Orzech (niem. Orzech) – wieś w Polsce, położona w województwie śląskim, w powiecie tarnogórskim, w gminie Świerklaniec. Miejscowość leży pomiędzy Nakłem Śląskim, Świerklańcem i Radzionkowem, w południowo-zachodniej części gminy Świerklaniec.

Według danych Narodowego Spisu Powszechnego 2021 Orzech liczył 2276 mieszkańców. Jest jedną z czterech miejscowości gminy Świerklaniec, obok Świerklańca, Nakła Śląskiego i Nowego Chechła.

Położenie Orzech położony jest w południowo-zachodniej części gminy Świerklaniec, w powiecie tarnogórskim. Sąsiaduje z Nakłem Śląskim, Świerklańcem, Radzionkowem oraz Piekarami Śląskimi. Wieś znajduje się na obszarze Garbu Tarnogórskiego, będącego częścią Wyżyny Śląskiej.

Miejscowość ma charakter podmiejski i mieszkaniowy, z zachowanymi elementami dawnego układu wiejskiego. Przez Orzech i jego sąsiedztwo przebiegają lokalne połączenia drogowe łączące miejscowość z Nakłem Śląskim, Świerklańcem, Radzionkowem i Piekarami Śląskimi.

Nazwa Nazwa wsi ma formę równą wyrazowi pospolitemu orzech. W źródłach średniowiecznych i nowożytnych występowała w zbliżonych zapisach, m.in. Orech i Orzech. W odróżnieniu od wielu miejscowości górnośląskich nazwa niemiecka nie uległa zasadniczej zmianie i również brzmiała Orzech.

Historia Średniowiecze

Orzech należy do starszych miejscowości na obszarze dzisiejszej gminy Świerklaniec. W literaturze i opracowaniach lokalnych jako jedna z najstarszych wzmianek o miejscowości podawany jest dokument z 1277 roku, w którym biskup krakowski Paweł z Przemankowa erygował parafię w Kamieniu i włączył do niej osadę Orzech, zapisaną jako Orech.

W części opracowań lokalnych pojawia się także informacja o wcześniejszej wzmiance około 1224 roku, mającej pochodzić z materiałów związanych z kościołem św. Małgorzaty w Bytomiu.

W średniowieczu Orzech znajdował się w orbicie władztwa książąt bytomskich. W 1282 roku miejscowość została przekazana do dóbr bytomsko-piekarskich, pozostających pod władzą księcia bytomskiego Kazimierza. W 1305 roku książę Kazimierz miał zastawić Orzech Piotrowi z Paniów i Fryderykowi, mincerzowi z Krakowa, za 140 grzywien groszy praskich; w 1307 roku Piotr z Paniów zobowiązał się zwrócić osadę księciu bytomskiemu.

Górnictwo kruszcowe i okres nowożytny Orzech był związany z obszarem średniowiecznego i nowożytnego górnictwa kruszcowego w rejonie tarnogórsko-bytomskim. W literaturze krajoznawczej wskazuje się, że w XVI wieku prowadzono tu eksploatację rud ołowiu, srebra i cynku. W 1545 roku miało działać w Orzechu osiem szybów, odwadnianych kunsztami wodnymi napędzanymi konnymi kieratami, a także płuczka rudy i piec do jej wytopuGajdzik Bonifacy, Zięba Stanisław: Czarny Śląsk. Monografia krajoznawcza, Spółdzielczy Instytut Wydawniczy „Kraj”, Warszawa 1952, s. 106..

W kolejnych stuleciach wieś pozostawała związana z przemianami gospodarczymi północnej części Górnego Śląska. Jej mieszkańcy utrzymywali się z rolnictwa, a od czasów rozwoju górnictwa i hutnictwa także z pracy w zakładach przemysłowych okolic Bytomia, Tarnowskich Gór, Radzionkowa i Piekar Śląskich.

XIX i XX wiek W XIX wieku Orzech był związany z dobrami rodu Henckel von Donnersmarck. Według Narodowego Instytutu Dziedzictwa sama miejscowość należała do Donnersmarcków od około połowy XVII wieku, a sztuczne ruiny wzniesione na wzniesieniu pomiędzy Orzechem i Świerklańcem były funkcjonalnie i ideowo powiązane z zespołem rezydencjonalno-parkowym Donnersmarcków w Świerklańcu.

Po podziale Górnego Śląska po I wojnie światowej Orzech znalazł się w granicach II Rzeczypospolitej, w województwie śląskim. Po II wojnie światowej miejscowość pozostała w Polsce. W latach 1975–1998 wieś administracyjnie należała do województwa katowickiego.

Demografia Według danych Narodowego Spisu Powszechnego 2021 Orzech liczył 2276 mieszkańców. Kobiety stanowiły 50,6% ludności, a mężczyźni 49,4%. Miejscowość zamieszkiwało 17,5% mieszkańców gminy Świerklaniec.

+ Ludność Orzecha według NSP 2021 Opis Liczba Udział Ludność ogółem 2276 100% Kobiety 1152 50,6% Mężczyźni 1124 49,4%

Identyfikator miejscowości w systemie SIMC to 0222226.

Zabytki mały|lewo|Romantyczne ruiny w Orzechu (2019)

Najważniejszym zabytkiem Orzecha są romantyczne ruiny, określane także jako „ruiny zamku”. Jest to sztuczna ruina wzniesiona prawdopodobnie w XIX wieku na wzniesieniu między Orzechem i Świerklańcem. Obiekt nawiązuje formą do średniowiecznych warowni i był elementem krajobrazowym powiązanym z zespołem rezydencjonalno-parkowym rodu Henckel von Donnersmarck w Świerklańcu. Obiekt wpisany jest do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego pod numerem A/635/66.

W gminnej ewidencji zabytków gminy Świerklaniec ujęte są także wybrane obiekty małej architektury sakralnej, m.in. krzyż przydrożny z 1877 roku u zbiegu ulic Szkolnej i Lompy oraz kapliczka przydrożna z 1895 roku.

Religia W Orzechu znajduje się parafia Najświętszej Maryi Panny Jasnogórskiej, należąca do diecezji gliwickiej i dekanatu Żyglin. Kościół parafialny znajduje się przy ulicy Wieczorków. Świątynia została poświęcona w 1984 roku.

Transport Orzech posiada połączenia drogowe z sąsiednimi miejscowościami gminy Świerklaniec oraz z Radzionkowem i Piekarami Śląskimi. Przez wieś przebiegają drogi lokalne prowadzące m.in. w kierunku Nakła Śląskiego, Świerklańca i Radzionkowa. Obsługę komunikacji zbiorowej zapewniają linie autobusowe organizowane przez Zarząd Transportu Metropolitalnego.

Przypisy Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ().

Bibliografia Gajdzik Bonifacy, Zięba Stanisław: Czarny Śląsk. Monografia krajoznawcza, Warszawa: Spółdzielczy Instytut Wydawniczy „Kraj”, 1952.

Linki zewnętrzne

Romantyczne ruiny w Orzechu w serwisie Zabytek.pl Orzech w serwisie Gminy Świerklaniec