Wojny grecko-perskie – wojny stoczone w pierwszej połowie V wieku p.n.e. pomiędzy imperium perskim a greckimi polis. W 546 r. p.n.e. Cyrus Wielki, twórca potęgi państwa perskiego, podbił leżącą w Azji Mniejszej Lidię, a w następnych latach Persowie zdobyli podległe wcześniej królom lidyjskim greckie miasta na wschodnim wybrzeżu Morza Egejskiego. W 499 p.n.e. miasta te zbuntowały się przeciw władzy perskiej i wznieciły powstanie, nie doczekały się jednak znaczącej pomocy z polis pozostających poza zasięgiem władzy perskiego króla (niewielkie kontyngenty przysłały jedynie Ateny i Eretria). Powstanie upadło w 493 p.n.e., a w 490 p.n.e. ruszyła perska wyprawa morska, która miała ukarać greckie miasta wspomagające powstańców, jednak zakończyła się klęską w bitwie pod Maratonem w Attyce, gdzie Ateńczycy pokonali Persów. Przewidując kolejny najazd, część greckich poleis zawiązała sojusz obronny, tzw. Związek Hellenów, któremu przewodniczyła Sparta – militarna potęga Grecji. W 480 p.n.e. wielka armia perska dowodzona przez samego króla – Kserksesa I – wkroczyła do Grecji, pokonała niewielkie siły Związku pod Termopilami, zajęła i spaliła Ateny, ale flota perska została rozbita w bitwie morskiej pod Salaminą. W 479 p.n.e. perskie porażki pod Platejami w Beocji i pod Mykale w Azji Mniejszej sprawiły, że to Grecy przejęli inicjatywę w toczącej się wojnie. Kierownictwo w niej przejęły Ateny, tworząc z wyzwolonymi poleis trackimi i z wysp Morza Egejskiego sojusz zwany Związkiem Morskim bądź Delijskim. Sparta wycofała się z dalszych walk. Związek Morski pod dowództwem Ateńczyka Kimona wyzwalał kolejne greckie miasta spod panowania perskiego. Ok. 466 p.n.e. Grecy zadali klęskę perskiej armii i flocie w bitwie nad Eurymedonem w Pamfilii, zyskując panowanie na morzu. W 460 p.n.e. Ateny wspomogły antyperskie powstanie w Egipcie, jednak poniosły porażkę w delcie Nilu w 454 p.n.e. W 451 p.n.e. starcie Greków i Persów pod Salaminą Cypryjską zakończyło się wielkim zwycięstwem Związku Morskiego na lądzie i na morzu. Wkrótce potem walki ustały i doszło do porozumienia, w którym król perski pogodził się z utratą miast greckich w Azji, lecz zachował Cypr.
Przed wojnami Grecy w Azji Mniejszej Greckie polis pojawiły się na wschodnim wybrzeżu Morza Egejskiego w wiekach ciemnych i rozwijały się w miarę szybko. Do początku VII wieku p.n.e. pozostawały we względnej izolacji zarówno od reszty świata greckiego jak i azjatyckich państw rozwijających się w Anatolii. W VII wieku p.n.e. w Azji Mniejszej pojawili się Kimmerowie, koczowniczy lud ze stepu między Krymem i Kaukazem. Pokonali oni armie Urartu, rozbili państwo frygijskie, atakowali Asyrię, a także greckie poleis – m.in. zdobyli Magnezję nad Meandrem, oblegali Efez. Zagrożenie z ich strony ustało pod koniec wieku, co pozwoliło rozwinąć się potędze państwa lidyjskiego ze stolicą w Sardes. Jego królowie – Alyattes (617-560 p.n.e.) i jego syn Krezus (560-546 p.n.e.) podporządkowali sobie greckie miasta wybrzeża (Milet zdołał wynegocjować dla siebie korzystne warunki zależności). Stosunki między Grekami i Lidyjczykami, którzy szybko się hellenizowali, układały się dobrze: władcy Lidii nie wtrącali się w sprawy wewnętrzne miast, składali dary greckim świątyniom, korzystali także z greckich najemników w czasie wojen. W VI wieku p.n.e. greckie poleis Jonii przeżywały swój najlepszy okres, bogaciły się, były ośrodkami rozwiniętej kultury, zakładały (już od VII wieku p.n.e.) kolonie (na wybrzeżach Morza Czarnego, na Zachodzie).
