thumb|XVIII-wieczny Chojnów na rysunku Friedricha Bernharda Wernera z Topographia oder Prodromus Delineati Principatus Lignicensis Bregensis, et Wolaviensis [...]
Historia Chojnowa – dzieje położonego na Śląsku miasta i jego mieszkańców od XIII do XXI wieku, a także terenu na którym obecnie znajduje się miasto w okresie przedlokacyjnym, począwszy od paleolitu, po okres tworzenia się osady, będącej zaczątkiem współczesnego Chojnowa.
Istnienie osady na terenie obecnego Chojnowa po raz pierwszy w źródłach historycznych poświadczone zostało w 1272 roku, jednak dzięki badaniom archeologicznym wiemy, że historia osadnictwa na terenie ziemi chojnowskiej sięga okresu paleolitu. W rejonie obecnego miasta i jego bliskiej okolicy wystąpiło kilka większych skupisk pradziejowych i wczesnośredniowiecznych punktów osadniczych.
Lokacja miasta nastąpiła na początku lat 40. XIII wieku. W 1288 roku, w dokumencie księcia legnickiego Henryka V Brzuchatego, Chojnów po raz pierwszy został określony mianem miasta (civitas). Z ówczesnych źródeł wiemy o istnieniu chojnowskiej kasztelanii. Pełne prawa miejskie Chojnów otrzymał w 1333 roku, co wraz z licznymi przywilejami – dotyczącymi m.in. eksploatacji złota czy handlu solą – wpłynęło na rozwój grodu. W 1428 roku Chojnów został zaatakowany przez Husytów, którzy zdobyli zamek, dokonali rzezi mieszkańców oraz spalili miasto. Pomimo zniszczeń miastu udało się odrodzić; wpływ na taki stan rzeczy miały książęce i papieskie zwolnienia ze świadczeń oraz lokalizacja miasta na trasie jednej z odnóg Via Regia, która była ówcześnie ważnym szlakiem handlowym.
W 1523 roku książę legnicki Fryderyk II przeszedł na protestantyzm, dając ludności księstwa – w tym chojnowianom – wolność wyznania. Z czasem rozwijająca się reformacja wpłynęła na zmianę wyznania wśród większości mieszczan, co doprowadziło w 1535 roku do złożenia przez katolickiego proboszcza swojego urzędu oraz do przybycia do miasta pierwszego pastora. XVII wiek upłynął w Chojnowie pod znakiem niepokojów na tle religijnym; w latach 1618–1648 duże zniszczenia miasta przyniosła toczona między państwami katolickimi a protestanckimi wojna trzydziestoletnia. Od 1675 roku trwał stopniowy eksodus mieszkańców wyznania protestanckiego, który był efektem habsburskiej polityki kontrreformacji. Cesarskie zarządzenia doprowadziły do buntu chojnowskiej Rady Miejskiej, która została usunięta i zastąpiona osobami wyznania katolickiego. Poprawę sytuacji przyniosła ugoda altransztadzka z 1707 roku, która m.in. przekazywała protestantom chojnowską farę.
W 1740 roku miasto wraz z większością obszaru Śląska weszło w skład pruskiego państwa Hohenzollernów. Według dokumentów z 1754 roku, na terenie Chojnowa działały 4 cechy główne i 12 pobocznych; największą rolę odgrywali tkacze oraz sukiennicy. Stopniowy rozwój miasta zahamował wielki pożar z 1762 roku który zniszczył zachodnią część miasta – w tym zamek, ratusz oraz klasztor augustianów. Na początku XIX wieku Chojnów ucierpiał z powodu toczącej się na terytorium Prus kampanii napoleońskiej, w trakcie której w mieście kwaterowały wojska francuskie, co odbiło się negatywnie na położeniu materialnym lokalnej ludności. W drugiej połowie XIX wieku Chojnów został objęty procesem industrializacji, co doprowadziło do gwałtownego rozwoju miasta oraz zwiększenia liczby ludności z 4719 w 1867 roku, do 9669 w 1895. Rozwijający się poza obręb dawnych murów obronnych Chojnów zyskał w tym czasie połączenie kolejowe, wodociągi oraz kanalizację. Rozwój miasta w XX wieku w sposób nieznaczny zahamowała wielka wojna. W latach 30. liczba mieszkańców Chojnowa przekroczyła 10 tysięcy.
