgarzy, również Prabułgarzy, Pierwsi Bułgarzy, Starożytni Bułgarzy, Huno-Bułgarzy () – lud koczowniczy pochodzenia huńskiego, który pomiędzy V a VII wiekiem zamieszkiwał stepy nadczarnomorskie.
Pierwotne siedziby Prabułgarów są lokalizowane w Azji Centralnej lub na Syberii. Pomiędzy II a IV wiekiem przywędrowali oni na Zakaukazie, skąd po wtargnięciu Hunów do Europy Środkowej pod koniec IV wieku rozprzestrzenili się na terenach od Kubania po Dniestr. W ciągu V wieku na tych terenach uformowały się dwa silne protobułgarskie związki plemienne Utigurów i Kutigurów. Ci ostatni zasłynęli w pierwszej połowie VI wieku z groźnych wypraw przeciw Bizancjum. Ziemie Protobułgarów, nazwane przez historyków bizantyńskich Wielką Bułgarią, pod koniec VI wieku znalazły się przejściowo pod zwierzchnictwem Turkutów i Awarów. Około 630 roku chan protobułgarski Kubrat wyzwolił się spod tej podwójnej zależności i zjednoczył na okres jednego pokolenia ziemie zamieszkane przez Protobułgarów w jednym ręku. Po śmierci Kubrata około 665 roku jego państwo rozpadło się pod uderzeniem Chazarów. Część Protobułgarów przyjęła zwierzchnictwo chazarskie, część wywędrowała na północ w rejon środkowej Wołgi, gdzie utworzyła z czasem Bułgarię Kamską, natomiast inna część pod wodzą Asparucha utworzyła nad Dunajem państwo bułgarskie.
Pochodzenie Pochodzenie Prabułgarów jest przedmiotem sporów. Pierwotne siedziby Protobułgarów lokalizuje się różnie: u podnóża Ałtaju, na terenie południowego Uralu lub w zachodniej Syberii, w dolinie Irtyszu. Zakłada się, że w okresie pomiędzy II a połową IV wieku Protobułgarzy przemieścili się do basenu morza Azowskiego i Kaspijskiego – nie wiadomo, czy w masie plemion huńskich wędrujących na zachód ku Europie, czy też samodzielnie. Zwolennicy tej drugiej koncepcji przyjmują, że dopiero w połowie IV wieku na Zakaukaziu doszło do zetknięcia się Protobułgarów z Hunami i przesiedlenia się części z nich pod wodzą Wunda do Armenii. W trakcie trwających kilka stuleci wędrówek niewątpliwie doszło do zmieszania elementów wywodzących się po części z Azji centralnej, z Mongolii i z Iranu, z silnymi elementami alańskimi i sarmackimi. Niewątpliwie pod koniec IV wieku Protobułgarzy pojawili się na stepach nadczarnomorskich i u boku Hunów w różnych rejonach Europy środkowej.
Wczesne dzieje Protobułgarów Pierwsze wzmianki Nazwa Bułgar pochodzi od tureckiego bulgha – „mieszać się” i wskazuje na złożoność rasową Protobułgarów, stanowiących raczej federację plemion, niż jedno plemię. Słowo Bułgar jest nazwą utworzoną przez ludy sąsiadujące z Protobułgarami, oni sami nazywali siebie Ogurami. Po raz pierwszy nazwa etniczna Bułgarzy pojawia się w 354 roku.
Najstarsze informacje na temat Protobułgarów dotyczą Armenii za panowania króla Waharszaka, to jest z końca IV wieku. W historii Armenii, której autorstwo przypisywane jest Mojżeszowi Choreńskiemu (VIII-IX wiek), znajduje się informacja o plemieniu protobułgarskim, które osiadło w tym czasie w Armenii. Według autora księgi od imienia wodza protobułgarskiego Wkhundura Wunda nadano nazwę regionowi Wanand. Na innym miejscu ten sam autor napisał o zamieszkach plemiennych w północnym Kaukazie, w wyniku których wielu Protobułgarów oderwało się od sprzymierzonych z nimi plemion i wyemigrowało na żyźniejsze tereny na południe od Kogh. Wydarzenie to miało miejsce nieco później, za panowania Arszaka, syna Waharszaka.