Powstanie imperium perskiego mały|Imperium perskie na przełomie VI/V wieku p.n.e. Persowie pojawili się w południowo-zachodnim Iranie w pierwszej połowie I tysiąclecia p.n.e., osiedlając się w Anszanie (późniejsza Persyda) i częściowo ulegając wpływom istniejącego na tym terenie od tysiącleci państwa Elam. Królestwo Persów w VI wieku p.n.e. było wasalem potężnego imperium Medów (Grecy zwykle nie rozróżniali Persów i Medów – oba narody nazywali Medami). W 550 p.n.e. władca Persów Cyrus zbuntował się przeciw królowi Medów. Armia medyjska przeszła na stronę Cyrusa, umożliwiając mu podbój całego imperium. W kolejnych latach Cyrus podbił Lidię (546 p.n.e.), później państwo babilońskie (539 p.n.e.) i wschodni Iran. W 530/529 p.n.e. zginął w walkach z nomadami ze stepu środkowoazjatyckiego, ale podboje kontynuował jego syn Kambyzes zajmując w 525 p.n.e. Egipt. Wielonarodowe imperium perskie rozciągało się od Libii i Azji Mniejszej na zachodzie aż po granice Indii na wschodzie. Dariusz I Wielki, który przejął władzę po śmierci Kambyzesa w 522 p.n.e., przeprowadził liczne reformy usprawniając administrację i armię. Imperium podzielone było na samorządne prowincje – satrapie, których władcy zwani satrapami (wywodzący się z perskiej arystokracji, często członkowie rodziny królewskiej) dysponowali szerokimi uprawnieniami: kontrolowali lokalną administrację, oddziały wojskowe i twierdze, zachowywali część wpływów z podatków, ale to król decydował o zmianach w satrapiach, a także o rozpoczęciu wojny.
Perski podbój greckich poleis w Azji Po szybkiej kampanii, która pozwoliła mu zająć stolicę Lidii Sardes w 546 p.n.e., Cyrus wrócił do Ekbatany (jednej ze stolic swojego imperium), pozostawiając dokończenie podboju posiadłości lidyjskich, w tym greckich poleis w Azji, Medowi Harpagosowi. Milet uznał władzę Cyrusa uzyskując uprzywilejowany status, podobnie jak za panowania królów lidyjskich, natomiast pozostałe miasta Persowie musieli zdobywać siłą, co zajęło im sporo czasu. Mieszkańcy Fokai i Teos woleli opuścić swoje miasta i założyć nowe poleis (ci pierwsi na Korsyce, drudzy w Tracji i nad Morzem Czarnym) niż dostać się pod panowanie perskie; migracja z innych miast regionu także była bardzo silna. Na zdobytych terenach Persowie ustanowili satrapie – Herodot poświadcza istnienie w Azji Mniejszej czterech: Cylicji, Frygii (ze stolicą w Daskyleion, kontrolującej Hellespont), Lidii (ze stolicą w Sardes) i Jonii (obejmującej grecką Jonię, Eolię oraz m.in. częściowo zhellenizowane Karię i Pamfilię). Do 518 p.n.e. Persowie, dzięki stworzeniu silnej floty, opanowali także większość wysp wschodniej części Morza Egejskiego, m.in. Lesbos, Chios i Samos.
Gdy ustały walki, greckie miasta szybko odżyły ekonomicznie, jednak władza perska ciążyła im bardziej niż poprzednio zwierzchnictwo królów Lidii. Była ona bardziej wymagająca podatkowo, żądała także, by poleis dostarczały kontyngentów wojska, wykorzystywanych niekiedy do walki z innymi Grekami. W grę wchodziły też różnice kulturowe – Grekom trudniej było dojść do porozumienia z elitą perską, zachowującą własne tradycje, niż z silnie zhellenizowanymi Lidyjczykami. Persowie wtrącali się także w sprawy wewnętrzne poleis, popierając tyranię. Panowanie perskie stwarzało jednak dla części Greków szanse – możliwość kariery na dworze króla lub satrapów albo opcję wykorzystania perskiego poparcia (finansowego bądź siłowego) przez stronnictwa polityczne walczące o władzę wewnątrz polis.
Perska ekspansja w Europie Za panowania Dariusza ekspansja perska była kontynuowana, także w kierunku europejskim. Ok. 519 p.n.e. perska flota zdobyła Samos i inne wyspy u wybrzeża Azji Mniejszej. Ok. 513 p.n.e. sam król poprowadził wyprawę przeciwko Scytom europejskim. Armia perska przekroczyła Hellespont wykorzystując most zbudowany ze złączonych statków pochodzących z podległych miast greckich, i zajęła Trację. Następnie w podobny sposób przeprawiła się przez Dunaj, jednak żyjący na tych terenach Scytowie unikali walki, wciągając Dariusza w głąb lądu, gdzie pojawiły się problemy z zaopatrzeniem. Mimo strat i braku zasadniczego sukcesu militarnego wyprawa przyniosła Persom kilka korzyści: nową satrapię – Trację – oraz uznanie podległości ze strony Macedonii i Paionii. Zdobycze te stanowiły doskonały punkt wypadowy do dalszej ekspansji w Europie.
