Pokój (niem. Carlsruhe, Bad Carlsruhe) – wieś w Polsce, w województwie opolskim, w powiecie namysłowskim, siedziba gminy Pokój. Miejscowość położona jest na terenie historycznego Górnego Śląska.

W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Pokój. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do ówczesnego województwa opolskiego.

Częścią wsi jest Winna Góra.

Nazwa Nazwa Carlsruhe wzięła się od niemieckiego miasta Karlsruhe w Wirtembergii (na układzie którego Pokój był wzorowany) i oznacza oazę spokoju Karola – zasadźcami obu miejscowości byli możni o tym samym imieniu – późniejsze wirtemberskie miasto założył Karol Wilhelm von Baden-Durlach, natomiast śląską wieś – książę oleśnicki Karol Fryderyk Wirtemberski.

Polska nazwa miejscowości jest przetłumaczoną i skróconą wersją oryginalnej – pokój dawniej w języku polskim (i w dialekcie śląskim) oznaczał także stan wypływający z braku trosk i kłopotów w tym kontekście zatem rozumiany był jako spokój. Wariantywna polska forma pojawiła się w 1784 r. jako Pokoi. Od połowy XIX w. polską nazwę zapisywano jako Pokoy, Pokóy i w końcu Pokój, tę ostatnią wymieniał chociażby Józef Lompa w 1847 r.Józef Lompa, Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej, Głogówek 1847, s. 28..

Obecną nazwę wsi zatwierdzono administracyjnie 12 listopada 1946 r.Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości ()..

Historia mały|lewo|Pałac w Pokoju (II połowa XIX w.) lewo|mały|Pomnik księcia Eugeniusza Wirtemberskiego w parku w Pokoju (2024 r.) W 1748 r. książę oleśnicki Karol Fryderyk Wirtemberski wybrał te okolice na założenie swojej letniej rezydencji. Wcześniej funkcjonował tu jego niewielki pałacyk myśliwski. Podobnie jak oryginalne Karlsruhe, było to założenie na planie gwiazdy, co jest do dziś widoczne w układzie ulic i wyróżnia tę miejscowość spośród wielu innych założonych w ramach kolonizacji fryderycjańskiej. Dbano w Pokoju nie tylko o smak artystyczny, ale także i walory moralne, edukacyjne i wychowawcze. Rozbudowę wsi kontynuował jego zmarły bezpotomnie syn – Karol Krystian Erdmann Wirtemberski. Wzniósł on m.in. murowany pałac, a także kościół ewangelicki. Później tradycje rodzinnego mecenatu rozwijał dalej książę Eugeniusz Wirtemberski, kompozytor i generał, na którego cześć postawiono później w parku pomnik lwa śpiącego oraz popiersie w pobliżu pałacu. W latach 1806–1807 na dworze księcia działał kompozytor Carl Maria von Weber. Od lat XIX w. książę rozbudowywał miejscowość, podobnie jak jego syn Eugeniusz Erdmann Wirtemberski i trzy kolejne pokolenia książąt wirtemberskich, dzięki którym powstał m.in. kompleks 400 ha stawów.

Od końca XVIII w. wieś posiadała pieczęć sądową, na której wizerunku przedstawiono w polu dzielonym w słup po prawej trzy poroża jelenia, po lewej pół pruskiego orła z jabłkiem w szponach.

W połowie XIX w. mieszkańcy miejscowości mówili zarówno po niemiecku, jak i po polsku, jednak w przeciwieństwie do okolicznych wiosek (z terenu dzisiejszej gminy Pokój) dominowała tu ludność niemieckojęzyczna. Ponadto większość mieszkańców była ewangelikami, we wsi funkcjonowała także społeczność katolicka i żydowska.

W 1863 r. na terenie parku w Pokoju odsłonięto pomnik lwa śpiącego upamiętniający gen. Eugeniusza księcia Wirtemberskiego. W 1874 r. nieopodal stanęła jeszcze kolumna zwycięstwa (zwieńczona początkowo statuą Germanii, a od 1908 r. posągiem orła) upamiętniająca pruskie zwycięstwo w wojnie z Francją (1870–1871). W 1924 r. przed kościołem ewangelickim Księżnej Zofii wzniesiono jeszcze pomnik upamiętniający 109 mieszkańców wsi poległych na I wojnie światowej (1914–1918), a na cmentarzu katolickim pomnik upamiętniający poległych na Wielkiej Wojnie parafian parafii pw. Podwyższenia Krzyża Świętego.

