Związek frazeologiczny, frazeologizm – ustabilizowane w danym języku połączenie wyrazów, całkowicie lub częściowo zleksykalizowane, którego znaczenie jest zazwyczaj odmienne od tego, które wynikałoby ze znaczeń poszczególnych wyrazów składających się na związek.
Terminologia Terminy bliskoznaczne wobec terminów „frazeologizm” i „związek frazeologiczny” to m.in. „idiom” i „frazem”, przy czym szczegóły definicji różnią się w zależności od tradycji językowej i podejścia klasyfikacyjnego. Szeroko rozumiany frazeologizm to kategoria nadrzędna wobec idiomu, obejmująca zarówno związki frazeologiczne luźne i łączliwe (dopuszczające pewną swobodę wymiany składników, o znaczeniu wynikającym ze znaczeń składników), jak i związki frazeologiczne stałe, zwane idiomami (silnie zespolone; o znaczeniu przenośnym, nieodpowiadającym znaczeniu poszczególnych składników). Utarte wyrażenia (o znacznej łączliwości elementów), których całościowy sens można wywieść ze znaczeń poszczególnych członów, są zwane kolokacjami. Czasem frazeologizmy utożsamia się z idiomami. W tekstach anglojęzycznych termin „idiom” często służy jako ogólny termin określający składniowo złożone, utrwalone w języku wyrażenia, o różnym stopniu leksykalizacji i różnym charakterze związku znaczeniowego między składnikami a sensem całego połączenia.
Termin „frazem” również określa pewne utarte w języku połączenia wyrazowe; pojęcie to bywa rozumiane w sensie ogólnym, wówczas obejmuje wszelkie tego typu połączenia, o różnych cechach. Terminy „frazeologizm” i „frazem” bywają traktowane jako synonimiczne. Według jednego z ujęć frazemy to wszelkie połączenia wyrazowe, które są odtwarzane przez użytkownika języka z pamięci (nie zaś składane w czasie mówienia), w tym całostki typu dzień dobry, mówi się trudno. Znana jest też definicja, zgodnie z którą frazemy to takie frazeologizmy, których sens nie wykracza poza zakres znaczeniowy członu semantycznie dominującego, przy czym znaczenie całego połączenia wykazuje cechę nieregularności (np. złodziej kieszonkowy, czarna rozpacz).
Niekiedy w zakres badawczy frazeologii włącza się również paremie (w tym przysłowia). Pod pewnymi względami paremie są bliskie związkom frazeologicznym (ich wspólne cechy to: stabilność, ekspresywność, często obrazowość znaczeniowa), choć odróżniają się swoimi cechami tekstowymi. Różnice między paremiami a frazeologizmami są związane z ich różnymi drogami rozwoju i odmiennymi zakresami funkcjonowania w obiegu językowym.
Frazeologizmy mają różne cechy stylistyczne (istnieją frazeologizmy książkowe, potoczne); mogą mieć charakter rodzimy lub zapożyczony.
Ogół frazeologizmów w języku tworzy jego frazeologię; frazeologia to także dział językoznawstwa, którego przedmiotem są takie połączenia wyrazowe. Proces powstania frazeologizmów jest zwany frazeologizacją.
Klasyfikacje Znane są różne propozycje klasyfikacji frazeologizmów, uzależnione od tradycji lingwistycznej; istnieją też rozmaite sposoby odróżniania tego pojęcia od pojęć pokrewnych: idiomów, kolokacji czy frazemów. Popularnie w odniesieniu do związków frazeologicznych używa się również innych określeń, np. „powiedzenie”, „zwrot”, „wyrażenie” (bez ścisłego rozróżnienia terminologicznego). Poza terminami „frazeologizm” i „związek frazeologiczny” wymiennie bywają używane terminy: „zwrot frazeologiczny”, „jednostka frazeologiczna”, „wyrażenie frazeologiczne”.
Na gruncie polskim Klasyfikacja klasyczna Stanisława Skorupki W językoznawstwie polskim frazeologizmy były klasyfikowane według różnych kryteriów. Najbardziej popularna jest teoria, którą wprowadził Stanisław Skorupka. Koncepcja ta każe kategoryzować frazeologizmy ze względu na charakter gramatyczny (klasyfikacja gramatyczna, inaczej formalna) oraz ze względu na rodzaj zespolenia (klasyfikacja semantyczna, inaczej funkcjonalna).
