Rotunda Najświętszej Marii Panny na Wawelu

Rotunda św. św. Feliksa i Adaukta (pierwotnie Najświętszej Panny Marii) – pierwsza budowla przedromańska odkryta na terenie WaweluP. Stępień, Konserwacja reliktów rotundy św. Św. Feliksa i Adaukta na Wawelu, „Ochrona Zabytków” 173, s. 91.. Należy do najlepiej zachowanych obiektów architektury przedromańskiej i najstarszych budowli kamiennych w Polsce. Stanowi główny obiekt ekspozycji w rezerwacie archeologiczno-architektonicznym Wawel Zaginionyhttps://wawel.krakow.pl/wystawa-stala/wawel-zaginiony.. Obecny wygląd budowli jest wynikiem rekonstrukcji przeprowadzonej przez Adolfa Szyszko-Bohusza w latach 20. oraz prac archeologicznych z lat 60. i 70. XX wieku. Pierwotna forma górnej części rotundy jest jednak wciąż niemożliwa do ustalenia, pozostaje głównym problemem badawczym i obiektem wielu spekulacji.

Dzieje odkryć thumb|left|200px|Kaplica św. Feliksa i Adaukta zrekonstruowana przez inż Adolf Szyszko-Bohusza (1918) W 1911 roku podczas prac w budynkach dawnych Kuchni Królewskich na jej mury natrafił architekt Zygmunt Hendel. Kilka lat później – w 1917 roku Adolf Szyszko-Bohusz dokonał pełnego odsłonięcia reliktówA. Szyszko-Bohusz, Rotunda św. św. Feliksa i Adaukta (Najśw. Panny Maryi) na Wawelu, „Rocznik Krakowski” XVIII, 1919, s. 59., opracowania badawczego, konserwacji oraz rekonstrukcji górnych części rotundy. Prace te w latach dwudziestych pozwoliły na udostępnienie obiektu dla zwiedzających.

Następne badania archeologiczne, prowadzone przez Andrzeja ŻakiegoA. Żaki, K. Żurowska, Odkrycie reliktów najstarszego palatium na Wawelu, „Sprawozdania PAN” 1961, VII-XII, s. 424. W badaniach brali udział: A. Żaki, K. Jelonek, J. Niźnik, H. Mazur. miały miejsce w latach 1956–1966. Odsłonięto kolejne mury przylegające do rotundy od zachodu, w obrębie których znajdował się grób z pochówkiem ze złotym pierścieniem oraz wisior z kryształu górskiego w złocie. W okrągłym aneksie natrafiono na pozostałości posadzki, pośrodku zaś na koliste wgłębienie, zidentyfikowane przez Klementynę Żurowską jako negatyw słupa podtrzymującego schody. Odkrycie to było przyczynkiem do nowych rekonstrukcji rotundy, już jako dwupoziomowej budowli. Prace z lat siedemdziesiątych z udziałem Józefa Niżnika, Stanisława Kozieła, Klementyny Żurowskiej i Stefana Walczego pozwoliły na lepsze zbadanie murów przy rotundzie, ustalenie różnic w ich budowieK. Żurowska, Studia nad architekturą wczesnopiastowską, „Zeszyty naukowe UJ”, DCXLII, Prace z historii sztuki, z. 17, Kraków 1983, s. 9–18. i weryfikację dotychczasowego stanu badań. Nowe spojrzenie na zachowane relikty umożliwiły także inne odkrycia na wzgórzu Wawelskim, będące wynikiem prowadzonych od lat pięćdziesiątych prac wykopaliskowych. Znacząco powiększyła się ilość wczesnośredniowiecznych reliktów na Wawelu, wzrosła też wiedza na temat drewniano-ziemnych obwarowań wzgórza i podgrodziaIbidem, s. 9–10..

W 1975 roku wokół obiektu utworzono rezerwat archeologiczno-architektoniczny udostępniony dla zwiedzających w ramach wystawy Wawel ZaginionyP. Stępień, loc. cit.. W wyniku destrukcji zabytku, stwierdzonych w latach osiemdziesiątych, konieczne było zlecenie kolejnych prac konserwatorskich, trwających od 1986 do 1990 roku. Kierujący nimi Piotr Stępień, przeprowadzając obserwacje i analizy, dokonał chronologicznego rozwarstwienia murów metodą termoluminescencyjną, co pozwoliło uczytelnić reliktyIbidem, s. 91–101.. Na początku XXI wieku obiekt poddano badaniom przy zastosowaniu metody C14, na podstawie której Zygmunt Świechowski datował tetrakonchos na rok mniej więcej 970Z. Świechowski, Stan wiedzy na temat chronologii wczesnej architektury monumentalnej w Polsce po pięcioletnich badaniach przy zastosowaniu metody 14C. „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”. t. LVI, z. 3, s. 104–106. Należy jednak zaznaczyć, że ta metoda budzi kontrowersje, ze względu na możliwość popełnienia wielu pomyłek przy jej zastosowaniu..

