thumb|Kwiatostan thumb|Pokrój pnącza thumb|Owoce Wiciokrzew pomorski (Lonicera periclymenum L.) – gatunek zdrewniałego pnącza należący do rodziny przewiertniowatych. Występuje w Europie Zachodniej i Południowej, w Polsce osiąga wschodnią granicę zasięgu. Roślina często uprawiana, głównie ze względu na efektowne, silnie pachnące kwiaty. Wyhodowano szereg odmian uprawnych. Dawniej gatunek wykorzystywany był także jako leczniczy. Na stanowiskach naturalnych w Polsce podlega częściowej ochronie prawnej. Czerwone, kuliste owoce są lekko trujące.
Rozmieszczenie geograficzne Gatunek subatlantycki o zasięgu obejmującym obszary w Europie znajdujące się pod wpływem klimatu oceanicznego, charakteryzującego się ciepłym, niezbyt gorącym latem i łagodną zimą.
Na północy jego zasięg sięga po Szetlandy, zachodnie wybrzeża Norwegii, następnie przez południową część Półwyspu Skandynawskiego, Gotlandię po wybrzeża Zatoki Gdańskiej. Granica zasięgu biegnie następnie w kierunku południowym do pogórza alpejskiego i wzdłuż niego do wybrzeży Morza Śródziemnego. Nieliczne stanowiska znajdują się w pasie wybrzeży Półwyspu Apenińskiego oraz na wschodnim wybrzeżu Adriatyku. Na południu rośnie na całym niemal Półwyspie Iberyjskim oraz na północnych krańcach Afryki, w Maroku. Najliczniej spotykany jest w lasach na wybrzeżach Atlantyku (w Polsce nad Bałtykiem).
Jako gatunek zawleczony notowany jest w Ameryce Północnej; w części wschodniej – Nowej Szkocji, Ontario i Maine oraz na zachodzie w Waszyngtonie i Oregonie.
Przez Polskę przebiega wschodnia granica zwartego zasięgu wiciokrzewu. Na stanowiskach naturalnych występuje głównie w północno-zachodniej oraz południowo-zachodniej Polsce. Najliczniejsze stanowiska ciągną się wzdłuż brzegów Bałtyku, pasem zwężającym się ku wschodowi. W rejonie wysp Wolin i Uznam oraz na Nizinie Szczecińskiej gatunek ten jest rozpowszechniony i w wielu miejscach rośnie bardzo obficie. Rozproszone stanowiska znajdują się w pasie pojezierzy między wybrzeżem i dolinami Warty i Noteci. W południowo-zachodniej Polsce wiciokrzew pomorski rośnie na wielu stanowiskach na Przedgórzu Sudeckim, Nizinie Śląsko-Łużyckiej, Nizinie Śląskiej oraz na Wale Trzebnickim (po okolice Krotoszyna i Kępna). Wiele stanowisk w południowo-zachodniej Polsce ma najwyraźniej charakter antropogeniczny. W zachodniej i północnej Polsce rozpowszechniany był dawniej przez leśników niemieckich, sadzony był przy osadach leśnych i przy drogach, także dla osłony budowli wojskowych w obszarach umocnionych. Gatunek poza tym skutecznie rozsiewany jest z miejsc uprawy przez ptaki.
W Wielkopolsce nieliczne, uznawane za naturalne stanowiska, znajdują się w powiecie szamotulskim. Niektórzy autorzy podejrzewają, że naturalne może być stanowisko w obrębie Wielkopolskiego Parku Narodowego w uroczysku Wypalanki. Izolowane stanowisko na Mazowszu chronione jest w rezerwacie Biele Chojnowskie, choć prawdopodobnie jest pochodzenia antropogenicznego.
Na pogórzu sięga do wysokości 600–700 m n.p.m.
Morfologia Pokrój Pnącze prawoskrętne, osiągające wysokość zwykle do 5 m wysokości, rzadko wyższe (do 10–12 metrów, z Wolińskiego Parku Narodowego podawano okazy o wysokości 18 metrów). Owija się wokół podpór (np. pni drzew). Różne części rośliny okryte są włoskami gruczołkowymi, które są też przyczyną lepkości końcowych, kwitnących odcinków pędów. Łodyga Pędy gładkie, okrągłe, o długich międzywęźlach i niezgrubiałe w węzłach. Roczne pędy zwykle szaro owłosione i często purpurowo nabiegłe. Starsze okryte popielatoszarą, włóknistą i łuszczącą się korą. Osiągają do kilku cm średnicy. Pąki są wąskostożkowate, ułożone nakrzyżlegle (rzadko 3 w okółku), silnie odstają od pędu. Okryte są wieloma, jasnobrązowymi łuskami, na grzbiecie zaostrzonymi. Ślady po liściach są ciemnoszare, wąskie i osadzone na wyraźnej podstawce. Na pędach widoczne są bardzo liczne, koliste i czarne przetchlinki o różnej wielkości.