Ze względów gramatycznych teoria ta wyróżnia trzy typy związków frazeologicznych: wyrażenie – ośrodkiem jest zwykle rzeczownik, przymiotnik, imiesłów przymiotnikowy, przysłówek – przykład: dużo opadów, czerwone i czarne fraza – są to zdania, które mają charakter mniej lub bardziej utarty, są często powtarzane i są silnie zespolone znaczeniowo. Są to związki mające postać zdania lub równoważnika zdania. Do fraz zalicza się przysłowia, maksymy, sentencje. zwrot – ośrodkiem jest tutaj czasownik lub imiesłów przysłówkowy – przykłady: kochać kogoś na zabój.
Ze względu na stopień zespolenia znaczeniowego związki frazeologiczne dzieli się na: luźne – każdy człon zachowuje swoje znaczenie. Są to połączenia wyrazowe, których znaczenie jest wypadkową znaczeń składników i których składniki możemy zmieniać zależnie od treści tego, co chcemy za ich pomocą wyrazić, np. drewniany dom. stałe – związki, których składniki nie mogą ulegać zmianie, bo zmieni się ich treść, np. drzeć z kimś koty, patrzeć przez różowe okulary. łączliwe – połączenia wyrazowe, których składniki są w silnym stopniu powiązane znaczeniowo. Są to połączenia bardziej utarte, niż połączenia luźne, ale jeszcze nie zawierające składników o zatartym znaczeniu; o łączliwości decyduje częstość jego użycia oraz bliższa łączność treściowa składników, niż w związkach luźnych, np. dobić targu.
Klasyfikacja typologiczna Andrzeja Marii Lewickiego Wg Andrzeja Marii Lewickiego z podziałem na pięć składniowych typów frazeologizmów i dwa typy funkcjonowania ich znaczeń: Frazy, które mogą być używane jako kompletne zdania i do takiej funkcji nie wymagają uzupełnień. Mogą także wchodzić w skład dłuższego tekstu albo stanowić replikę w dialogu. Na przykład: Wyszło szydło z worka. Ręce opadają. Na dwoje babka wróżyła. Jak sądzisz, zdążymy na pociąg? Zwroty, które pełnią funkcję czasowników. Aby utworzyć zdanie, trzeba je uzupełnić składnikiem typu rzeczownikowego, który określi, do kogo lub czego frazeologizm się odnosi. Na przykład: trząść się jak galareta – ktoś trzęsie się jak galareta. Akcje idą w górę – czyjeś, czegoś akcje idą w górę. Niektóre zwroty nie zawierają czasownika, ale pełnią funkcję czasownikową. Na przykład: ktoś, coś w krzyk; ktoś w płacz. Wyrażenia rzeczownikowe, które pełnią funkcję rzeczowników. Na przykład: biały kruk, twardy orzech do zgryzienia, ni to ni sio, kula u nogi, kukułcze jajo, pies ogrodnika. Wyrażenia określające, które określają rzeczowniki, czasowniki, przymiotniki i przysłówki. Na przykład: jaki taki, pierwszy lepszy, z krwi i kości, z duszą na ramieniu, krótko i węzłowato, na chybcika, (cicho) jak makiem zasiał, jak z krzyża zdjęty. Wskaźniki frazeologiczne, które pełnią funkcje pomocnicze (1) przyimków, (2) spójników i (3) partykuł. Na przykład: (1) w związku z czymś; w ramach czegoś; (2) albo... albo...; o tyle... o ile...; (3) że też; też mi coś; rzecz jasna; otóż to.
Ze względu na sposób funkcjonowania znaczenia frazeologizmy dzielą się na: idiomy, związki idiomatyczne – frazeologizmy o nienaruszalnym składzie, których znaczenie jest zupełnie inne, niż wynika ze znaczeń każdego ze składników i z sumy tych znaczeń. Na przykład: parszywa owca, łacina kuchenna, trącić myszką. frazemy, połączenia frazeologiczne (związki łączliwe) – utrwalone połączenia, których sens mieści się w zakresie znaczenia wyrazu nadrzędnego. Na przykład: gniew ogarnia, dokonywać włamania.
Przysłowia według tej klasyfikacji nie należą do frazeologizmów; są to odrębne, gotowe teksty. Zestawienia (terminy, np. kwas siarkowy, spółgłoska wargowa, rzeczowniki wielowyrazowe typu samochód ciężarowy, płatki owsiane i publicystyczne połączenia typu polityka fiskalna, władza państwowa) znajdują się na pograniczu frazeologii.