Źródła pisane Wśród źródeł pisanych dotyczących Wawelu znajduje się kilka fragmentów, które pomogły w identyfikacji tetrakonchosu i posłużyły do wysnucia prawdopodobnej jego historii. Szerzej omawiane w literaturze przedmiotuMiędzy innymi: A. Szyszko-Bohusz, op. cit., s. 55–59, Z. Kozłowska-Budokowa, W sprawie wezwania rotundy NP Marii, „Studia do dziejów Wawelu” 3, Kraków 1968, s. 122–126; K. Żurowska, Rotunda wawelska, studia nad centralną architekturą epoki wczesnopiastowskiej, „Studia do dziejów Wawelu” 3, Kraków 1968, s. 8–11; Eadem, 1983, s. 30–33., były punktem wyjścia dla hipotez o pierwotnym wezwaniu budowli i czasu jej powstania.

Pierwszy z fragmentów znajduje się w Historii Polski Jana Długosza, gdzie pod rokiem 1241 dziejopis wymienia Konrada Mazowieckiego, który przeprowadził fortyfikację Wzgórza Wawelskiego – od sanktuarium św. Tomasza przy kościele św. Wacława, dalej do kościoła św. Gereona aż do okrągłego kościółka Panny Marii.

Druga informacja pojawiała się w Liber Beneficiorum, z niej dowiadujemy się, że Kazimierz Wielki odnowił i uposażył prebendę św. św. Feliksa i Adaukta. Dokument erekcyjny kaplicy Zygmuntowskiej wydany w 1543 roku przez biskupa Gamrata mówi o przeniesieniu prebendy św. św. Feliksa i Adaukta, znajdującej się w pobliżu kuchni królewskich, do kaplicy Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w katedrze krakowskiejA. Szyszko-Bohusz, op. cit., s. 55–56, 79–80, Żurowska 1968, s. 8–11. Z. Kozłowska-Budkowa, loc.cit.. Znając lokalizację ówczesnych kuchni oraz domniemany przebieg murów Konradowskich, założono, że odkryty tetrakonchos posiadał wezwanie Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, a wtórnie, za czasów Kazimierza Wielkiego zyskał nowe – św. św. Feliksa i Adaukta.

Dalsze dzieje rotundy i zmiany jej formy po utracie dawnej funkcji, można prześledzić dzięki listowi Zygmunta Augusta do Jana Bonera z roku 1557, oraz lustracji zamku z 1739. Wszystkie znane źródła pisane i architektoniczne omawia między innymi Klementyna Żurowska w monografiach zabytkuK. Żurowska, 1968, s. 8–33..

Opis Rotunda usytuowana w południowej części Wzgórza Wawelskiego znajduje się w obrębie budynku nr 5. Jest usytuowana od około 2,8 metra do 4 metrów poniżej obecnego poziomu Dziedzińca ArkadowegoWszystkie wymiary podane za: P. Stępień, loc. cit.. Rzut poziomy, dobrze czytelny na podstawie zachowanych reliktów, jest oparty na formie czworoliścia, gdzie półkoliste apsydy (o średnicy 2,6–2,8 m) są oddzielone odcinkami murów (szerokości 0,95–1,15 m.), które wyznaczają okrągłą część środkową (o średnicy 4,8–4,9 m).