Pochodząca z VII wieku rozprawa przypisywana ormiańskiemu geografowi Annaniaszowi Szirakaci przynosi informację, że Protobułgarzy zamieszkiwali tereny rozciągające się daleko od północnego krańca Nikopsis, położonego na wybrzeżu Morza Czarnego. Szirakaci rozróżnia wśród Protobułgarów 4 główne plemiona: Kupi-Bulgar, Duchi-Bulgar, Ogkundur-Bulgar oraz Kidar-Bulgar, z tym że w przypadku tych ostatnich chodzi na pewno o plemię huńskie – Kidarytów. Bizantyńskie źródła z tego okresu wyliczają na terenach położonych na północ od Morza Czarnego i Azowskiego, począwszy od przełomu V wiek i VI wieku, również 3 główne plemiona protobułgarskie: Kutigurów, Utigurów i Onogurów. Kutigurowie zamieszkiwali ziemie położone na zachód od Donu. Ich nazwa wywodzi się ze starotureckiego körtűrgűr, co oznacza: „wyróżniający się”, „dostojny”. Utigurowie zamieszkiwali na wschód od Kutigurów, między Donem i Kubaniem. Nazwa ich plemienia pochodzi od starotureckiego utighur, oznaczającego „ludzi pokrewnych, sprzymierzonych”. Siedziby Onogurów znajdowały się jeszcze dalej na wschód, nad Kubaniem. Turecka nazwa plemienia wywodzi się od słowa on-yghur i oznacza „10 sprzymierzonych plemion”.
Wśród badaczy pojawiają się jednak również głosy, uznające Protobułgarów za lud całkiem odrębny od trzech wyżej wymienionych.
Protobułgarzy w V wieku Pobyt Prabułgarów na stepach Nadczarnomorza i Zakaukazia stanowił moment przełomowy w ich rozwoju społecznym, gospodarczym i kulturalnym poprzez zetknięcie się plemion koczowniczych ze starą kulturą sarmackich Alanów. W połowie V wieku Protobułgarzy przyłączyli się do Hunów i innych koczowników, siejących spustoszenie w środkowej i zachodniej Europie. Wedle historyka Pawła Diakona (720-800) zaatakowali i zabili pierwszego króla Longobardów, Agelmunda, porwali też jego jedyną córkę. Niewiele później rozgromił ich następca Agelmunda – Lamissio. W 488 roku Teodoryk, król Ostrogotów, podczas najazdu na Italię starł się krwawo pod Sirmium z wojskami Protobułgarów i Gepidów. W bitwie zginął wódz protobułgarski Bazan, a Teodoryk sam zabił jednego z dowódców protobułgarskich, Libertema. Kasjodor, łaciński sekretarz Teodoryka, napisał o nich „Bulgari toto orbe terribiles” (Bułgarzy całemu światu straszni). Wcześniej, w 481 roku, Protobułgarzy pojawiają się też po raz pierwszy w dokumentach bizantyjskich, jako najemnicy cesarza wschodniego Zenona w walkach przeciw Teodorykowi.
Wielka albo Stara Bułgaria Ekspansja Protobułgarów w VI wieku Począwszy od VI wieku, na terenach zamieszkanych przez Protobułgarów, obejmujących stepy północno-kaukaskie, Kubań i znaczne obszary dzisiejszej Ukrainy powstają pierwsze organizmy państwowe. W źródłach bizantyjskich u Teofanesa (752-828), autora Chronografii, i Nicefora (750-829) państwa Protobułgarów na północnych wybrzeżach Morza Czarnego i Azowskiego noszą nazwę Wielkiej lub Starej Bułgarii. Obydwaj autorzy uważają ją za ustaloną i starą potęgęSkłania to część badaczy do objęcia terminem Wielka Bułgaria państw bułgarskich istniejących nad Morzem Czarnym w VI i VII wieku (D. Lang, Bułgarzy, s. 37; W. Gjuzelew, Bułgaria, s.27-28). Część historyków rozumie przez Wielką Bułgarię wyłącznie państwo istniejące nad Morzem Czarnym pomiędzy 630 a 660/668 rokiem (T. Wasilewski, Historia Bułgarii, s. 33; S. Waklinow, Kultura Starobułgarska, s. 48-49). Głównym miastem Wielkiej Bułgarii była Fanagoria nad Morzem Azowskim. Bizantyjczycy bacznie śledzili rozwój Wielkiej Bułgarii oraz innych na wpół barbarzyńskich potęg na północy Morza Czarnego. Historyk Zachariasz Scholastyk, biskup Mitylene (536-553), wspomina o misjach prowadzonych w tym rejonie dla nawracania Protobułgarów i Hunów i o nawróceniu władającego na Krymie huńskiego księcia Groda.
Aktywność Cesarstwa w tym regionie Europy nie uchroniła Bizancjum przed długim okresem najazdów protobułgarskich. W 499 roku Protobułgarzy po raz pierwszy najechali Trację. Odtąd najazdy powtarzały się co kilka lat. Dla obrony stolicy przed Protobułgarami cesarz Anastazjusz (491-518) wzniósł wokół Konstantynopola „długie mury”. W 517 roku Protobułgarzy dotarli aż do Termopil. Byli w oddziałach zbuntowanego generała bizantyjskiego , który trzykrotnie, wspierany przez flotyllę łodzi, docierał do długich murów Konstantynopola, aż ostatecznie został odparty. W 529 roku najechali Dobrudżę, Mezję i Bałkany po Trację, w 530 Ilirię. W latach 539–540 doszli aż do Konstantynopola, wtargnęli do Grecji i przeprawili się do Azji Mniejszej. W 545 roku cesarz Justynian, próbując wzmocnić system obrony przed Protobułgarami, obdarował słowiańskich Antów ziemią na lewym brzegu Dunaju i nadał status foederati dla obrony przeciw Protobułgarom. Zezwolił również osiedlić się w Tracji części Kutigurów. Cesarz próbował też uwolnić się od niebezpieczeństwa protobułgarskiego przez wywołanie wojny pomiędzy chanem Kutigurów, Zaberganem, a chanem Utigurów, Sandalem. Ostatecznie skłócił obydwu władców, posyłając Sandalowi bogate dary, a pomijając Zabergana. Pomimo jednak wojny, jaka wybuchła pomiędzy dwoma państwami, Zabergan najechał w 559 Cesarstwo i obległ Konstantynopol, który z najwyższym trudem obronił stary wódz Belizariusz T. Wasilewski wskazuje, jako datę najazdu Zabergana rok 567.
Pod panowaniem Awarów i Turkutów Kres najazdom protobułgarskim na Konstantynopol położyło pojawienie się w następnych latach nad Morzem Czarnym Awarów, którzy podbili zachodnie plemię Kutigurów. Jednocześnie znajdujące się bardziej na wschód państwo Utigurów zostało w latach 567-568 podbite przez Turkutów, którzy na przeciąg dwóch pokoleń utworzyli imperium od Turkiestanu po Don. Utigurowie pod panowaniem Turkutów wielokrotnie wzniecali powstania, w których wielu Protobułgarów utraciło życie. Natomiast Kutigurowie w znacznej liczbie wywędrowali wraz z Awarami najpierw nad dolny Dunaj, a ostatecznie, gdy Longobardowie w 568 roku opuścili Panonię, do Panonii. W 568 roku całe hordy Protobułgarów towarzyszyły królowi Longobardów Alboinowi w podboju północnej Italii. W 569 roku kagan awarski Bajan wysłał 10-tysięczny oddział protobułgarski przeciw Rzymianom w Dalmacji. W trakcie wyprawy Protobułgarzy zburzyli 40 grodów obronnych. W 596 roku generał bizantyjski Petros poniósł klęskę pod Anasamus nad Dunajem z rąk 6 tysięcy Protobułgarów. Po klęsce Awarów pod Konstantynopolem w 626 roku rozpadło się ich przymierze ze Słowianami naddunajskimi, a jednocześnie wybuchło powstanie Słowian w państwie awarskim. Część Protobułgarów panońskich podniosła wówczas bunt. Pokonani przez Awarów uciekli do Bawarii, skąd z kolei przegnał ich król Franków Dagobert (629-639). Ostatecznie 700 Protobułgarów pod wodzą księcia Altseka schroniło się w Italii. Król Longobardów Grimoald nadał im ziemię w Abruzzach w księstwie Benewentu.
Szczyt potęgi thumb|350px|Wielka Bułgaria ok. 650 roku Ponowne pojawienie się Protobułgarów, jako gospodarzy na swoich ziemiach nastąpiło w I połowie VII wieku, gdy zaczęło słabnąć państwo Awarów, a wielki Kaganat Turkutów chylił się ku upadkowi. W procesie tym wiodącą rolę odegrał związek plemienny Onogurów zwany też Hunno-Gundurami. Zjednoczenia Onogurów albo lepiej, idąc za etymologią nazwy Onogurów – 10 sprzymierzonych plemion, utworzenia związku, dokonał w początkach VII wieku chan Orchan z rodu Dulo. On to prawdopodobnie przybył w 619 roku wraz z rodziną i licznym orszakiem do Konstantynopola, gdzie został z wielkimi honorami przyjęty przez cesarza Herakliusza. Przyjął chrzest i otrzymał honorowy tytuł patrycjusza. Do swego kraju powrócił, jako przyjaciel i sprzymierzeniec Cesarstwa w walce z Awarami.