Pod koniec II wojny światowej – 22 stycznia 1945 r. do wsi wkroczyła Armia Czerwona (oddziały 3 Gwardyjska Armia Pancerna 1 Frontu Ukraińskiego). Podczas walk zginęło 64 Sowietów (na miejscu ich grobów ekshumowanych później na cmentarz w Kędzierzynie-Koźlu wzniesiono pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej)Czesław Czubryt, Jerzy Michasiewicz, Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945, Warszawa 1988, , s. 497.. Wkraczające oddziały radzieckie dopuściły się zbrodni wojennej, rozstrzeliwując 110 mieszkańców oraz pensjonariuszy przytułku Sankt Anna. Miasto uległo niszczeniu, pałac zburzono, a park został zdewastowany.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do ówczesnego województwa opolskiego.

Zabytki mały|kościół ewangelicki w Pokoju Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: kościół ewangelicko-augsburski księżnej Zofii – wybudowany w latach 1765–1775 (barok, rokoko); kościół rzymskokatolicki pw. Podwyższenia św. Krzyża (neobarok); cmentarz rzymsko-katolicki przy ul. Wolności; cmentarz ewangelicko-augsburski założony w 1755 r. przy ul. 1 Maja, (figury z bramy wejściowej pierwotnie stały za kościołem ewangelickim, przy zejściu do krypty Wirtembergów alt=Cmentarz żydowski w Pokoju|mały|Cmentarz żydowskicmentarz żydowski, ul. Kolejowa park dom „Mateusza”, ul. Brzeska 1, murowano-drewniany, z XVIII w. dom (ruina), ul. Brzeska 20, XIX w. dom, ul. Kościelna 1 (d. 5), murowano-drewniany, z XIX w. dawny dom parafialny gminy ewangelickiej, ul. 1 Maja 11, 1928–1929 pastorówka (plebania), ul. 1 Maja 12 dom, ul 1 Maja 18 – murowano-drewniany, XIX w. dom, ul. Namysłowska 5, z XIX w. dom, ul. Wolności 36 (d. 16), z XIX w.

Nieistniejące zabytki: Pałac w Pokoju – znajdował się na terenie dzisiejszego ronda Jana Pawła II, pierwotnie w jego miejscu stał drewniany pałacyk myśliwski z 1749 r. (spłonął w 1751 r.). Nową, murowaną (od 1779 r. dwukondygnacyjną) rezydencję wzniesiono na planie kwadratu w 1752 r. Na czterech rogach znajdowały się okrągłe wieżyczki kryte kopułami. W 1779 r. postawiono centralnie ośmioboczną wieżę, również zwieńczoną dachem kopulastym. Pałac otaczało 8 oficyn dworskich. Po II wojnie światowej zniszczony obiekt wysadzono w powietrzePałac w Pokoju..

Liczba mieszkańców przed II wojną światową rok 1763 1787 1845 1861 1898 1917 1925 1933 1939 liczba mieszkańców 13 551 2067 2364 2121 2113 2245 2711 2640

Osoby urodzone i związane z Pokojem Eugeniusz Wirtemberski (1788–1857) – książę wirtemberski i carski generał piechoty Paweł Wilhelm Wirtemberski (1797–1860) – przyrodnik, podróżnik i odkrywca Maria Dorota Wirtemberska (1797–1855) – austriacka arcyksiężna i palatinissa Węgier (przez zamążpójście) Rudolf Sylvius Neumann (1805–1881) – pruski generał Wilhelm Wirtemberski (1828–1896) – austriacki i wirtemberski generał Ferdinand von Richthofen (1833–1905) – niemiecki geograf, kartograf i badacz Chin Mikołaj Wirtemberski (1833–1903) – austriacki oficer Agnieszka Wirtemberska (1835–1886) – pisarka i księżna Carl Richard Gneist (1868–1939) – dyplomata Siegfried Translateur (1875–1944) – kompozytor Johannes Winkler (1897–1947) – inżynier i pionier techniki rakietowej Hans Friedrich (1917–1998) – polityk (FDP) Eryka Trzewik-Drost (ur. 1931) – artystka plastyk, projektantka sztuki użytkowej

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Strona internetowa Gminy Pokój

Carlsruhe in Oberschlesien (PDF)