Tramwaje w getcie łódzkim – system transportowy funkcjonujący wewnątrz getta łódzkiego oraz na trasach tranzytowych przez getto w latach 1941–1944. Wykorzystywany głównie do przewozu towarów i później także robotników oraz mieszkańców, a także jako linia tranzytowa dla Niemców i Polaków.
Historia Decyzję o rozbudowaniu linii tramwajowej w getcie łódzkim podjęto w drugiej połowie 1941 roku, na wniosek Przełożonego Starszeństwa Żydów – Chaima Rumkowskiego. Inicjatywa wynikała z konieczności usprawnienia transportu wykonywanego dotychczas przez transporty zwierzęce. Postanowienie o uruchomieniu tramwajów w getcie Niemcy podjęli prawdopodobnie już w pierwszej połowie 1941 roku, jeszcze zanim z inicjatywą wystąpił Chaim Rumkowski. Wskazują na to dokumenty (LES), z których wynika, że przedsiębiorstwo to zakupiło w Koblencji kilka starych wagonów silnikowych i doczepnych z początku XX wieku, przeznaczonych właśnie do obsługi komunikacji w getcie.
W dniu 13 września 1941 roku do getta trafiły pierwsze dwa wagony silnikowe przeznaczone do przewozu pasażerów oraz trzy wagony towarowe. Początkowo tabor ten służył do szkolenia czterech motorniczych, wraz z którymi zatrudniono czterech konduktorów oraz liczny personel odpowiedzialny za budowę i utrzymanie torowiska i sieci trakcyjnej. W kolejnych miesiącach przekazano dodatkowe wagony, dzięki czemu po getcie kursowało ostatecznie pięć wagonów motorowych typu letniego, trzydzieści pięć wagonów towarowych („lor”) i dwie doczepki pasażerskie.
alt=ESG – stempel podłużny III 1944.2|mały|Stempel E-SG, rok 1944 W celu obsługi przekazanego taboru w ramach żydowskiej administracji getta powołano odrębną jednostkę gospodarczą ES-G () odpowiedzialną za jego eksploatację. Kierownikami ES-G desygnowano inż. oraz Leopolda Szretera. Rozwijająca się niezależnie jednostka ES-G została włączona do Wydziału Transportowego w dniu 21 maja 1942 roku. Po połączeniu obu placówek zaczęły powstawać nowe instytucje, takie jak np. warsztaty naprawy motorów. Powołano również kadrę specjalnych kontrolerów ruchu oraz specjalną policję odpowiedzialną za utrzymanie porządku, której znakiem rozpoznawczym była litera „T” wyszyta na opasce.
Opisane przedsiębiorstwo tramwajowe w okresie swojej działalności zatrudniało od 150 do ok. 300 pracowników akordowych, etatowych oraz dniówkowych. Pośród nich byli przede wszystkim tramwajarze noszący specjalne umundurowanie. Na początku obejmowało ono jedynie granatowe czapki, prawdopodobnie pochodzące z miejskiego taboru tramwajowego i opatrzone emblematem łódzkich tramwajów (uskrzydlone koło z piorunami) z dodatkową gwiazdą Dawida. Od około 1943 roku pracownicy otrzymali także chałaty z naszywką „Straßenbahn” oraz czapki typu „krymki”. Funkcję pełnioną na tramwaju wskazywała opaska noszona na przedramieniu, oznaczona symbolem gettowskiego przedsiębiorstwa tramwajowego (uskrzydlone koło), skrótem jego nazwy (ES-G) oraz nazwą stanowiska (np. „Waggonführer”) lub symbolem odpowiedniej służby, jak konserwacja torów.
Na początku października 1941 roku uruchomiono pierwsze kursy tramwajów na trasie wzdłuż ul. Brzezińskiej (obecnie Wojska Polskiego) od Bałuckiego Rynku oraz na wybranym fragmencie . W maju 1942 roku linia została przedłużona do bocznicy kolejowej Radegast.
Równocześnie z pierwszymi kursami tramwajowymi rozpoczęto również prace nad budową głównej linii tramwajowej, prowadzącej od ulicy Marysińskiej przez Jagiellońską (obecnie Kolińskiego) aż do stacji kolejowej Radegast (linię tę nazywano powszechnie „linia na Marysin”). Symultanicznie przystąpiono do wznoszenia kilku bocznych odgałęzień torowiska, m.in. przy ulicy Łagiewnickiej 63 i 45, a następnie także przy numerach 1/3 oraz 32. Dodatkowo prowadzono prace nad odcinkiem biegnącym w kierunku ulicy Jakuba. Dzięki tej rozbudowie sieć tramwajowa zyskała bezpośrednie połączenie z najważniejszymi zakładami produkcyjnymi getta oraz z dworcem Radegast, co znacząco zwiększyło wydajność transportu i skróciło czas przewozu towarów.