Grecja na przełomie VI/V wieku p.n.e. Świat grecki w tym czasie składał się z dużej liczby miast-państw (polis), których mieszkańcy mieli poczucie przynależności do jednej wspólnoty kulturowej i religijnej, jednak nie politycznej – polis często ze sobą walczyły. Wiele polis było niedużych, kontrolowały tylko obszary rolnicze wokół ośrodka miejskiego, w którym zwykle znajdowały się główne budynki publiczne i kultowe.
Najpotężniejszym militarnie polis była w tym czasie Sparta, dzięki okupacji Messenii władająca największym obszarem w Grecji. Jednocześnie była hegemonem Związku Peloponeskiego – sojuszu zaczepno-obronnego obejmującego większość poleis Peloponezu (ze znaczącym wyjątkiem Argos). Obywatele Sparty byli doskonale wyszkolonymi żołnierzami, od dzieciństwa przygotowywanymi do walki. W połowie VI wieku p.n.e. Sparta była połączona sojuszem z Lidią, gotowała się nawet do walki z Cyrusem, ale jego szybkie zdobycie Sardes przerwało przygotowania do odsieczy. Innym znaczącym polis były Ateny władające całą Attyką. W ostatniej dekadzie VI wieku p.n.e. w mieście interweniowała Sparta z zamiarem obalenia rządzącego tam tyrana z rodu Pizystratydów – Hippiasza – i zaprowadzenia sprzyjającej Lacedemończykom oligarchii. Tyranię obalono (Hippiasz schronił się w Persji), jednak z zamętu wyłonił się nowy typ rządów – Klejstenes przeprowadził reformy wprowadzające w Atenach pierwszą w świecie greckim demokrację. Zwycięska wojna, jaką Ateny stoczyły w obronie ustroju przeciwko Sparcie i jej sojusznikom, pozwoliła miastu stać się liczącą się siłą w Grecji. Ateńczycy utrzymywali bliskie kontakty z Jonami, z którymi wiązały ich podobieństwa językowe, religijne oraz legendarne przekazy wskazujące na wspólną historię.
Powstanie jońskie thumb|305x305px|Działania militarne podczas powstania jońskiego. W 500 p.n.e. Persowie próbowali za namową tyrana Miletu Aristagorasa dokończyć podbój wysp Morza Egejskiego, atakując Naksos. Wyprawa skończyła się niepowodzeniem, a Aristagoras, obwiniany za porażkę, w 499 p.n.e. namówił miletyjczyków do buntu, który zyskał szerokie poparcie w całej Jonii. Próba szukania pomocy w Grecji właściwej nie powiodła się, tylko Ateny i eubejska Eretria wysłały niewielką pomoc, Sparta odmówiła. W 498 p.n.e. Grecy dokonali rajdu na Sardes, ale nie udało im się zdobyć cytadeli, a podczas ataku miasto spłonęło. Dodatkowo podczas odwrotu zostali rozbici przez Persów, co spowodowało wycofanie się z walk Aten i Eretrii. Niemniej powstanie rozszerzyło się niemal na wszystkie greckie poleis pozostające pod panowanie perskim, także na Cypr i zhellenizowaną Karię. Perskie ataki mające stłumić powstanie rozpoczęły się na Cyprze (który spacyfikowano w 497 lub 496 p.n.e.) i na północy w Troadzie nad Propontydą, gdzie zdobyto tamtejsze miasta greckie. Aristagoras próbował działań w Tracji, ale podczas wyprawy zginął. Na niczym spełzła misja dyplomatyczna, z jaką Dariusz wysłał byłego tyrana Miletu Histiajosa, który jednak nie zyskał zaufania Greków. Ostateczna likwidacja powstania odwlekła się do czasu, kiedy Persowie przygotowali odpowiednio dużą flotę. W 494 p.n.e. doszło do spotkania perskiej floty składającej się ze statków głównie fenickich, ale też egipskich, cylicyjskich i cypryjskich, liczącej 600 okrętów, z flotą powstańczą składającą się z 353 trójrzędowców, u przylądka Lade, leżącego u wejścia do Zatoki Latmijskiej, nad którą leżał Milet. Bitwa zakończyła się zwycięstwem Persów, kiedy część okrętów greckich zdezerterowała. Milet został zdobyty i zniszczony, mieszkańców deportowano w głąb imperium do Suzjany, a ostatnie punkty oporu powstańców zlikwidowano w 493 p.n.e.
Polityka perska po stłumieniu powstania nie była surowa. Wódz perski Mardonios zlikwidował niepopularne tyranie w miastach greckich, zmienił też sposób naliczania trybutu na bardziej równomierny. W 492 p.n.e. wyprawił się do odciętej przez powstanie Tracji i przywrócił tam władzę perską, ustanawiając prowincję, w której skład weszły Macedonia i Paionia.
Pierwszy perski najazd na Grecję Przyczyny