Duży wpływ na historię Chojnowa miała II wojna światowa, pod koniec której Chojnów znalazł się w strefie działań 1 Frontu Ukraińskiego. W 1945 roku miasto zdobyła Armia Radziecka. W rezultacie ustaleń między zwycięskimi mocarstwami, Chojnów został przekazany Polsce, co doprowadziło do wysiedlenia ludności niemieckiej i napływu polskich osadników, pochodzących głównie z kresów wschodnich. Wraz z zakończeniem wojny przystąpiono do tworzenia nowej administracji, szkolnictwa oraz odbudowy przemysłu. W latach 60. liczba mieszkańców odradzającego się Chojnowa ponownie liczyła 10 tysięcy, natomiast w latach 90. populacja miasta przekroczyła liczbę 15 tysięcy, co było najwyższym wynikiem w historii. Rozwój miasta został zahamowany po 1989 roku w wyniku zmian politycznych w Polsce i odejścia od gospodarki centralnie planowanej. Efektem upadku sektora państwowego w mocno przemysłowym Chojnowie był znaczny wzrost bezrobocia. Zjawisko to zostało z czasem ograniczone wraz z rozwojem usług, handlu prywatnego i drobnej wytwórczości. Równocześnie wraz z upadkiem komunizmu doszło do reaktywacji zlikwidowanego w powojennej Polsce samorządu terytorialnego.
Okres przedlokacyjny Epoka kamienia Na terenie określanym współcześnie mianem regionu chojnowskiegoZdaniem archeolog Oleny Prus, region chojnowski to obszar, którego granice są nieostre, natomiast można uznać, że jest to nizinna część dawnego powiatu złotoryjskiego (istniejącego do 1975 roku). Administracyjne dziś te ziemie wchodzą w skład gmin: Chojnów (miejskiej i wiejskiej), Zagrodno oraz północnego krańca gminy Złotoryja. wystąpiło kilka skupisk pradziejowych. W 1936 roku, na obszarze graniczącej z Chojnowem wsi PiotrowiceNa mapie archiwalnej (MBl.Haynau 2760) stanowisko to zlokalizowane jest w obrębie gruntów Petersdorf (obecnie Piotrowice). Za: Katalog stanowisk archeologicznych, [w:] Krzysztof Demidziuk, Archiwalia do archeologii Ziemi Chojnowsko-Złotoryjskiej (do 1945 roku), Chojnów, Wrocław, Złotoryja: Muzeum Miejskie Wrocławia, 2005, s. 65, . Obecnie graniczące ze sobą miejscowości Piotrowice i Konradówka tworzą jedno sołectwo., znaleziono kamienny pięściak, wykonany przez człowieka neandertalskiego, twórcę wyróżnianej przez archeologów kultury aszelskiej. Znalezisko, które zasiliło zbiory Muzeum Archeologicznego we Wrocławiu i znane jest jako pięściak z Konradówki, ma ponad 100 tysięcy lat i uznawane jest za jeden z najstarszych dowodów pobytu człowieka na obszarze Śląska. Neandertalczycy przybyli z południa; ich bytowanie przypada na ostatni okres międzylodowcowy. Ludność ta zaczęła wymierać w paleolicie młodszym w wyniku zmian klimatycznych i środowiskowych. Ich bytowanie charakteryzowało się ruchliwym, koczowniczym trybem życia. Wymarłe ludy neandertalskie zostały zastąpione przez człowieka rozumnego z górnego paleolitu (homo sapiens fossilis), którego uważa się za anatomicznie identycznego z człowiekiem współczesnym. Na terenie regionu chojnowskiego odnaleziono pojedyncze wyroby krzemienne, których datowanie nie jest całkiem pewne, jednak prawdopodobnie można łączyć je ze schyłkowym paleolitem.
Mezolit trwający na Śląsku od VII do V tysiąclecia przed naszą erą przyniósł wycofanie się lodowca oraz ocieplenie klimatu, co spowodowało zmianę trybu życia ówczesnych ludzi, którzy zakładali krótkotrwałe obozowiska w sąsiedztwach zbiorników wodnych. Gromady łowców z tamtego okresu nie pozostawiły w okolicy obecnego Chojnowa wielu śladów. Ewidentne relikty obozowiska mezolitycznego odkryto w odległej od Chojnowa o koło 10 kilometrów Olszanicy. Bliższym odkryciem są charakterystyczne dla tego okresu mikolityczne wyroby krzemienne z okolic Goliszowa; ich datowanie nie jest jednak pewne.