Klasyfikacja funkcjonalna Piotra Müldnera-Nieckowskiego Wg Piotra Müldnera-Nieckowskiego z podziałem na trzy typy mechanizmu tworzenia się związków frazeologicznych: 1. otwarte – autonomiczne znaczeniowo zespoły wyrazów, które przyjmują ostateczną postać na podstawie wzorców słownikowych, a wśród nich: odtworzone, powstające przez podstawienie składników wskaźnikowych wzorca (tłumy walą do kina; na ulicy woda wali do kanału; zamknij okno, bo mróz wali do środka). przekształcone, powstające przez zastąpienie składnika wymiennego innym wyrazem. Np. akcja (powieści, utworu, filmu itp.) rozwija się. złożone, łączą cechy odtworzonych i przekształconych. Np. («czyjeś», «czegoś») akcje (idą w górę, rosną, spadają) 2. zamknięte – autonomiczne znaczeniowo zespoły wyrazów, pozbawione elementów otwartych i nie są produktami języka, lecz jednostkami słownikowymi, zwykle idiomy lub wyrażenia i zwroty przyimkowe. Zawierają co najmniej dwa wyrazy. Na przykład frazemy: uśmiech radości, wzięty lekarz, film schodzi z ekranów; idiomy: biały kruk, czarny koń, gorąca linia, wyszło szydło z worka, ręce opadają, na dwoje babka wróżyła; formy pośrednie (frazemy/idiomy): jeden z drugim, jak już to już. Mają zawsze tę samą budowę, ale ich składniki mogą być przestawiane lub niekiedy rozdzielane innymi słowami. Mogą być składnikiem stałym frazeologizmów otwartych. Na przykład w zwrocie (robić «coś») na chybcika występuje składnik stały na chybcika, będący frazeologizmem zamkniętym.
Do szczególnych postaci frazeologizmów należą związki wyrazowe, czasowo zaliczane do pogranicza otwartych i zamkniętych: frazeologizmy środowiskowe, np. sportowe: gol do własnej bramki. slogany, np. cukier krzepi, Lotem bliżej.
3. formalne – krótkie, wielowyrazowe wypowiedzenia, mające tylko jedno znaczenie i tylko jedną, stałą postać ze względu na szczególną funkcję: komendy (wojskowe na prawo patrz, okrętowe maszyny stop) i komunikaty dyrektywne (motoryzacyjne droga wolna), terminy, połączenia wyrazowe o ustalonym znaczeniu, używane w określonych dziedzinach działalności zawodowej albo społecznej i umożliwiające dokładne porozumiewanie się bez konieczności szczegółowego opisywania, o co chodzi. Należą do nich miana jednoznacznie określające rzeczy i pojęcia, oraz nazwy czynności. Np. głowa przyśrodkowa mięśnia czworogłowego uda, moment pędu, ruch jednostajnie przyspieszony, związek frazeologiczny, zaimek przymiotny, wnioskowanie przez analogię.
Dopełnienie W pracach powstałych w latach dziewięćdziesiątych XX wieku rozróżniano trzy rodzaje związków wyrazowych: frazeologizmy (rozumiane jako idiomy) kolokacje (inaczej frazemy) wolne związki wyrazowe (czyli doraźne połączenia słów).
Przykłady idiomów: nabić kogoś w butelkę, pójść po rozum do głowy, wychodzić przed orkiestrę, wywiesić białą flagę.Przykłady kolokacji: wierutne kłamstwo, kardynalny błąd, wykonać unik, popełnić wykroczenie.
Podział frazeologizmów na idiomy i kolokacje jest nieostry, gdyż niekiedy trudno jest ustalić, czy znaczenie wynikowe danego wyrażenia, zwrotu lub frazy jest sumą znaczeń poszczególnych słów. Równie kłopotliwe bywa określenie, czy dany związek wyrazowy ma charakter utarty (wówczas stanowi on kolokację), czy doraźny (wtedy jest to zwykły tzw. produkt języka). Jeszcze innym problemem jest brak jednolitej terminologii w tym zakresie.
Do związków frazeologicznych zaliczane mogą być także przysłowia, porzekadła, porównania i aforyzmy (inaczej maksymy lub sentencje).
Na gruncie czeskim František Čermák stwierdza, że przy analizie cech formalnych używa się terminu „frazem”, z kolei w przypadku analizy semantycznej uzasadniony jest termin „idiom”. Pod obydwoma pojęciami rozumie się unikatowe, ustalone połączenie dwóch lub więcej składników, z których przynajmniej jeden nie funkcjonuje w ten sam sposób w innych kombinacjach językowych, lecz występuje w danej funkcji tylko w jednym wyrażeniu lub, co najwyżej, w kilku wyrażeniach.
Wyróżnia się frazemy leksykalne (cz. lexikální frazémy; należące do płaszczyzny morfemicznej, będące jednowyrazowymi leksemami) oraz kolokacyjne (cz. kolokační frazémy; tradycyjne, pełniące funkcję kolokacji).
Na gruncie słowackim W Encyklopédii jazykovedy pod redakcją Jozefa Mistríka zawarto podział frazeologizmów według kilku kryteriów.
Ze względów semantycznych: