mały|„Kobieta mieląca kaszę” w żarnach na XVIII-wiecznym rysunku Jana Norblina mały|Kamienne żarna mały|Żarna neolityczne wykonane z granitu, znalezione w miejscowości Gaj Wielki (województwo wielkopolskie), wystawiane na terenie Instytutu Geologii Wydziału Nauk Geograficznych i Geologicznych UAM
Żarna – urządzenie do ręcznego mielenia zboża, złożone z dwóch kamieni, jednego nad drugim, z których górny jest ruchomy względem dolnego.
Budowa Żarna w swej pierwotnej postaci składały się z kamiennej płyty, na której rozcierano ziarna zbóż za pomocą mniejszego kamienia, tzw. rozcieracza, trzymanego w ręce przez osobę wykonującą pracę.
Historia Kamienie żarnowe są najstarszym elementem żaren i występują w zmodyfikowanej formie we wszystkich typach żaren na przestrzeni wieków. Za jeden z najstarszych kamieni żarnowych uważa się kamień znaleziony na stanowisku archeologicznym Ohalo II w Izraelu, datowanym na 23 000 lat temuCirotteau Thomas, Kerner Jennifer, Pincas Eric, 2023: Lady Sapiens. Prawdziwa prehistoria kobiet. Wyd. Znak, Kraków, stront 203, 204Nadel D., Piperno D.R., Holst I., Snir A., Weiss E., 2012: New evidence for the processing of wild cereal grains at Ohalo II, a 23 000-year-old campsite on the shore of the Sea of Galilee, Israel. antiquity. 86. 990–1003. . Pierwsze prymitywne żarna z rozcieraczem pojawiły się na ziemiach polskich już w I okresie neolitu, rozprzestrzeniły się w okresie późno-lateńskim jako wynik wpływów celtyckich i były w powszechnym użyciu do okresu wpływów kultury prowincjonalno-rzymskiej.
Rodzaje żaren Można wyodrębnić kilka odmian żaren w zależności od ukształtowania ich płaszczyzn rozcierających: żarna, których kamień spodni miał powierzchnię płaską żarna, których kamień spodni był wklęsły wzdłuż osi podłużnej żarna nieckowate o kamieniu spodnim wklęsłym wzdłuż osi podłużnej i poprzecznej
Również wśród rozcieraczy można wyodrębnić kilka podstawowych form: kuliste krążkowe bochenkowate podłużne
Zróżnicowanie to powstało przede wszystkim wskutek ścierania się kamieni w trakcie pracy. Żarna z rozcieraczem nie posiadały żadnej obudowy, lecz spoczywały bezpośrednio na ziemi na rozłożonej macie lub innej podkładce, na którą opadał zmielony już produkt.
Żarna rotacyjne zaczęły się pojawiać na ziemiach polskich w ok. I wieku p.n.e. i prawdopodobnie wywodzą się od małych przenośnych żaren używanych przez wojska rzymskie. Pierwotna forma żaren rotacyjnych to dwa kręgi, z których górny jest obrotowy i zwany jest biegunem, zaś kamień spodni to tzw. leżak.
Ze względu na kamień dolny, służący do mielenia, można również zakwalifikować owe żarna do dwóch różnych grup: żarna o dolnym kamieniu wklęsłym i lejkowato wgłębionym kamieniu górnym żarna o dolnym kamieniu płaskim z naciętymi płytkimi rowkami i zagłębieniami
Żarna rotacyjne również nie posiadały kadłuba i były ustawiane na ziemi. Górny kamień (biegun) wprawiano w ruch obrotowy za pomocą żelaznej osi. Tego typu żaren używano powszechnie na obszarach Polski do końca XIX wieku, a w niektórych miejscach i do I wojny światowej a w Polsce południowo-wschodniej do wczesnych lat 50. XX wieku.
Ponadto można jeszcze wyróżnić żarna o obudowie drewnianej, które dzieli się na żarna kłodowe (cylindryczne pionowe i czworoboczne) oraz żarna w obudowie z desek lub klepek.
Typowe żarna rotacyjne składają się z kamieni żarnowych, osi, paprzycy, rączki (żerdki – kierownicy, żarnówki), kadłuba i mechanizmu regulującego rozstaw kamieni.
Oś, zwana też wrzecionem, to element konstrukcyjny, wokół którego obraca się kamień wierzchni. Rączka bądź też żerdka – kierownica służy do wprawiania w ruch górnego kamienia, kadłub to obudowa, przyjmująca zazwyczaj kształt skrzynki wspartej na czterech nogach. Mechanizm regulacji rozstawu kamieni to ruchoma oś, której część górna przechodzi przez kamień spodni i podpiera kamień obrotowy (górny), dolna zaś poniżej leżaka opiera się na poprzeczce umocowanej poniżej blatu kadłuba. Podnoszenie lub obniżanie poprzeczki powoduje podnoszenie lub opuszczanie górnego kamienia, a to z kolei umożliwia regulowanie grubości zmielonego produktu.
Kamienie do żaren obrotowych wykonywały wyspecjalizowane warsztaty kamieniarskie. Dzięki zasobom dobrego, twardego i drobnoziarnistego piaskowca, do czasów II wojny światowej zasłużoną sławą w zakresie produkcji kamieni do żaren cieszyły się łemkowskie wsie Krempna i Bartne w Beskidzie Niskim.
Do kamieni żarnowych zapewne nawiązywała szeroko rozpowszechniona na ziemiach polskich aż do połowy XIX w. miara ciężaru (np. wosku, łoju i in.), nosząca nazwę kamienia. W zależności od okolicy wynosiła ona około 12,8 kg, niekiedy zaś mniej lub więcej i prawdopodobnie swą genezę miała w powszechnie przyjętej wadze kamienia żarnowego. Zobacz też
kamień młyński
Przypisy
Kategoria:Kamieniarstwo Kategoria:Młynarstwo Kategoria:Narzędzia kamienne