Początkowo za pomocą wagonów tramwajowych przewożono m.in.: surowce, żywność i gotowe wyroby między poszczególnymi częściami getta oraz z i do stacji kolejowej Radegast, przez którą przechodziła większość dostaw i wysyłek towarowych, jednak w czerwcu 1942 roku uruchomiono przewozy pasażerskie przede wszystkim dla pracowników fabryk. Komunikacja dla mieszkańców getta obejmowała trasę od Bałuckiego Rynku do krańcówki na Marysinie. Rozkład jazdy obejmował wyłącznie godziny poranne i wieczorne. Poza tymi godzinami kursy miały różną częstotliwość, głównie uzależnioną od wielkości potrzeb przewozów towarowych, ponieważ wagony motorowe pełniły głównie funkcję lokomotyw dla wagonów towarowych („lor”).
Pierwsze kursy pasażerskie zostały wkrótce wstrzymane z polecenia władz niemieckich — zakaz ich funkcjonowania wprowadzono 15 lipca 1942 roku. W ciągu zaledwie półtora miesiąca sprzedano ponad biletów, a dziennie z komunikacji korzystało około 3000 osób. Początkowo bilety tramwajowe były dystrybuowane przez Wydział Transportu, jednak po kilku miesiącach obowiązek ten przejęła Sonderabteilung, wydając je na podstawie imiennych list przekazywanych przez poszczególne resorty. Po interwencji Chaima Rumkowskiego przewozy pasażerskie wznowiono na początku sierpnia, jednak w ograniczonym zakresie — rano do godziny 7.30 oraz wieczorem, głównie dla pracowników zatrudnionych w rejonie Marysina. Jedynie wybrani urzędnicy administracji getta posiadali pozwolenia na korzystanie z tramwajów przez całą dobę. Taki stan utrzymał się do likwidacji getta w sierpniu 1944 roku.
alt=Getto Litzmannstadt, kładka nad Hohensteiner Straße (aktualnie ul. Zgierska) na wysokości Sulzfelder Straße (ul. Wojska Polskiego).|Tramwaj jadący ul. Hohensteiner Straße (aktualnie ul. Zgierska), rok 1941|mały Jedną z kluczowych dla transportu ulic była ul. Zgierska, która łączyła północne i południowe dzielnice Łodzi. Przez ulicę przejeżdżały tramwaje oraz auta. Gdy zamknięto łódzkie getto, ulicę tę odgrodzono od znajdujących się przy niej budynków, dzieląc tym samym getto na dwie części. Początkowo w celu umożliwienia mieszkańcom zamkniętej dzielnicy przejścia na drugą stronę przeprowadzano ich przez bramy wyłącznie o wyznaczonych godzinach. Następnie, aby usprawnić przemieszczanie się mieszkańców getta, zbudowano drewniane mosty umożliwiające przejście.
W końcu 1942 roku Niemcy uruchomili także kolejną linię tranzytową biegnącą przez teren getta. Jej przebieg prowadził ulicami Franciszkańską i Brzezińską (obecnie Wojska Polskiego) i stanowił połączenie północnych dzielnic miasta z jego centrum. Linia ta była przeznaczona wyłącznie dla Niemców i Polaków. W czasie przejazdu przez obszar dzielnicy zamkniętej drzwi tramwajów pozostawały zamknięte, a zatrzymywanie się na terenie getta było zakazane.
ES-G formalnie zakończyło działalność wraz z deportacją ostatnich mieszkańców getta, w tym Chaima Rumkowskiego, do obozu KL Auschwitz, co miało miejsce 28 sierpnia 1944 roku. Tym samym tramwajowy system transportowy przestał działać. W praktyce część tramwajów nadal kursowała, obsługiwana przez pracowników zaangażowanych w wywóz pozostałego mienia mieszkańców oraz wyposażenia zakładów działających w getcie.
W XXI wieku alt=Budynek przy ul. Marysińskiej 81, Łódź 2020|mały|Budynek przy ul. Marysińskiej 81 w Łodzi, rok 2020 Zachowały się nieliczne materialne ślady po tramwajach gettowskich. Należą do nich m.in. haki do drutów podtrzymujących sieć trakcyjną, wmurowane w ściany budynków przy ul. Marysińskiej (25, 81, 86, 97, 99), Zagajnikowej (1) oraz Młynarskiej (2 i 4). Torowisko prowadzące do stacji Radegast zostało wkrótce po wojnie rozebrane, a pozyskane szyny prawdopodobnie wykorzystano w 1946 roku przy budowie pierwszej powojennej linii tramwajowej w Łodzi na Radiostację. Wagony taboru ES-G po zakończeniu okupacji powróciły do macierzystych przedsiębiorstw. Ze względu na ich techniczny stan, konstrukcję typu letniego oraz nietypowość w polskiej komunikacji tramwajowej, wagony pasażerskie nie zostały włączone do powojennej eksploatacji, pomimo dużego zapotrzebowania na przewozy w Łodzi.
Zobacz też
Getto łódzkie Stacja Radegast Tramwaje w Łodzi
Przypisy
Bibliografia .
Kategoria:Getto łódzkie Getto