Liście Ulistnienie naprzeciwległe. Liście krótkoogonkowe (ogonek do 7 mm długości), górne siedzące, ale nie zrośnięte u nasady. Blaszka o długości 4–6 cm (rzadko do 9 cm), eliptyczna lub odwrotnie jajowata, na szczycie zaostrzona lub tępa. Brzegi są zwykle całe, choć zdarzają się liście zatokowato wcinane. Za młodu liście są owłosione, z czasem stają się nagie. Z wierzchu są ciemnozielone, od spodu jaśniejsze, sinozielone. Kwiaty Skupione po 3 w wierzchotkach, które z kolei zebrane są w 3–5 okółków tworzących zbity kwiatostan w formie nibygłówki, wyrastający na ogruczolonej szypułce długości 4–9 cm na końcach pędów. Poszczególne kwiaty wsparte są drobnymi podkwiatkami o długości 1–2 mm, częściowo osłaniających zalążnię. Okwiat, jak i cały kwiat pięciokrotny, składa się z krótkiego, ogruczolonego kielicha oraz grzbiecistej korony (do 4–5 cm długości) o wyciągniętej rurce (do 2,5 cm długości). Korona jest w pąku i za młodu często purpurowo nabiegła, w czasie kwitnienia kremowobiała, po czym w miarę przekwitania coraz bardziej żółknie. Cała od zewnątrz ogruczolona. Rurka kończy się dwiema odgiętymi wargami, z których dolna jest niepodzielona, a górna, tworzona z 4 zrośniętych płatków, rozcięta jest na 4 łatki. Pręciki w liczbie 5, o zróżnicowanej długości wystają poza rurkę korony. Słupek dolny z nitkowatą szyjką wystającą poza rurkę korony jeszcze dalej niż pręciki.
Owoc Ciemnoczerwone, kuliste i soczyste jagody z trwałymi ząbkami kielicha na szczycie, okryte lepkimi gruczołkami. Zawierają nieliczne nasiona. Nasiona Owalne o długości ok. 4 mm i szerokości 3 mm, na brzegach ścieśnione, odlegle, koliście żłobione. Powierzchnia falista, lekko błyszcząca, pomarańczowo-brązowa.
Biologia Rozwój Kiełkowanie i wzrost Nasiona kiełkują wiosną. Część podliścieniowa (hipokotyl) siewki ma do 3 cm długości, jest naga, u dołu biała, w górze zielonawopurpurowa. Dwa nagie liścienie są delikatne, cienkie, jajowate, u nasady klinowate, a na wierzchołku zaokrąglone. Osiągają do 8 mm długości i 5 mm szerokości. Z wierzchu są zielone lub bladozielone, od spodu jaśniejsze i matowe. Część nadliścieniowa (epikotyl) osiąga do 5 mm długości jest fioletowopurpurowa i mogą na niej pojawiać się pierwsze odstające włoski. Kolejne międzywęźla są już wyraźnie owłosione. Pierwsze liście są naprzeciwległe i ich kształt jest zmienny – mogą być odwrotnie jajowate i wycięte na szczycie albo jajowate i zaostrzone. Nasada jest szeroko klinowata. Blaszka pierwszej pary liści jest naga i tylko orzęsiona na brzegu, na wiązkach przewodzących po dolnej stronie blaszki drugiej i trzeciej pary listków pojawiają się włoski. Owłosione są ogonki liści osiągające do 4 mm długości. Rośliny kiełkujące z nasion w pierwszym roku osiągają 10–30 cm wysokości. W kolejnych latach przyrosty roczne wynoszą 1–2 m. Maksymalną wysokość wiciokrzew osiąga w ciągu od 5 do 10 lat. Młode liście w warunkach łagodnego klimatu oceanicznego mogą zacząć się rozwijać już w styczniu, a w kwietniu listowie jest już rozwinięte. Liście opadają późno, bo w końcu października, niemal do końca nie zmieniając zielonego koloru.