W neolicie (datowanym na Śląsku od V wieku do 1800 roku przed naszą erą) nastąpił falowy napływ ludności z południa Europy, która przynosiła ze sobą m.in. nowy typ gospodarki rolniczo-hodowlanej i osiadły tryb życia z reguły na obszarach wybitnie urodzajnych. Pozostałości po osadach pierwszych rolników i hodowców oraz penetracji zbieracko-łowieckiej w okolicy Chojnowa nie są liczne. Ślady niewielkiej osady neolitycznej założonej przez ludność kultury pucharków lejkowatych odkryto w okolicy Goliszowa i Konradówki. Relikty neolitycznych osad zamieszkałych przez ludność o niesprecyzowanej przynależności kulturowej zostały odkryte również w okolicach m.in.: Strupic, Witkowa i Jaroszówki. O funkcjonowaniu na terenie obecnego Chojnowa ludności neolitycznej świadczyć mogą także informacje zawarte w materiałach archiwalnych, dotyczące odkrycia na terenie miasta gładzonego toporka kamiennego oraz siekierki kamiennej. Do podobnych odkryć dochodziło również na obszarach pobliskich wsi.
Epoka brązu i żelaza. Osadnictwo starożytne i wczesnośredniowieczne Za czasów kultury unietyckiej (1700–1450 p.n.e.) pochodzi m.in. miedziana spiralna bransoleta, wyorana w 1926 roku na polu położonym na wschód od miasta. Ciągłość osadniczą potwierdzają również inne odkrycia archeologiczne. Kulturę łużycką 1300–400 p.n.e. dokumentują tzw. Halsztackie Groby z Chojnowa – najbogatsze tego typu znalezisko na terenie Śląska Środkowego. W 1968 r. odkryto koło Czernikowic cmentarzysko z 65 zespołami grobowymi z młodszego (ok. 1000–800 p.n.e.) i najmłodszego (ok. 800–650 p.n.e.) okresu epoki brązu i wczesnej epoki żelaza. Znaleziska w Chojnowie i Goliszowie wskazują na wpływy prowincjonalnorzymskie z okresu II-IV wieku n.e. Tam też znaleziono ślady osadnictwa wczesnośredniowiecznego pochodzące z okresu VI-XII wieku. Na przełomie XII i XIII wieku na trudno dostępnych terenach tego regionu powstawały grody władców feudalnych. Pełniły one funkcje obronne, gospodarcze, a także odgrywały rolę ośrodków politycznych. Do tego typu grodów można zaliczyć Chojnów.
Po 1288 roku Osada Chojnów Osada o charakterze miejskim musiała powstać tu już przed rokiem 1288, kiedy to po raz pierwszy pojawiła się w dokumentach historycznych wzmianka o mieście „Haynow”. Jest to nazwa topograficzna określająca miejsce porosłe chojną, sosną lub położenie obok lasu sosnowego. Według legendy w tym miejscu rósł gaj poświęcony pogańskim bogom. Osada, usytuowana przy północnym odgałęzieniu szlaku handlowego zwanego „Wysoką Drogą”''', miała dogodne warunki rozwoju. Istnieją domniemania, że na terenie pierwotnego grodu został wybudowany zamek kasztelański (wzmianka z 1292 roku). Pierwsze przywileje Chojnów otrzymał od Piastów śląskich. Nadać je musiał przed 1288 r. Henryk V Gruby, zaś zatwierdził w 1329 roku jego syn Bolesław III.
Miasto thumb|right|250px|Schemat średniowiecznego Chojnowa z zaznaczonym przebiegiem murów miejskich Pełne prawa miejskie Chojnów uzyskał w 1333 roku. Łączy się to z wydzierżawieniem przez księcia Bolesława III dochodów z Chojnowa mieszkańcom Wrocławia, którzy w zamian udzielili księciu pożyczki. W tym samym czasie dobiega końca przekształcanie osady w organizm miejski. Pierwszym burmistrzem został Albertus de Ypra pochodzący z flamandzkiego miast Ieper, które było wówczas prężnym ośrodkiem sukienniczymWaldemar Bena opis do mapy „Bory Dolnośląskie, Przemkowski Park Krajobrazowy” Wydawnictwo Turystyczne Plan, Jelenia Góra 2004 ..
Lokacja miasta w trwały sposób ukształtowała istniejącą do dziś siatkę ulic. Centrum stanowił rynek, który powstał przez obudowanie domami rozszerzenia Wysokiej Drogi jeszcze w czasach przedlokacyjnych. Przy wytyczaniu nowych ulic wykorzystano już istniejący układ dróg – stąd taki nieproporcjonalnie długi rynek i inne odstępstwa od stosowanego niemal wszędzie na Dolnym Śląsku układu szachownicowego, m.in. sytuowanie kościoła w pierzei rynkowej. W początkach XIV w. rozpoczęto obwarowywanie miasta murami obronnymi, o których wzmiankę napotykamy w 1357 roku. Mury obronne wyznaczają granicę miasta aż do XIX w.