Dodatkowo pomiędzy apsydami południowo-wschodnią i południowo-zachodnią zachowały się mury kolistego pomieszczenia. Od zachodu przylegają do budowli dwa odcinki murów aneksów. Mur południowy (długości 2,5 m) przewiązany jest z murami apsydy południowo-zachodniej, a mur północny (długości 5,5m) jest dostawiony do apsydy północno-zachodniej i posadowiony na około 40 cm warstwie gruntu. Pozostałości te były rekonstruowane, jako fragmenty dwóch aneksów dostawionych do tetrakonchosu od zachodu. Mury kamienne o grubości około 1 metra, posadowione bezpośrednio na skale, zostały wykonane w technice podobnej do appareil allonge – płasko łupane płytki piaskowca i wapienia układano warstwowo przez całą grubość muru. Większość murów zachowała się do wysokości 2,4–3,4 m, wyjątek stanowi zewnętrzna część apsydy południowo-wschodniej, gdzie sięgają one do ponad 6,8 m. Ponadto w apsydzie północno-wschodniej brak środkowego fragmentu. Zachowały się pozostałości dwóch obustronnie rozglifionych, prostokątnych, od góry zamkniętych półkoliście, otworów okiennych, w apsydzie południowo-wschodniej na wysokości 1,85 m (od obecnego poziomu wnętrza), oraz dolna część analogicznego okna w apsydzie północno-zachodniej (tutaj na wysokości 1,65 m). Po wewnętrznej stronie apsydy północno-zachodniej zachowały się także dwa kamienne wsporniki (kroksztyny) oraz fragmenty późniejszych tynków. Największą zagadką pozostaje umieszczenie pierwotnego wejścia do rotundy.

Odsłonięto bowiem dwa otwory, z których żaden nie prowadzi bezpośrednio na zewnątrz budowli. Półkoliście przesklepione przejście w południowym murze międzyapsydowym znajduje się na wysokości 0,2 m ponad skałą i prowadzi do okrągłego pomieszczenia dostawionego do rotundy. Drugie wejście w murze apsydy północno-zachodniej przebite wtórnie i zamurowane przed 1241 rokiem, wznosi się na wysokości 1,5 m nad poziomem skały. Prowadziło do jednego z aneksów, który wyznaczają mury odnalezione po zachodniej stronie budowli.

Górną część rotundy stanowi drewniana, tynkowana konstrukcja wykonana przez Adolfa Szyszko-Bohusza w latach dwudziestych jako rekonstrukcja niezachowanej części budowli.

Historia Historię rotundy pierwszy przedstawił już Adolf Szyszko-Bohusz, wnioskując dość pewnie na podstawie zachowanych reliktów oraz źródeł pisanych i architektonicznych. Opisane przez niego dzieje dotyczą czasu między XIV a XIX wiekiem – czyli od odnowienia świątyni przez Kazimierza Wielkiego aż do jej zniszczenia przez wojska austriackieA. Szyszko-Bohusz, loc. cit..

Odkrycie kolejnych murów i innych obiektów na terenie Wzgórza Wawelskiego oraz szczegółowa analiza zabytku pozwoliły Klementynie Żurowskiej na poszerzenie historii o czas przebudowań i zniszczeń tetrakonchosu od X do XIII wiekuK. Żurowska 1983, s. 30–31.. Na weryfikację przedstawionych tez pozwoliły badania Piotra Stępienia dotyczące rozwarstwień chronologicznych murówP. Stępień, op.cit., s. 91–101, nie da się jednak ustalić dokładnej daty powstania obiektu.. Nie udało się jednak ustalić dokładniej daty powstania obiektu. Jedynie na podstawie użytego wątku muru można przyjąć, jak czyni obecnie większość badaczy, że rotunda powstała pod koniec X wieku lub na początku XI wieku, prawdopodobnie podczas rządów Bolesława ChrobregoJest to datowanie oparte na niepewnych przesłankach. Zob. również podpunkt datowanie..

Pierwszy aneks (wyznaczony przez mur południowy) był organicznie związany z rotundą od początku jej istnienia. Drugi, powstały po dostawieniu kolejnego muru od północy wraz z przejściem w murze międzyapsydowym jest datowany na XI wiek.

Za czasów Konrada Mazowieckiego (ok. 1241 r.) podczas włączania rotundy do linii obwarowań zamurowano przejście do aneksu zachodniego. Budowla straciła funkcję sakralną i uległa wielu uszkodzeniom. Kazimierz Wielki odnowił ją i przywrócił pierwotną funkcję, nadając wezwanie św. św. Feliksa i Adaukta. Rotunda została włączona w część zabudowań zamkowych (skrzydła południowo-zachodniego). W tym samym czasie powstał prawdopodobnie kolejny, wieloboczny aneks przy apsydzie południowo-zachodniej. W latach 1516–1517, gdy budowano Kuchnie Królewskie, tetrakonchos znów zdesakralizowano. Sklepieniem podzielono go na dwie części i wykorzystano do celów użytkowych.

Z początkiem XIX wieku, w roku 1806, przebudowując całe skrzydło na szpital wojskowy, mury rozebrano do obecnie zachowanego poziomu.

Stan badań