Kwitnienie Przypada na okres od maja do czerwca, rzadziej do lipca (u odmiany ‘Serotina’ kwitnienie trwa do jesieni). Kwiaty przyjemnie i dość silnie pachną, szczególnie po zmierzchu. Otwarte pozostają przez trzy doby w miarę upływu tego czasu stopniowo blednąc i zmieniając położenie pręcików i słupków. Przedprątne kwiaty początkowo mają w dół i w bok odgiętą szyjkę słupka oraz wyprostowane pręciki. Podczas drugiej doby kwitnienia pręciki, które wysypały pyłek zginają się w dół, a szyjka słupka prostuje się. Kwiaty zapylane są przez owady wabione nektarem, barwnym i efektownym okwiatem oraz połyskliwą epidermą na wewnętrznej, wywiniętej stronie warg korony kwiatowej. Kwiaty mają tak długą rurkę korony, że mogą być zapylane tylko przez długotrąbkowe motyle z rodziny zawisakowatych. Inne owady mają utrudniony dostęp do nektaru nie tylko z powodu znacznej długości ciasnej rurki, ale także z powodu gładkości i natłuszczenia jej wewnętrznej powierzchni. Trzmiele i pszczoły radzą sobie jednak w ten sposób, że wygryzają otwór w rurce kwiatu i spijają nektar, nie doprowadzając do zapylenia. W przypadku braku odwiedzin owadów w kwiatach następuje samozapylenie.
Rozsiewanie Owoce dojrzewają w sierpniu i wrześniu. Nasiona rozsiewane są przez ptaki, szczególnie przez wrony oraz drozdowate, przy czym przejście nasion przez przewód pokarmowy ptaka przyśpiesza ich kiełkowanie. Owoce zachowują się na pędach często do mrozów.
Rozmnażanie wegetatywne Według niektórych źródeł, wiciokrzew pomorski rozmnaża się głównie wegetatywnie za sprawą płożących i korzeniących się pędów. Ponieważ zakwitają tylko te rośliny, które trafią i wespną się na odpowiednią podporę, sytuacja taka dotyczyć może gorszych warunków siedliskowych (np. silnego ocienienia), gdzie dominują rośliny płonne. Analizy genetyczne wykazały, że średnio tylko co czwarta roślina kwitnąca ulega podziałowi wegetatywnemu. Większość roślin na stanowiskach pochodzi z reprodukcji generatywnej.
Anatomia i cechy fitochemiczne Drewno wiciokrzewu ma kolor zielony. Cechą charakterystyczną, odmienną od innych przedstawicieli rodzaju, jest brak rdzenia. Drewno wiciokrzewów wyróżnia się poza tym wyjątkowo dużą liczną promieni drzewnych wynosząca powyżej 21 na odcinek długości 1 mm ustawiony poprzecznie do pnia. Genetyka Podstawowa liczba chromosomów tego gatunku wynosi x = 9. Jako organizm diploidalny, wiciokrzew ma podwójny garnitur chromosomów (2n) wynoszący 18, choć stwierdzono także nieróżniące się morfologicznie rośliny o zwielokrotnionej liczbie chromosomów: 4x (2n=36) oraz 6x (2n=54). Fitochemia Roślina zawiera m.in. taniny, flawonoidy, śluz, węglowodany, kwas salicylowy. Znane są z ziela tego gatunku glikozydy sekoirydoidowe: sekologanina (lonicerozyd), sekoksylagina, morronizyd i sekologanozyd. Charakterystyczny aromat wydzielany przez kwiaty o zmroku przypomina zapach lilii z nutą waniliowo-drzewną. Główne odoranty olejku eterycznego pozostają nieznane, stwierdzono jednak w olejku oksymy i szereg aminokwasów (leucynę, izoleucynę, fenyloalaninę i walinę). Roślina trująca Owoce zawierają substancję goryczową i są lekko trujące dla ssaków po zjedzeniu dużej ilości. Owoce z powodu jaskrawo czerwonej barwy i słodkiego smaku są kuszące, zwłaszcza dla dzieci. Ich spożycie spowodować może zaburzenia trawienia, pracy serca i układu nerwowego, w skrajnych przypadkach prowadzące do śmierci. Głównymi objawami zatrucia są: wymioty, biegunka, pocenie się, łzawienie, przekrwienie twarzy z rozszerzonymi źrenicami, skurcze mięśni, tachykardia i zaburzenia rytmu serca, senność, czasem przechodząca w śpiączkę. Zazwyczaj uzdrowienie następuje w ciągu 48 godzin.
Ekologia Siedlisko Wiciokrzew pomorski spotkać można w świetlistych, rzadziej zacienionych lasach, gdzie rośnie jako podszyt, w zaroślach i zbiorowiskach okrajkowych. Jest to roślina światłolubna, która najsilniej rośnie i kwitnie w miejscach dobrze nasłonecznionych. W lasach optymalnie rozwija się na siedlisku lasu mieszanego bagiennego. Rośnie na glebach świeżych i wilgotnych, średniożyznych, o odczynie umiarkowanie kwaśnym, zarówno na podłożu mineralnym, jak i organicznym. Źle znosi obecność węglanu wapnia w glebie. W miejscach zacienionych i na siedliskach świeżych płoży się po ziemi i nie zakwita, optymalnie rozwija się w miejscach wilgotnych, w pobliżu zbiorników, na obrzeżach lasu.
Fitosocjologia